Кіріспе
Жалға берілген ғимараттың, жердің немесе жылжымайтын мүліктің иесі – жалға алушыға (немесе жалдамагерге) жалға берілген үйдің, пәтердің, кондоминиумның, жердің немесе жылжымайтын мүліктің иесі. Егер заңды тұлға осы рөлде болса, онда «жер иесі» термині қолданылады. Басқа терминдерге «жалға беруші», «тұрғын үй ұсынушы» және «меншік иесі» жатады. Әйел иелері үшін «үй иесі» термині қолданылуы мүмкін. Ұлыбританиядағы пабтың басқарушысы, дәлірек айтқанда лицензиялы тамақ сатушы, «үй иесі» деп аталады. Саяси экономикада бұл термин табиғи ресурстардың (мысалы, жер, ғимараттар емес) иесіне ғана қатысты, одан алынатын табыс экономикалық рента деп аталады, ол пассивті табыстың бір түрі болып табылады.
A landlord is the owner of a house, apartment, condominium, land, or real estate which is rented or leased to an individual or business, who is called a tenant (also a lessee or renter). When a juristic person is in this position, the term landlord is used. Other terms include lessor, housing provider, and owner. The term landlady may be used for the female owners. The manager of a pub in the United Kingdom, strictly speaking a licensed victualler, is referred to as the landlord/landlady. In political economy it refers to the owner of natural resources alone (e. g., land, not buildings) from which an economic rent, a form of passive income, is the income received.
Тарих
Жер иеленуші ұғымын феодалдық манориализм (сеньориализм) жүйесіне дейін табуға болады, онда жер манория иесіне (месне иелеріне) тиесілі болады. Бұл әдетте жоғары орта ғасырлардағы рыцарьлар тобына кіретін төменгі дворяндар еді, олар өз феодаларын субинфеудация арқылы иеленді. Бірақ кейбір жағдайларда жер тікелей жоғары дворяндарға, мысалы, патшаға тікелей қарамды патшалық домендерге немесе Киелі Рим империясында императорға тікелей бағынатын императорлық ауылдарға да бағынуы мүмкін еді. Орта ғасырлық жүйе, түптеп келгенде, Рим империясының виллалар мен латифундиялар (шаруалар еңбек ететін кең шаруашылықтар) жүйесін жалғастырады. Қазіргі заманда "жер иеленуші" дегені – өздері тұрмайтын үй үшін жалдақы алатын кез келген жеке тұлғаны немесе мемлекеттік орган сияқты ұйымды білдіреді.
Меншік иесі мен жалға алушы жауапкершілігі
Жалға беру шарты, немесе жалға алу шарты – төленген баға, кешіктірілген төлемдер үшін айыппұлдар, жалға беру немесе жалға алу мерзімі және үй иесі немесе жалға алушы келісімді бұзу туралы хабарлаудың мерзімі сияқты шарттарды анықтайтын келісім. Әдетте, жауапкершіліктер былай бөлінеді: үй иесі жөндеу жұмыстарын жүргізуге және мүлікті күтіп ұстауға жауапты, ал жалға алушы мүлікті таза және қауіпсіз күйде ұстауға жауапты. Көптеген үй иелері өз мүліктерін жалға берудің барлық мәселесін шешу үшін мүлік басқару компаниясын жалдайды. Бұл әдетте мүлікті жарнамалау және оны болашақ жалға алушыларға көрсету, жазбаша жалға алу немесе лицензиялық келісімдерді келісу және дайындау, содан кейін жалға алынғаннан кейін жалға алушыдан жалдау ақысын жинау және қажет болған жағдайда жөндеу жұмыстарын жүргізуді қамтиды.