Кіріспе

Дауыстарды бөлу арқылы қарсыластың жеңіске жетуіне мүмкіндік беру

Дауыстарды бөлу – сайлау тиімділігі, онда бірнеше ұқсас кандидаттар арасында дауыстардың таралуы ұқсас кандидаттардың кез келгенінің жеңіске жету мүмкіндігін төмендетіп, керісінше, ерекшеленетін кандидаттың жеңіске жету мүмкіндігін арттырады. Бұл көбінесе «бөлуші эффект» деп аталады, ол шағын партиялардың кандидаттарын ұсынудан жаңылдырады. Дауыстарды бөлу ең оңай көпшілік дауыс беру жүйесінде (немесе «бірінші орын алған жеңеді» жүйесінде) орын алады, онда әр сайлаушы бір ғана таңдау жасайды және ең көп дауыс жинаған кандидат жеңіске жетеді, тіпті жеңімпазға көпшілік қолдау болмаса да. Мысалы, егер A1 кандидат 30% дауыс алса, оған ұқсас A2 кандидат тағы 30% дауыс алса, ал ерекшеленетін B кандидат қалған 40% дауыс алса, көпшілік дауыс беру жүйесінде B кандидат жеңімпаз деп жарияланады, тіпті сайлаушылардың 60% A1 немесе A2 кандидаттарын артық көреді.

Пайда болуы

Саяси партиялардың басты функцияларының бірі – сайлау алдында жергілікті деңгейде үміткерлерді іріктеу арқылы, дауыс берудің бұрмалауға бейім әдістерінің әсерін азайту болып табылады. Әр партия бір лауазымға ең көп дегенде бір үміткерді ұсынады, себебі бірнеше үміткерді ұсынса, жеңіліп қалуы мүмкін деп есептейді. Осылайша, бұзылған сайлаулардың жиілігін эмпирикалық тұрғыдан бағалау жеткіліксіз болуы мүмкін, өйткені бұл бағалауға қатысудан бас тартқан үміткерлер туралы маңызды ақпаратты қамтымайды. Дауыс бөлінуі кандидаттардың немесе бюллетеньдегі мәселелердің ұқсас идеологиялық көзқарастары болған кезде пайда болады. «Спойлер» үміткер ұқсас саяси бағытты ұстанатын басты үміткерден дауыстарды тартып алып, осылайша екеуіне де немесе бірнешеуіне де қарсы тұратын күшті үміткердің жеңіске жетуіне себеп болуы мүмкін. Мұндай әсерді тудыратын кіші үміткерлер «бұзушылар» деп аталады. Бұл мәселе екі кезеңді сайлау жүйесінде де, дауыс берудің тікелей әдісінде де кездеседі, бірақ бұзушылардың әлсіз үміткерлері іріктеліп алынғандықтан, бұл мәселе азаяды. Дегенмен, барлық қарсыластарына қарсы жеңіске жеткізе алатын үміткер (Кондорсе жеңімпазы деп аталады) үш үміткердің арасындағы дауыс бөлінісі кезінде үшінші орыннан да жеңіліп қалуы мүмкін, бұл құбылыс «орталыққа қысым көрсету» деп аталады. Мұндай жағдай 2009 жылғы Вермонт штатының Берлингтон қаласы әкімінің сайлауында және 2022 жылғы Аляска штатының жалпы округтік конгресс округінің қосымша сайлауында тіркелді. Строудың мүмкін емес теоремасымен дәлелденгендей, барлық реттік дауыс беру жүйелері спойлер әсерінің түрлі вариацияларына ұшырайды.

Австралия

Австралияда дауыс бөліну орын алатын сайлау округтері "үш бұрышты бәсеке" деп аталады. Үш бұрышты бәсекеде дауыс бөлінгенімен, Австралияда басымдық берілетін дауыс беру жүйесі қолданылуының арқасында бұл әрқашан кемшілікке алып келмейді. Дегенмен, үкімет деңгейіне байланысты, Австралияда қолданылатын басымдық берілетін дауыс берудің түрлі формалары салдарынан бұл кемшілікке ұшыратуы мүмкін: толық басымдық берілетін дауыс беру (FPV) федералдық деңгейде және кейбір штаттар мен аумақтарда, ал міндетті емес басымдық берілетін дауыс беру (OPV) Жаңа Оңтүстік Уэльсте қолданылады. Осы себепті, үш бұрышты бәсекелер Жаңа Оңтүстік Уэльсте (штат және федералдық деңгейде) сондай-ақ федералдық Сенатта сирек кездеседі. Мұндай бәсекелер көбінесе оңшыл орталықтың Либералдық-Ұлттық коалициясымен байланысты. Алайда, мұндай бәсекелердің жиілігі штаттар бойынша әртүрлі, және Квинсленд, Тасмания немесе екі территорияда кездеспейді, себебі Ұлттық партия Австралия астаналық территорияда (ACT) жоқ, және қазіргі уақытта Тасманияда сайлауға қатыспайды, ал Квинсленд пен Солтүстік территорияда екі коалициялық партия бірігіп Либералдық-Ұлттық партия (LNP) және CLP құрды. Жаңа Оңтүстік Уэльсте сирек болса да, үш бұрышты бәсекелер Виктория, Батыс Австралия және Оңтүстік Австралияда жиі кездеседі.

