Кіріспе

Кенигштейн бекінісі (Festung Königstein), "Саксон Бастилиясы" – Германияның Саксон Швейцариясындағы Дрезден қаласына жақын, Кенигштейн қаласының үстінде, Эльба өзенінің сол жағалауындағы тау басындағы бекініс. Бұл Еуропадағы ең ірі тау үсті қорғандарының бірі және осы атпен аталатын үстел тәрізді төбенің үстінде орналасқан. Эльба өзенінен биік көтерілген тау үстіртінде 50-ден астам ғимарат бар, олардың кейбіреулері 400 жылдан астам тарихқа ие және бекіністегі әскери және бейбіт өмірдің куәсі. Бекіністің қоршау қабырғасының ұзындығы шамалы, қабырғалары биік және тік құмтас беткейлері бар. Орталықта Саксониядағы ең терең, ал Еуропада екінші тереңдіктегі құдық орналасқан. Ғасырлар бойы мемлекеттік түрме ретінде пайдаланылған бұл бекініс бүгінде сақталған және Саксонияның ең маңызды туристік орындарының біріне айналған, жыл сайын 700 000-ға жуық турист келеді.

Қалдықтың құрылысы мен кеңейтілуі

Кенигштейндегі сарай туралы ең көне жазба Богемия королі Вацлав I-нің 1233 жылы жасалған құжатында кездеседі, онда куәгер "Штейннің бурграфы Гебхард" деп аталған. Ол кезде аймақ Богемия патшалығы мен Мейсен епископтығы арасында бөлінген. Ортағасырлық қамал Богемия патшалығына қарасты. Оның алғашқы толық сипаттамасы ретінде Кенигштейн ("Патшаның тасы") 1241 жылғы Жоғарғы Лузация шекара шартында (Oberlausitzer Grenzurkunde) айтылады, мұнда Вацлав I "regis lapide" (лат. : патшаның тасында) мөр басады. Бұл шартта Мильска (Жоғарғы Лузация), Нисани (Мейсен ойпаты) және Дацена (Тетшен аймағы) славян гауларының арасындағы шекара белгіленген. Кенигштейн Эльбаның сол жағында орналасқандықтан, ол аталған үш гаудан тәуелсіз болды. Ол сол кезде Богемия патшалығына тиесілі болды және Богемия патшаларының бұйрығымен кеңейтілді, себебі Эльба сауда жолы ретінде маңыздырақ аталды, олардың аумақтарының солтүстігін бақылап, Пирнадан жоғары Эльбаны қадағалап, жақын маңдағы Муглицте орналасқан стратегиялық маңызды Дохна қамалының алғы шебі болды. Патша, кейіннен император Карл IV 1348 жылы Ауссиг тұрғындарымен оңтүстік аймақта билік еткен Эулау қамалын қиратқаннан кейін, 1359 жылдың 5-19 тамызы аралығында Кенигштейнге сапар шегіп, кеме жүру құқығы туралы жарлыққа қол қойды. Қамал келесі 50 жылда бірнеше рет кепілге берілді, соның ішінде Донинге берілді. Бұл әулет Мейсен маркграфтарының жауы болғандықтан, соңғылары 1408 жылы 1385 жылдан бері жалғасып келе жатқан Дохна жанжалы кезінде қамалды басып алды. Алайда, қамалдың Мейсен маркграфтығына толық берілуі 1459 жылдың 25 сәуірінде ғана аяқталды, Саксон-Богемия шекарасы Егер шартында шешілгеннен кейін. Саксон Швейцариясындағы басқа тау қамалдарынан айырмашылығы, Кенигштейн саксон герцогтары мен принц-сайлаушылары үшін әскери мақсаттарда қолданыла берді. Бір кезде Кенигштейн монастырь да болған. 