Толкин әлемінің жаңа космогониясы: Жердің дөңгелек нұсқасы

Кіріспе

Дж. Р. Р. Толкиннің легендариумының бір қыры.

Дөңгелек әлем нұсқасы – Дж. Р. Р. Толкиннің «Сильмариллион» және «Сақиналар Иесі» кітаптарында келтірілген легендариумының жаратылыс мифіне қарама-қарсы нұсқа. Бұл нұсқада Жер бастапқыда жазық жаратылған және Екінші дәуірде Адамдардың Валинорға, өлмейтіндердің мекеніне тікелей қол жеткізуіне бөгет қою мақсатымен, апатты оқиға арқылы дөңгелекке айналдырылған. Дөңгелек әлем нұсқасында Жер бастапқыда шар тәрізді жаратылған. Толкин «Сақиналар Иесі» кітабын аяқтамас бұрын Дөңгелек әлем нұсқасынан бас тартты, бірақ кейін бұл шешіміне өкінді. Ол ежелгі заманда Жердің жазық болғанын көрсету жазбаларының сенімділігін азайтады деп ойлады. Ол жаңа дөңгелек әлем нұсқасын жоспарлаған, бірақ жобаның контурына ғана жеткен. Өмірінің қалған бөлігінде ол өзінің жарияланған туындыларын дөңгелек әлем нұсқасына сәйкес ету үшін қайта жазып отырды. Оның ұлы Кристофер, Толкиннің өлімінен кейін жарық көрген «Сильмариллионды» редакциялағанда, Толкиннің Дөңгелек әлемге оралу тілегіне байланысты мәтінді түзетуді қарастырды, бірақ одан бас тартты, себебі Нуменордың суға бату оқиғасы жазық Жер космологиясына тікелей байланысты.

Тарих

Толкин «Айнуллиндале» («Айнур музыкасы») шығармасында жаратылыс мифінің ең толық баяндамасын береді. Ол алғашқы нұсқасын 1930 жылдары жазды, оны «Жазық әлем нұсқасы» деп атады, кейіннен «Ескі жазық әлем нұсқасы» деп өзгертті. 1946 жылы ол «Дөңгелек әлем нұсқасын» жазды, оны жариялауды жоспарлады. Толкин «Ескі жазық әлем нұсқасы» мен «Дөңгелек әлем нұсқасын» 1948 жылы Катарина Фаррерге (детектив романдарының авторы және теолог Остин Фаррердің әйелі) қарау үшін жіберді. Фаррер қазан айында оған жауап берді, «Жазық әлем нұсқасын» ынталы түрде қолдады: «Жаннатқа деген үміт – қазіргі астрономияны қабылданушы ететін жалғыз нәрсе». Фаррер Толкинге «Сақиналардың Иесін» аяқтамас бұрын, тіпті соңғы томын, «Патшаның оралуын» бастамас бұрын «Дөңгелек әлем нұсқасынан» бас тартуға ықпал еткен сияқты. Толкин ескі жазық әлем нұсқасынан ауыр өңделіп түзетілген жаңа қолжазба жасады. Содан кейін ол әсем әріптермен безендірілген соңғы, жарқыраған нұсқасын дайындады. «Айнуллиндале» нұсқаларының ешқайсысы Толкиннің өмірлік кезеңінде жарияланбады, бірақ кейіннен ауыр өңделіп түзетілген нұсқасы Толкиннің ұлы Кристофер редакциялаған 1977 жылғы «Сильмариллионның» бірінші тарауын құрады. Ең ерте нұсқасы (Айнуллиндале деп аталмаған) 1983 жылы «The Book of Lost Tales» 1-томда жарияланды. «Ескі жазық әлем нұсқасы» 1987 жылы «The Lost Road and Other Writings» жинағына енгізілді. «Дөңгелек әлем нұсқасы» мен «Жаңа жазық әлем нұсқасы» 1993 жылы «Morgoth’s Ring» басылымына қосылды. Соңғысы «Сильмариллиондағы» нұсқаға қарағанда Толкиннің қолжазбасының дәл көшірмесі болып табылады. Толкин «Акаллабет» («Нуменордың құлдырауы») туралы да дөңгелек әлем нұсқасын жазды, мүмкін 1948 жылы «Айнуллиндале» дөңгелек әлем нұсқасына сәйкес ету үшін. Бұл Сауронның алдауынан Нүменор аралының құлауы туралы, Атлантидаға ұқсас оқиға. Бұл географиялық өзгеріс жазық әлемнен дөңгелек әлемге өтудің бір бөлігі. «Айнуллиндале» сияқты, «Акаллабет» Толкиннің өмірлік кезеңінде жарияланбады, бірақ ол «Сильмариллионға» енгізілді. 1966 жылға дейін Толкин өзінің барлық шығармаларында «Дөңгелек әлем нұсқасын» қолдануға тырысып келді. «Хоббит» романында ол Күннің шығуына дейін (жазық әлем) қараңғыда қалудың орнына, Күннің батуында (дөңгелек әлем) ұзақ уақыт бойы күтіп отырған Орман Эльфтерін бейнелейді.