Федералды саясат

Федералдық деңгейде үштік бәсеке көптеген округтерде сирек кездеседі. Дегенмен, олар кейбір аймақтық округтерде болады. 2022 жылғы федералды сайлауда екі коалициялық партия төрт округтен үміткерлерді тікелей ұсынды: екеуі Виктория штатында (Инди және Николс округтері), біреуі Батыс Австралияда (Дюрак), және біреуі Оңтүстік Австралияда (Баркер). Үштік бәсекеге қатысқан федералдық округтердің саны жылдар бойы азайып келеді. Шындығында, 2022 жылы үштік бәсекелердің саны 2019 жылы өткен бұрынғы федералды сайлаумен салыстырғанда едәуір төмен болды. Сол сайлауда коалицияның екі партиясы да он округтен үміткерлерді тікелей ұсынды: екеуі Жаңа Оңтүстік Уэльсте (Эден-Монаро және Гилмор), екеуі Викторияда (Инди және Малли), екеуі Батыс Австралияда (Дюрак және О’Коннор), біреуі Оңтүстік Австралияда (Баркер) және үшеуі Тасманияда (Басс, Брэддон және Лайонс).

Мемлекеттік саясат

Жаңа Оңтүстік Уэльсте (Коалиция ешқашан бұзылмаған жалғыз штат), үштік бәсекелер сирек кездеседі, өйткені көптеген Коалиция сайлаушылары өздерінің басымдықтарын толық пайдаланады (яғни, тек бір кандидатқа нөмір береді, осылайша консервативті бекіністерде – Солтүстік жағалаудың орта тұсында және штаттың орталық және батыс бөліктерінде емес, кемшілікке ұшырайды). Алайда, 2023 жылғы штаттық сайлауда бұл құбылыс екі аймақтық округте орын алды: Порт Маккуори (Ұлттық партиядан Либерал партияға ауысқан депутат Лесли Уильямстың консервативті округі) және Вагга Вагга (тәуелсіз депутат Джо МакГиррдың сайлауына қарамастан дәстүрлі консервативті округ). Порт Маккуариде Уильямс Либерал партияның, ал Порт Маккуари-Хастингс кеңесінің мэрі Пета Пинсон Ұлттық партияның кандидаты болды. Уильямс үштік бәсекеге қарамастан, екі үміткердің басымдығы (ТКП) және екі партияның басымдығы (ТТП) бойынша қауіпсіз округті жеңіп алды. Вагга Ваггада Ұлттық партияның кандидаты Адрианна Бенджамин, ал Либерал партияның кандидаты Джулия Хам болды. МакГирр Бенджаминге қарсы ТКП көрсеткішін арттырып, округті сақтап қалды, бірақ Ұлттық партия ТТП санауы бойынша жеңіске жетті. 2027 жылы өтетін келесі сайлауда осы екі округтің бірінде де үштік бәсеке болатыны күмәнді. Викторияда Коалиция бар болғанымен (бірақ бұрын бұзылған), кейбір округтерде үштік бәсекелер кездеседі. 2022 жылғы штаттық сайлауда екі Коалициялық партия да бес округке (Басс, Евроа, Мильдура, Морвелл және Шеппартон) үміткерлерді тікелей ұсынды. Ұлттық партия Нарракан округінен үміткерді тікелей ұсынбақ болды, бірақ олардың алдын ала таңдаған үміткері сайлау алдында қайтыс болды, бұл округте қосымша сайлауға әкеп соқты, онда Либерал партияның үміткері қайта сайланды, ал Ұлттық партия үміткерді тікелей ұсынбады. Батыс Австралияда үштік бәсекелер жиі кездеседі. Бұл Коалициялық келісімнің екі партияның да бір-бірінен тәуелсіз болғандықтан және егер олар өздерінің шешімдері өкілдік ететін халық пен аймақтардың мүддесіне сай деп санаса, әр партия әртүрлі дауыс бере алатындығына байланысты. Ұлттық партия сондай-ақ Кабинетке кірмеуге құқылы, ал Коалициялық үкімет сайланғанда Либерал партияның