1516 жылы реформацияға қарсы күрескен герцог Георг Сақалды Кенигштейнде Селестин аббаттығын құрды, ол "Мүрделі Марияның ғажайабына мадақ" деп аталды. Герцог Георгтың қайтысынан кейін 1524 жылы ол қайта жабылды, ал Саксония евангелистік болып кетті. Кенигштейнде XII ғасырда тастан салынған қамал болған болуы мүмкін. Бүгінде сақталған ең көне құрылыс – 13 ғасырдың басында салынған қамал шіркеуі. 1563-1569 жылдары қамал ішінде 152,5 метр тереңдіктегі құдық қазылды, сол кезге дейін Кенигштейн гарнизоны суды цистерналардан және жаңбыр суын жинау арқылы алуға мәжбүр болды. Құдық салу кезінде шахтадан күн сайын 8 куб метр су шығарылуы керек болды. 1589-1591/97 жылдары Саксонияның ханзадасы Кристиан I және оның мұрагері сарайды Саксониядағы ең мықты бекініске айналдырды. Бұрынғы тік беткейлі үстел төбесі енді биік қабырғалармен қоршалған. Қақпа үйі (Torhaus), Штрейхвер, Ескі казарма (Alte Kaserne), Кристиансбург (Friedrichsburg) және Ескі қару-жарақ қоймасы (Altes Zeughaus) сияқты ғимараттар салынды. 1619-1681 жылдары екінші құрылыс кезеңі өтті, оның ішінде Иоганн Георгенбургтің алдында Иоганн Георгий бастионы (Johann Georgenbastion) салынды. Үшінші құрылыс кезеңі 1694-1756 жылдар аралығында болды, оның ішінде ескі казармалар кеңейтілді. 1722-1725 жылдары Август Күштінің бұйрығымен Бёттгердің басшылығымен шарапшылар әлемдегі ең үлкен шарап бөшкесін – Кенигштейн шарап бөшкесін (Königsteiner Weinfass) салды, ол Магдаленбургтың 249 838 литрлік жертөлесіне орналастырылды. Оның құны 8 230 талер, 18 грош және 9 пфенниг болды. Мейсен жүзімдіктерінен алынған елдік шараппен толы болған бұл бөшке 1818 жылы нашар жағдайына байланысты алынып тасталды. Бёттгердің арқасында Кенигштейн бекінісі Еуропалық фарфор өндірісінің бастауы болды. Осы кезеңдердегі кеңейтуден кейін де кең платода өзгерістер мен қосымша құрылыстар жасала берді. 1631 жылы салынған Иоанн залы 1816 жылы Жаңа қару-жарақ қоймасына (Neues Zeughaus) айналдырылды. 1819 жылы Магдаленбург қамалы бомбалауға төзімді болу үшін нығайтылған азық-түлік қоймасына айналдырылды. Ескі азық-түлік қоймасы казармаға айналды. Қазынашылық (Schatzhaus) 1854-1855 жылдары салынды. 1871 жылы бекініс жаңа Германия империясының бекініс жүйесіне қосылғаннан кейін, 1870-1895 жылдары сегіз атыс орны бар батарея қабырғалары (Batteriewälle) салынды, олар шабуыл болған жағдайда бекіністің жан-жақты қорғанысын қамтамасыз етуі керек еді. Осы кезде бекіністегі соңғы ірі құрылыс жұмыстары аяқталды. Кенигштейн бекінісі басып алу мүмкін емес деп есептелгендіктен, саксон монархтары дағдарыс кезінде Виттенбергтен және кейін Дрезденнен оған шегініп, сондай-ақ әйгілі Цвингерден алынған мемлекеттік қазынаны және көптеген өнер туындыларын мұнда сақтады, сонымен қатар, әдемі айналасының арқасында демалыс орны ретінде де пайдаланды.