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарында тұрғын үй иесі мен жалға алушы арасындағы даулар негізінен мүлік және келісімшарттарға қатысты штаттық заңмен (федералды заңмен емес) реттеледі. Кейбір жерлерде қалалық немесе округтік заңдар жалға алушыны үйден шығару талаптарын белгілейді. Жалпы, жалға алу мерзімі аяқталғанға дейін үй иесі жалға алушыны шығаруына шектеулі себептер бар, бірақ жалға алу мерзімі біткеннен кейін жалға алу қатынасын себеп көрсетілмей тоқтатуға болады. Кейбір қалалар, округтер және штаттарда үй иесінің ала алатын жалға төлемінің ең жоғары мөлшерін белгілейтін заңдар бар, бұл жалға бақылауы немесе жалғаны реттеу деп аталады, сондай-ақ оған байланысты үйден шығару да қарастырылады. Сонымен қатар, тұруға жарамдылық кепілдігі бар, онда үй иесі қауіпсіз, лайықты және тұруға жарамды жағдайды сақтауға міндетті, ол темекі детекторлары және құлыпталатын есіктер сияқты қауіпсіздіктің ең төменгі талаптарына сәйкес келуі керек. Ең көп кездесетін даулар үй иесінің қызмет көрсетуден бас тартуы немесе жалға алушының жалға төлеуден бас тартуынан туындайды – біріншісі екіншісіне де алып келуі мүмкін. Жалға төлемін ұстап қалу – бұл, көбінесе жалға алу шартында түсіндірілгендей, үйден шығарудың негізді себебі. Қалалық ережелер де жалға алу саясатында рөл атқара алады, мысалы, табыс көзіне қатысты кемсітуге қарсы ережелердің күшеюі. Жалға алушылардың бірігулері саяси тұрғыдан ұйымдасқан жағдайда тұрғын үй саясатына да әсер етеді.
Канада
Канадада тұрғын үй иесі мен жалға алушы арасындағы даулар негізінен меншік және келісімшарттарға қатысты провинциялық заңмен (федералды заңмен емес) реттеледі. Провинциялық заң жалға алушыны шығару талаптарын белгілейді. Әдетте, үй иесі жалға алушыны шығаруға шектеулі себептер болады. Кейбір провинцияларда үй иесінің ала алатын жалға ақысының ең жоғарғы шегін белгілейтін заңдар бар, бұл жалға бақылауы немесе жалғаны реттеу деп аталады, сондай-ақ осыған байланысты шығару шаралары да қарастырылады. Сонымен қатар, тұрғын үйдің жарамдылығына кепілдік беру туралы түсінік бар, яғни үй иесі қауіпсіздік талаптарына сәйкес келетін, қауіпсіз, лайықты және тұруға жарамды тұрғын үйді сақтауға міндетті.
Тұрғын үйді жалға беру нарығы (жалға алу)
Жеке сектордағы жалға алу көбінесе жалға беруші мен жалға алушы туралы заңдармен реттеледі, әсіресе жалға беруші мен жалға алушы туралы 1985 жылғы заң жалға алушылардың жалға берушілерге қарсы құқықтарының ең төменгі деңгейін белгілейді. Тағы бір маңызды заң – 2004 жылғы Тұрғын үй заңы. Жалға алу ақысы, жалға алушыға тиісті хабарлама берілген жағдайда, әдеттегі алты айлық мерзім аяқталғаннан кейін еркін түрде көтерілуі мүмкін. Ең көп таралған түрі – кепілді қысқа мерзімді жалға алу (AST) бойынша иелену ордері, әдетте, төленбеген жалға алу ақысы бойынша сегіз апта/екі айдан кейін алынады, ал сот шешімі бойынша, 1988 жылғы Тұрғын үй заңының (өзгертілген) 8-бөлімі бойынша ескерту бергеннен кейін, барлық кепілді жалға алулар үшін одан қысқа мерзімде де, жалға берушінің мүлікке иелік ету құқығына байланысты басқа да негіздер бойынша да алуға болады. Егер жалға алу AST болса, онда кез келген иелену ордері бастапқы жалға алу мерзімінен кейін алты ай өткен соң ғана күшіне енеді. 1989 жылдың 15 қаңтарына дейін мүлікті пайдаланған адамның жалға алуы, егер ол 1980 жылдан бастап басталғаннан кейін бастапқыда қысқа мерзімді болмаса, әсіресе Үшінші Вильсон үкіметі енгізген 1977 жылғы Жалға беру туралы заң мен 1977 жылғы Көшіруден қорғау туралы заң бойынша көптеген құқықтармен "реттелген жалға алу" болуы мүмкін. Бірнеше адам тұратын әрбір үй, заң бойынша үштен астам тұрғыны бар бір шаңырақ емес, 2004 жылғы Тұрғын үй заңымен қоса, күшейтілген ережелерге бағынады. Мұндай бірліктің иесі болу үшін кеңес берген лицензия кейбір жергілікті билік органдарында міндетті болып табылады (басқаларында заңмен белгіленген үлкен мысалдармен шектеледі).