басшысы штат премьері болады, бірақ Ұлттық партияның басшысы әрқашан премьер-министрдің орынбасары болмайды, Жаңа Оңтүстік Уэльс пен Викториядан айырмашылығы, Коалициялық үкімет құрылған жағдайда Либерал партияның басшысы премьер-министр болады, ал Ұлттық партияның басшысы премьер-министрдің орынбасары болады. Мысалы, 2008 жылғы штаттық сайлаудан кейін Коалициялық үкімет сайланды, Либерал партияның басшысы (Колин Барнетт) премьер-министр болды, бірақ Ұлттық партияның басшысы (Брендон Гриллс) премьер-министрдің орынбасары болмады, оның орнына Либерал партияның басшысының орынбасары (Ким Хеймс) тағайындалды. Оңтүстік Австралияда Коалицияның болмауына байланысты кейбір округтерде үштік бәсекелер кездеседі. Көптеген штаттарда Либерал партия қалалардағы округтерді ұстап тұрса, Ұлттық партия аймақтық, ауылдық және шалғайдағы округтерді ұстап тұрады, бірақ Оңтүстік Австралия мен Тасманияда Ұлттық партияның белсенділігі шектеулі, сондықтан Либерал партия осы штаттардағы қалалық және қалалық емес округтерді ұстап тұрады. 2022 жылғы штаттық сайлауда Либерал партия да, Ұлттық партия да сегіз округке үміткерлерді тікелей ұсынды (Чаффи, Финнис, Флиндерс, Фром, Хаммонд, Маккиллоп, Нарунга және Шуберт). Партияның белсенділігі шектеулі болғандықтан, Ұлттық партия барлық осы округтерде соңғы немесе соңғы орынға жақын болды, тіпті кейбір шағын партиялар олардан озып кетті және штаттық деңгейдегі ең төменгі 0,48% дауыспен жеңіске жетті. Австралияда 1918 жылғы Суан округіндегі қосымша сайлау консервативті дауысты Country Party және Nationalist Party арасында бөліп, Австралияның Еңбек партиясына округті жеңуге мүмкіндік берді. Бұл Ұлттық үкіметті Федералды сайлауда басымдық дауыс беруді енгізуге итермеледі, бұл Country және Nationalist партиясының сайлаушыларына басымдықтарын екінші партияға беруге және дауыс бөлінуін болдырмауға мүмкіндік берді. Бүгінде Либерал партия мен Ұлттық партия сирек кездеседі, олар үштік бәсекеге түседі. Үштік бәсекелер болған жағдайда, Еңбек партиясы әдетте Либерал партиясына Ұлттық партиядан бұрын басымдық береді, өйткені олар Либерал партияны Ұлттық партиядан гөрі консервативті емес деп санайды. 1996 жылғы Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Оңтүстік жота округіндегі қосымша сайлау осыған мысал: Ұлттық партияның үміткері Катрина Ходжкинсон алғашқы дауыс беруде жеңіске жетті, бірақ Либерал партиясының үміткері Пета Ситонға Еңбек партиясының басымдықтары берілгеннен кейін жеңілді.

Босния және Герцеговина

2006 жылы HDZ 1990, Босния және Герцеговина HDZ-ден бөлініп шықты, бұл Зелько Комшичтің Босния және Герцеговина Президенттігінде хорват өкілі болуына, дауыстардың 40% төмен болуына мүмкіндік берді, ал бұл дауыстардың көп бөлігі босняктар шоғырланған аймақтардан түсті.

Чехия

2021 жылы Přísaha (4,68%), ČSSD (4,65%) және KSČM (3,60%) партияларының ешқайсысы 5 пайыздық шектің үстінен өте алмады, соның нәтижесінде Spolu және PaS коалициясы құрылды. Бұл 1992 жылдан бері ČSSD және KSČM партияларының ешқайсысының парламентте өкілдігі болмаған алғашқы жағдай болды.