Tolkien gives the fullest account of the creation myth in the Ainulindalë ("Music of the Ainur"). He wrote the original version in the 1930s, calling it the "Flat World Version" or later the "Old Flat World Version" after he had created a new flat world version. In 1946 he wrote the "Round World Version", intending this to be the published version. Tolkien sent both the "Old Flat World Version" and the "Round World Version" to Katharine Farrer (mystery novelist and wife of the theologian Austin Farrer) for review in 1948. Farrer replied to him in October strongly supporting the Flat World Version – "The hope of Heaven is the only thing which makes modern astronomy tolerable " Farrer seems to have influenced Tolkien to abandon the Round World Version, which he did before completing The Lord of the Rings, or even starting its last volume, The Return of the King. Tolkien created a new manuscript from a heavily edited Old Flat World Version. He then produced a final polished version with illuminated capitals. No version of the Ainulindalë was published during Tolkien's lifetime, but a heavily edited version later formed the first chapter of the 1977 The Silmarillion edited by Tolkien's son Christopher. The earliest version (not named Ainulindalë) was published in 1983 in The Book of Lost Tales volume 1. The Old Flat World Version was included in the 1987 The Lost Road and Other Writings. Both the Round World Version and the New Flat World Version were included in the 1993 Morgoth's Ring. The latter is a more faithful reproduction of Tolkien's manuscript than the version in The Silmarillion. Tolkien also wrote a Round World Version of the Akallabêth ("The Downfall of Númenor"), possibly in 1948 to match the Ainulindalë Round World Version. This is an Atlantis like story of the destruction of the island of Númenor, brought about by their deception by Sauron. This geographic change is part of the transition from flat to round world. Like Ainulindalë, Akallabêth was not published during Tolkien's lifetime, but it was included in The Silmarillion. As late as 1966 Tolkien was still attempting to make the Round World Version work across his body of work. In The Hobbit he has the Wood elves lingering in the twilight of the Sun (Round World) instead of lingering in the twilight before the raising of the Sun (Flat World).

Ішкі проблема: нуменорлықтарға мүмкін емес

Талкин туралы заңгер және автор Дуглас Кейннің айтуынша, Толкиннің Жалпақ Дүние нұсқасымен болған негізгі мәселесі – Адамның ата-бабалары Нуменорлықтар, ерте заманның жырлары мен аңыздарын кейінгі ұрпаққа жеткізуші болды. Толкин Нуменорлықтардың Жердің жалпақ болуы мүмкін емес екенін түсінетініне сенді.