Тұрғын үйді жалға алу
Екі жылдан астам мерзімге жалға алынған мүліктер әдетте жалға алу шарты деп аталады және олар ұзаққа созылады; егер жеті жылдан астам болса, жаңа жалға алу құқығын міндетті түрде тіркеу қажет. Бұл шарттар жоғарыда аталған ережелердің көпшілігіне бағынбайды және ұзақ мерзімді мысалдарда толыққанды меншікке ұқсас болуы мүмкін. Олар көбінесе үлкен мөлшерде жер жалға алу төлемдерін қажет етпейді. Заң қолданыстағы үзіліс/қайта сату төлемдерін реттемейді және жалға алынған үйлерді сатуға тыйым салмайды; 2010 жылдары осы ұсыныстардың кейбіреулері кеңінен талқыланып, жобалары жасалуда. Жалпы алғанда, заңнама мұндай жалға алушыларға (жалдаушыларға) басқару құқығын алуға және үй иесінің мүддесін сатып алу құқығын (ұжымдық түрде меншікке ие болу) алу үшін бірігуге мүмкіндік береді. Оларға жекелеген жалдау шартын жаңа, кішірек сомаға ("премиум") ұзартуға рұқсат етіледі, және егер жалдаушылар меншікке ие болса, бұл сома әдетте 15–35 жыл сайын талап етілмейді/ұсынылмайды. Ескерту талаптары мен нысандары қатаң болып келеді. Шағын мысалдарда жалдаушы, ғимараттың қарапайым математикалық бөлінісіне байланысты, жекелеген түрде меншікке ие болуға мүмкіндік алады. 1925 жылғы заң мүліктің барлық жалға алу шартына (арзан бағамен және бастапқы үлкен сомамен жалға алуға) оны сатуға болады (жалға алушы тағайындау арқылы); бұл реттеулерді орынсыз кешігулер тудырмай, жер иесіне "ақылға қонымды" тексеру стандартын қолдануға мүмкіндік беру арқылы азайтады. Бұл көбінесе "заңмен бекітілген, тағайындау/иеліктен шығару шарты" деп аталады. Әлеуметтік тұрғын үйлердің жалпы азаятын саласында, ерекше жағдайларда, жалдаушылар уақыт өте келе үйдің нарықтық бағасына белгілі бір жеңілдікпен сатып алу құқығын алады.
Коммерциялық (кәсіпкерлік) жалға алу және жалға алу
Коммерциялық жылжымайтын мүлік саласында заңның көп бөлігі, әсіресе даулар мен негізгі жауапкершіліктерге қатысты, жалпы құқықтың келісім-шарт еркіндігіне негізделген, соның ішінде "жақсы және маңызды жөндеу" сияқты кең ауқымды сот практикасының прецеденттік шешімдерінен туындайтын шарттар да бар. Аталған принциптердің ішінде "келісімнен бас тарту" және "тыныш пайдалану" принциптері де бар. Барлық жалға алушы (жалдаушы) бизнестер 1954 жылғы Жер иесі мен жалға алушы туралы заңның II бөлігіне қатысты келісім-шарт жасасуды немесе жасаспауды шешуі керек, ол оларға "бизнеске ие болу мерзімінің кепілдігін" береді. Әйтпесе, ол әдетте автоматты түрде қолданылады. Бұл "ие болу мерзімінің кепілдігі" жалға алушыға үй-жайларды қайтару үшін жалпы себептерге және осыған байланысты механизмдерге тікелей байланысты. Егер үй иесі бір блокты сатса және білікті жалға алушы оның 50% - ден астамын құраса, жалға алушыға сұралған баға бойынша блокты сатып алуға бірінші кезектегі құқық берілуі керек. Көптеген юрисдикцияларда заңсыз жалға беру және беру шарттарын қатаң сақтауға қатысты заң қатаң түрде орындалуы мүмкін, бұл оның бұзылуы жағдайында қаржылық және жылжымайтын мүлік шығындарына әкелуі мүмкін. Тұрғын үйге қарағанда, жалға алу төлемін қайтарудан бас тарту коммерциялық жалға алушының "өз күшімен" шығарып тастау құқығын пайдалану арқылы үй иесінің тікелей иелігіне әкелуі мүмкін ("бейбіт кіру"). Сот шешімі немесе төленбеген салық талабынан туындамайтын (қарсылық) жалға алушының мүлкін алып қоюға тыйым салынған.