Мысыр

2012 жылғы Мысыр президенттік сайлауында екінші турға өткен екі кандидат – «Азаттық және әділдік» партиясынан Мұхаммед Мурси (24,8%) және тәуелсіз кандидат Ахмет Шафик (23,7%) – әрқайсысы басқа кандидаттардан көп дауыс жинады, бірақ ешқайсысы жеңіске жеткен кандидаттың «Қадір-қасиет» партиясынан Хамдин Сабахи (20,7%), тәуелсіз кандидат Абдель Монейм Абуль Фотух (17,5%) немесе тәуелсіз кандидат Амр Мусадан (11,1%) басым екенін дәлелдейтін жеткілікті дауыс ала алмады.

Франция

Францияда 2002 жылғы президенттік сайлауда «бөліну әсері» байқалды: көптеген солшыл кандидаттар, мысалы Кристиан Таубира мен Жан-Пьер Шевенмент, екеуі де француздық социалистік партиямен одақтасқан саяси партиялардан, немесе троцкистік партиялардың үш кандидаты, барлығы 20% шамасында, социалистік партияның кандидаты Лионель Жоспинді екі турлы сайлауда бірінші турда Жоспиннен тек 0,68% айырмашылықпен жеңілген Жан-Мари Ле Пеннің пайдасына итермеледі деп айыпталды. Кейбірлер кейбір округтердегі жағдайды келтіреді, онда орталық оң және оңшылдар дауыс берудің жартысынан астамын жинады, бірақ солшылдар сайлауда жеңіске жетті; олар солшылдардың бөлінуден пайдаланғанын айыптайды. Сондай-ақ 1969 жылғы президенттік сайлауда (бес солшыл кандидат 32% құрады), 2017 жылы (төрт кандидат арасында бөлініп, 27% жинады) және 2022 жылы (алты солшыл кандидат 32% жинады) солшылдар екінші турға өте алмады, бұл солшыл орталық кандидаттардың көптігіне байланысты болуы мүмкін. 1993 жылғы парламенттік сайлауда да осылай болды, онда «жасыл» партиялар президенттік көпшілікке қарсы шықты. Бұл көптеген оңшылдардың сайлауға қатысуына әкелді, нәтижесінде 1968 жылдан бері парламентте оңшылдардың ең көп үлесі болды. + Сол жақ қанатының дауыс бөліну жағдайлары + 1969ЖылПартиясыКандидатДауыс%UDRЖорж Помпиду10 051 78344,47СолтүстікПартиясыЖак Дюклос4 808 28521,27SFIOГастон Дефферре1 133 2225,01PSUMМишель Рокар816 4703,61DVGLouis Ducatel286 4471,27LCAlain Krivine239 1041,06Барлығы7 283 52832,22CDAlain Poher5 268 61323,31Источник: Конституциялық Кеңес2002ЖылПартиясыКандидатДауыс%СолтүстікПартиясыЛионель Жоспин4 610 11316,18LOArlette Laguiller1 630 0455,72MDCJean-Pierre Chevènement1 518 5285,33LVNoël Mamère1 495 7245,25LCOlivier Besancenot1 210 5624,25PCFRobert Hue960 4803,37PRGChristiane Taubira660 4472,32PTDaniel Gluckstein132 6860,47Барлығы12 218 58542,87RPRJacques Chirac5 665 85519,88FNJean-Marie Le Pen4 804 71316,86Источник: Конституциялық Кеңес2017ЖылПартиясыКандидатДауыс%СолтүстікLFIJean-Luc Mélenchon7 059 95119,58PSBenoît Hamon2 291 2886,36NPAPhilippe Poutou394 5051,09LONathalie Arthaud232 3840,64Барлығы9 978 12827,67LREMEmmanuel Macron8 656 34624,01FNMarine Le Pen7 678 49121,30LRFrançois Fillon7 212 99520,01Источник: Конституциялық Кеңес2022ЖылПартиясыКандидатДауыс%СолтүстікLFIJean-Luc Mélenchon7 712 52021,95EELVYannick Jadot1 627 8534,63PCFFabien Roussel802 4222,28PSAnne Hidalgo616 4781,75NPAPhilippe Poutou268 9040,77LONathalie Arthaud197 0940,56Барлығы11 225 27131,95LREMEmmanuel Macron9 783 05827,85RNMarine Le Pen8 133 82823,15Источник: Ішкі істер министрлігі

2023 жылғы француз Полинезиясының заң шығару сайлауында, «біртілдік емес» A here ia Porinetia Tāpura Huiraʻatiraмен одақтаспады, нәтижесінде «біртілдік» Tāvini Huiraʻatira 44% дауыспен екінші турда жеңіске жетті. 2009 жылғы Еуропалық парламент сайлауында екі оңшыл егемендік тізімі Libertas France және Debout la République (DLR) бір-бірімен бәсекелесті. Libertas және DLR барлық сайлау округтерінде, біреуін қоспағанда, 5% шегінен өте алмады. Дәл осындай дауыс бөліну екі (пост) троцкистік партиялар арасында Жаңа антикапиталистік партия және Lutte Ouvrière арасында болды. Debout la France–CNIP (бұрын DLR деп аталған), Popular Republican Union (UPR) және The Patriots тәуелсіз түрде қатысып, тиісінше 3,5%, 1,2% және 0,6% дауыс жинады, осылайша жаңадан енгізілген 5% ұлттық шегінен төмен түсті.