Сыртқы проблема: қарапайым оқырман үшін сенбейтін

Толкинді зерттеуші Джон Д. Рэтелифф мәселеге басқаша көзқарас танытады, ол Толкиннің қарапайым оқырманның неге сене алатыны, немесе ортағасырлық космологияға қарсы тұрғанда оқырманның сенімсіздігін қаншалықты тоқтата алатыны туралы ойын өзгерткенін жазды. Рэтелифф былай деп жазды:

Дилемманың мүйіздері

Сондықтан «Flat World Version» ішкі және сыртқы тұрғыдан мүлдем қабылдауға келмейтін, оны алмастыруды қажет ететін нұсқа еді. Бірақ Нуменордың суға бату тарихы осы космологияға тікелей байланысты. Көптеген басқа да маңызды эпизодтар жоғалып қалуы мүмкін немесе Орта жердің мифологиялық әңгімелеріндегі барлық туындыларға сәйкес келуі үшін күрделі өңдеуді қажет ететін еді. Толкинге қайта қарау қажет болған, бірақ оның балама нұсқасын жасамаған әңгімелердің бірі – Екі ағаш туралы әңгіме. «Round World Version» Толкиннің Орта жер мифологиясын толығымен қайта жазу әрекетінің маңызды және нақты бөлігі болып табылады. Рателифф Толкиннің өз мифологиясындағы өзгерістердің «каскадтық әсерлерін» «өте жақсы» түсінгенін, ал бұл өзгеріс ерекше қиын болғандығын, себебі ол Валинор мифтері мен Белерианд жырларының тоғысқан жерінде тұрды деп түсіндіреді. Толкин өзінің космологиясын баяндайтын алғашқы әңгімелерді қайта жазу керектігін және космология толыққанды сәйкес келгенше жұмысты тоқтату керектігін түсінді. Рателиффтің пікірінше, Толкин «өзгерістер жасауға міндетті екеніне сенді, бірақ оларды іске асыра алмады» және соның салдарынан тоқтап қалды. Бұл жеткіліксіз болғандай, 1951 жылы оның баспагері «Сильмариллионды» қабылдамады. Толкин осы мәселелердің бірін немесе екеуін шеше алған жоқ па, Рателиффтің пікірінше, олардың бірігіп кетуі «Сильмариллионның» оның өмірінде жарияланбауына «көптеген себептердің» бірі болды. Акаллабеттің «Round World Version» нұсқасын Толкин «Анадуне суға батуы» деп атады. Ол мұны «Адамдардың нұсқасы» деп сипаттады, мүмкін Акаллабеттегі эльфтердің нұсқасынан ажырату және мифологияда екі нұсқаның болуын түсіндіру үшін. «Flat World Version» нұсқасын толығымен қабылдамауға немесе күрделі өңдеуге ниеттенгенімен, Толкин оны жасаған әлеміне тым терең сіңгендіктен, оны жасай алмайтынын жазады. Толкин өзінің мифологиясындағы сенімділік сезімін күшейту үшін, оны Жер тарихы туралы ғылыми біліммен үйлестіруге тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады. Бірақ «Round World Version» шешілген мәселелерге қарағанда, кеміндегі үш мәселенің туындауына себеп болды, мысалы, Валинордың жұмақтық саябағы енді қайда орналасатын еді. Толкин зерттеушісі Верлин Флигер бұл әрекетті «180 градустык бұрылыс» және «өз туындысына қарсы қорқынышты қару» деп сипаттады.