Жерге меншік
Жерге меншік құқығының түсінігі баршаға ортақ емес. Көптеген американдық жергілікті тайпалар жерді тауар ретінде қарастырмады, ал көптеген еуропалық отарлаушылар олай қарады. Отарлауға дейінгі Америкадағы жер иеленуі топтан топқа өзгеше болды, бірақ көптеген американдық қоғамдарда жеке және ортақ жерлер болды. Адам Смит және Генри Джордж сияқты кейбір еуропалық ғалымдар да жер меншігіне күмәнмен қарады. Смит жер иелері туралы былай деді: «Кез келген елдің жері жеке меншікке өткеннен кейін, жер иелері – барша адамдар сияқты – ешқандай еңбексізденген жерден түсім табуға тырысады және тіпті жерлерінің табиғи өнімі үшін де жалдау ақысын талап етеді». Джордж жердің барлығына тиесілі екеніне сенді және экономикалық рентаға мемлекеттік салық салуды қолдады, ол өте пайдалы болып, басқа барлық салықтарды жоюға мүмкіндік береді деп ойлады.
Монополиялар
Жер иелеріне тағы бір жиі айтылатын сын – монополизмге бейімділік. Регулирленбесе, корпорациялар өздерінің сатып алу мүмкіндіктерін пайдаланып, тұрғын үй қорын көптеп сатып алады. Мысалы, Атлантаның бір пошта индексінде 2011 жылдың қаңтары мен 2012 жылдың маусымы аралығында сатылған үйлердің 90%-ға дейін институционалдық инвесторлар сатып алған. Корпоративтік жер иелері сот арқылы алынған үйлерді сатып алып, оларды бұрынғы иесіне жалға бере алады. Корпоративтік монополияның және тұрғын үй шаруашылығының тағы бір түрі – компаниялық қалалар, онда бір корпорация тұрғын үйлердің және бизнестің басым бөлігіне ие. Өйткені осы корпорациялар қала тұрғындарының көп бөлігін жұмысқа алады, олар экономикалық дағдарыс кезінде жалдау төлемін көтеріп, жалақыны төмендете алады.
Шалғайдағы үй иесі
Төлем мөлшерлемесінің ең төменгі сатысындағы жалға алушылар (жалға алушылар немесе басқа да лицензия иелері) әлеуметтік немесе экономикалық қиындықтарға тап болуы және осының салдарынан қоғамдық айыпталуға ұшырауы мүмкін. Басқа мүмкіндіктердің болмауынан, мұндай жалға алушылар көбінесе мүлікті күтіп ұстау міндеттемесін орындамайтын, қауіпті және тозығы жеткен мүліктердің адал емес иелерінің құрбаны болады. "Слам-меншік иесі", "слам-меншік иесі" немесе "гетто-меншік иесі" терминдері мұндай мүліктердің көптеген иелерін сипаттау үшін қолданылады, олар көбінесе дерлік жергілікті монополияны ұстайды. Мемлекеттік жақсартулар немесе ірі жеке инвестициялар мұндай аудандарды жақсартуға мүмкіндік береді. Ең қиын жағдайларда, көптеген елдерде мемлекеттік міндетті сатып алу құқықтары арқылы ең нашар аудандарды бұзуға және оларды жаңартуға болады.
Қажетті емес үй иесі
"Кездейсоқ үй иесі" термині бастапқыда үй иесі болуға ниеттенбеген, бірақ қосымша жылжымайтын мүлігі бар (мұраға қалған, серігімен бірге тұруға көшкен немесе көшкен кезде сата алмаған) адамдарды білдіреді, содан кейін оны сатудың орнына жалға беруді таңдайды.