Әскери маңызы

Қалдық Саксония тарихында маңызды рөл атқарды, бірақ әскери іс-қимылдар нәтижесінде аз болды. Саксон герцогтері мен принц-шайлаушылар қаланы бірінші кезекте соғыс кезінде қауіпсіз баспана ретінде, аңшылық үйі және деплейс үйі ретінде, сонымен қатар қорқынышты мемлекеттік түрме ретінде қолданды. Оның нақты әскери маңызы өте аз болды, бірақ Джон Эверард Дросте және Цюттен (16621726) сияқты генералдар оған қолбасшылық етті. Мысалы, Князь-Конституция Фридрих Август II жеті жылдық соғыс кезінде Кенигштейннен көмектеспей қарап қана қалды, соғыс басталғанда 1756 жылы оның әскері Эльбаның екінші жағындағы Лилиенштейннің етегінде Пруссия әскеріне қарсы күресусіз берілді. 1753 жылдан бастап бекіністің коменданты сакс генерал-лейтенанты Михаэль Лоренц фон Пирх болды. 1813 жылдың тамызында Крицшвицтегі шайқас оның қақпаларының алдында болды, бұл Кульм шайқасы мен Лейпциг шайқасының маңызды бастамасы болды. 1866 жылдың қазан айында Александр фон Роршайдт (1808-1881) қамалдың коменданты болып тағайындалды. Ол өзінің әскери құндылығын 19 ғасырдың басында ұзын қашықтықтан қару-жарақтар пайда болғаннан кейін жоғалтты. Кенигштейн бекінісінің соңғы коменданты полковник Хайнике болды, ол 1913 жылға дейін қолбасшылық етті. Қалдық соғыс кезінде Саксонияның мемлекеттік қорықтары мен құпия мұрағаттарын күзетуі керек еді. 1756 және 1813 жылдары Дрезденнің өнер қазыналары да Кенигштейнде сақталған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бекіністің үлкен казематтары да осындай мақсаттарда пайдаланылды. Қалдық ешқашан жаулап алынбаған, ол сайлаушы Кристиан І кеңейткеннен кейін өте қорқынышты атына ие болды. Тек шымшықты тазалаушы ғана 1848 жылы тік құмтастан жасалған қабырғаларға көтеріле алды. Абрацкий шамы (Абрацкий камин) оның есімімен аталған, ол IV дәрежелі (саксон жүйесіне негізделген) альпинистік жол, ол әлі күнге дейін көтерілуі мүмкін. Қабырғадан үстіне көтерілуге тыйым салынғандықтан, оны үстіне көтерілгеннен кейін, альпинистер көрші қабырғадан қайтадан төмен түсіп кетуі керек.

Әскери тарих ашық аспан астындағы мұражайы

1955 жылдың 29 мамырынан бастап бекініс жоғары туристік құндылығы бар, ашық аспан астындағы әскери тарих мұражайы болып табылады. 1990 жылдан бері мұражай Дрездендегі Бундесвер әскери тарих мұражайының бөлімшесі ретінде басқарылуда. 1967-1970 жылдары кіреберіс жолының басында 42 адамға арналған лифт салынды. 2005 жылы бекіністің тік қабырғасына қарсы екінші лифт салынды, ол панорамалық көрінісі бар лифтте 18 жолаушыға дейін шамамен 42 метр биіктікке жеткізеді. Саксония штаты жобаға 1,7 миллион евро қаражат бөлді. Лифт 2006 жылғы Пасхада ашылды. 1991-2010 жылдар аралығында Саксонияның еркін штаты Кенигштейн бекінісін қайта жаңартуға және жаңғыртуға барлығы 46 миллион евро инвестициялады. Мұражай 1955 жылы ашылғаннан бері 2005 жылдың 14 қазанында 25 миллионыншы келушісін қабылдады. 1999 жылы шамамен 1 миллион адам келсе, 2010 жылы келушілер саны 446 мыңға дейін азайды.

Көркемдік көркемдік

1756 жылы электор Август III итальян суретшісі Бернардо Беллоттоға Кенигштейн бекінісінің бес ірі көрінісін салуды тапсырды. Жеті жылдық соғыстың салдарынан бұл суреттер электорға жеткізілмеді және ақырында Ұлыбританияға әкетілді. Бүгінде Кенигштейн бекінісінің төрт суреті Ұлыбританиядағы қоғамдық жинақтарда сақталады: «Солтүстіктен Кенигштейн бекінісі» – Ұлттық галереяда, «Оңтүстіктен Кенигштейн бекінісі» – Мерсисайдтағы Ноусли Холлда, ал «Бруненхауспен ауласы бар Кенигштейн бекінісі» және «Магдаленбургпен ауласы бар Кенигштейн бекінісі» – Манчестер өнер галереясында ілінген. Бесінші сурет, «Солтүстік-батыстан Кенигштейн бекінісі», қазір АҚШ-та, Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясында қойылған. Энтони Троллоптың «Финеас Редукс» романында басты кейіпкер Финеас Финн Кенигштейнге саяхат жасағанда, «сол керемет жартасқа салынған қамал» оның алғашқы сүйіктісінен, оның үйлену ұсынысын қабылдамаған қыздың, шын мәнінде ол оны әрқашан сүйгенін және осы сезімін сақтап келе жатқанын біледі.