The Flat World Version was thus essentially unacceptable, whether internally or externally, requiring replacement. But the story of the submerging of Númenor relies intrinsically on this cosmology. Many other dramatic moments would be lost or need serious revision to make a Round World Version consistent across all of the works in the Middle earth legendarium. Amongst the tales that would need revising, but for which Tolkien produced no alternative version, is the story of the Two Trees. The Round World Version represents a major, concrete part of Tolkien's attempt to entirely rewrite the mythology of Middle earth. Rateliff comments that Tolkien had an "extremely good" grasp of the "cascading effects" of making a change in his legendarium; and that this change was uniquely awkward, as it stood at the junction of the myths from Valinor and the legends of Beleriand. Tolkien saw that he would have to rewrite the early tales that set out his cosmology, and stop work on the legends until the cosmology had been made fully consistent. In Rateliff's view, Tolkien "became convinced that he had to make changes he simply
couldn’t bring himself to make", and became stuck. As if this were not enough, in 1951 his publisher rejected The Silmarillion. Whether or not Tolkien could have resolved one or other of these issues, Rateliff writes, the two together "probably" ensured that The Silmarillion would not be published in his lifetime. The Round World Version of the Akallabêth was named by Tolkien The Drowning of Anadûnê. He described this as the "Man's version" possibly to distinguish it from the Elvish version in the Akallabêth and reconcile why there are two versions in the legendarium. Much as he would like to entirely abandon or heavily revise the Flat World Version, Tolkien writes that he cannot because it is already too embedded in the universe he has created. Tolkien was attempting, but failing, to reinforce the sense of believability in his mythology by bringing it more into line with scientific knowledge of the history of Earth. But the Round World Version generated as many problems as it solved, such as where now was the earthly paradise of Valinor to be placed. The Tolkien scholar Verlyn Flieger described the attempt as "a 180% turn" and "'a fearful weapon' against his own creation".

"Сильмариллион" үшін таңдау

"Силмариллионды" баспаға дайындау барысында Кристофер Толкин әкесі оны жаңа "Дөңгелек әлем нұсқасына" жаңартуды көздегенін білді. Ол осы қалауын іске асыру үшін қолжазбаларды өңдеуді ойластырды. Басқа жақтан, ол әңгімелердің ішкі логикалық тұтастығын сақтап, оларды жарық көрген канонмен үйлестіру үшін өңдеді. Толкиннің қолжазбаларына жақын "Силмариллион" әңгімелерінің нұсқалары кейін Кристофердің "Орта Жер тарихы" атты он екі томдық сериясында жарияланды. Кристофер мұндай жаңартудан бас тартты, себебі әкесінен қалған нәрсе оның ниеттерінің жалбасқан сызбасы ғана еді. Алғашқы "Дөңгелек әлем" нұсқасы да қабылданбады, өйткені ол бұрын жарық көрген туындылардан тым көп ерекшелене бастаған. "Силмариллионды" жаңадан кеңінен өңдеу қажет болар еді, немесе бұл өзгеріс жаңа қайшылықтарға әкелер еді.

Ғаламшары сипаттама

Кристофер Толкин "Дөңгелек әлем нұсқасын" "мифтен тазалау" деп сипаттады. Жердің жазық болуын жоюмен қатар, Күн мен Айды мифтік жаратылыстармен тасымалдау қажеттілігі де жойылды. Сонымен қатар, Күн жаратылғанға дейін Жерді жарықтандырған екі алып шам да жоқ болды. Күн бастапқыда-ақ болды. Дөңгелек әлем нұсқасында Жер әрқашан дөңгелек болған, ал Арда Жердің орнына бүкіл күн жүйесінің атауы болды. Күн мен Ай екі ағаштың жемісі емес, ағаштарды жаратудан бұрын пайда болған. Керісінше, ағаштар Мелькордың бұрмалауына дейін Күннің жарығын сақтап қалды. Айды Жоғарғы әлем нұсқасындағыдай Эру емес, оның басты қарсыласы Мелькор Жерден жұлып алды. Ай Мелькордың бекінісіне айналады, сондықтан Валар Мелькордың ықпалын азайту үшін оны Жерден алысқа жылжытады. Кристофер Толкин мұны одан да мифтен тазалау деп санайды: Ай Жерден кейін және оның бір бөлігінен, ғылыми үлгіге сәйкес жаратылған.