Көтермелеу және кедергілер
Ынталандыру – жақсы жалға алудан түсетін табыс (пайда) және жылжымайтын мүлік бағасының өсу перспективасы. Ал кедергілер – жергілікті түрғысынан жалға алушылардың құқықтары мен жер иелерінің жөндеу/күтіп ұстау және басқару жөніндегі міндеттерінің әртүрлі болуы, сондай-ақ маңызды тәуекелдер (жалға алушылармен даулар, зақымдану, қараусыз қалдыру, жалға ақысының төленбеуі, сақтандырудың қолжетімсіздігі/даулар, экономикалық құлдырау, ипотекалық несиеге пайыз мөлшерінің өсуі және меншік құнының төмендеуі немесе инвестицияның жоғалуы). Жалға беруден (жалға алудан) түсетін таза табыс (өнім) және капитал өсімі, әсіресе, қарызға сатып алу арқылы жалға беру жағдайында, ерекше тәуекелге ұшырайды. Бұл тәуекел, экономикалық тұрақтылығы төмен аймақтардағы тар жалға алу нарығына сұраныс аз, ұқсас сипаттағы бірнеше ғана үйге шектеліп, жоғары қарыздық инвестор үшін объективті түрде күшейгені саналады.
Жалға және қосымша ақыға кепілдік
Үй иесі немесе оның өкілі кепілдік депозитін (және/немесе АҚШ-тың кейбір аймақтарында, кірген кездегі/әкімшілік төлем) жинауға құқылы. Жалға алушы үшін жоғары сома кедергі болып саналса, ал төмен сома тартымдырақ болып есептелсе де, бұл мәселе жалға алу шарттарын келісу кезінде көбінесе талқыланбайды. Кейбір елдерде мұндай депозиттің түпкілікті мағынасында екеуіне де тыйым салынған. Оның орнына, үй иесінің жалдаудан түсетін кірісінен айырылуы / толыққанды зиянға қарсы сақтандыру шығындары жалдау төлеміне қосылуы мүмкін, сондай-ақ, жалға алушыдан бонды (қорғалған кепілдік депозиті) ретінде белгілі бір сомада ақша жиналуына рұқсат етілуі мүмкін, бұл сома тіркелген үшінші тараппен (мысалы, кейбір жылжымайтын мүлік агенттерімен) сақталады. Заң бойынша депозит, жалға алушының төлемді кешіктіруі (жалдау ақысының жетіспеуі) және оның салдарынан келген зиянды немесе тазалау/жөндеу жұмыстарын орындамауы жағдайында өтеуге жаратылады.
Лицензияланған тамақ сатушы
Ұлыбританияда пабтың (жаражайдың) иесі немесе басқарушысы әдетте "жаражай иесі" немесе "жаражайшы" деп аталады, екіншісі – римдік мемлекеттік мердігер немесе салық жинаушының лауазымы. Көбірек ресми жағдайларда "лицензияланған сатушы" немесе жай ғана "лицензиат" термині қолданылады. 2004 жылы Лицензияланған сатушылар қоғамы мен Лицензияланған сатушылардың Ұлттық үйлерінің бірігуінен құрылған Лицензияланған сауда қайырымдылық қоры, Ұлыбритания паб иелерінің зейнеткерлік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге арналған. Бұл қайырымдылық қоры сонымен қатар Беркширдегі Аскот пен Редингте және Сассекстегі Сайерс Комон қалаларында үш жеке мектепті басқарады. Аскоттағы Лицензияланған сатушылар мектебі қалыпты жалда төлейтін студенттермен қатар, паб иелерінің және тамақ индустриясындағы басқа да қызметкерлердің балалары үшін жеңілдікпен білім беру бағасын ұсынады.
Үй иелері бірлестіктері
Әр түрлі елдерде үй иелерінің ірі қауымдастықтары бар. Бұл қауымдастықтар/қоғамдар мүшелеріне өзара көмек көрсету арқылы түрлі мәселелермен күресуде қолдау береді, сондай-ақ тұрғын үй және кейбір коммерциялық жалдау заңнамасының мәліметтері мен іске асырылуына қатысты тиісті органдар мен парламентке өз ұстанымдарын жеткізеді.
by providing a means of mutual support, and also lobby relevant authorities and parliament with regard to the details and implementation of residential and some commercial tenancy legislation.