Германия

1925 жылғы Германия президенттік сайлауында коммунист Эрнст Тельман кандидатурасын кері тартудан бас тартты, бірақ оның жеңіске жетуі өте күмәнді болды, ал Коммунистік Интернационал жетекшілері оны қатыспауға шақырды. Екінші (және соңғы) кезеңде Тельман 1 931 151 дауыс (6,4%) алды. Орталық партияның үміткері Вильгельм Маркс, республикалық партиялардың қолдауымен, 13 751 605 (45,3%) дауыс жинады. Оңшыл үміткер Пол фон Гинденбург 14 655 641 дауыс (48,3%) алды. Егер Тельманның көптеген қолдаушылары Марксқа дауыс бергенде, Маркс сайлауда жеңіске жететін болған. Бұл сайлаудың маңызы зор болды, себебі 1930 жылдан кейін Гинденбург авторитарлық үкімет формаларын көбірек қолдады, ал 1933 жылы ол Адольф Гитлерді канцлер етіп тағайындады. Гинденбургтің келесі жылы қайтысы Гитлерге Германия үкіметін толық бақылауға алуға мүмкіндік берді. 1990 жылғы Германия федералды сайлауында Батыс жасылдар бұрынғы Шығыс және Батыс Германия үшін бөлек қолданылған шектің талабын орындамады. Жасылдар бұл мүмкіндікті пайдалана алмады, өйткені "90-шы Альянс" (Шығыс Германия жасылдарының құрамына енген) Батыстағы "Жасылдардан" бөлек сайлауға қатысты. Егер олар бірігіп сайлауға түскенде, 5,0 пайыздық шекті (Батыс: 4,8%, Шығыс: 6,2%) аздап басып өтетін еді. Батыс жасылдар 1994 жылы Бундестагқа оралды. Коммунистік партиядан кейінгі PDS және оның жалғасы Die Linke көбінесе 5 пайыздық шектің маңында қозғалды: 1994 жылы партия тізімі бойынша дауыстардың 4,4 пайызын ғана алды, бірақ Шығыс Берлинде төрт округте жеңіске жетіп, өзін сақтап қалды, нәтижесінде 30 депутатты иеленді. 2002 жылы партия тізімі бойынша дауыстардың 4,0 пайызын ғана алды және тек екі округте жеңіске жетті, бұл партияны пропорционалдық өкілдіктен шығарды. Бұл қызыл-жасыл коалицияның құрылуына және Герхард Шредердің екінші мерзіміне әкеп соқты, бұл PDS үшінші сайлау округінде жеңіске жеткенде мүмкін болмас еді. 2021 жылы партия тізімі бойынша дауыстардың 4,9 пайызын ғана алды, бірақ ең төменгі үш округте жеңіске жетті (Берлин Лихтенберг, Берлин Трептоу-Кёпеник және Лейпциг II), партияны құтқарып, 39 депутатты иеленді. 2013 жылғы Германия федералды сайлауында 1949 жылдан бері парламентте отырған FDP партиясы тізімдік дауыстардың 4,8 пайызын ғана алды және бірде-бір округте жеңіске жетпеді, нәтижесінде партия парламенттен шығарылды. Бұл, сондай-ақ оңшыл еуроскептик AfD партиясының сәтсіздігі (4,7%) парламентте солшыл көпшіліктің құрылуына әкеп соқты, дауыстардың көп бөлігі оңшылдарға тиесілі болса да (CDU/CSU өзі абсолютті көпшілікке жете алмады, тек 5 орын жетіспеді). Нәтижесінде Меркельдің ХДС/ХСС партиясы SPD партиясымен үлкен коалиция құрды. Klimaliste партиясы "90-шы Альянс/Жасылдар" партиясына тиесілі дауыстарды бөліп алды деп айыпталды. Мысалы, 2021 жылғы Баден-Вюртемберг штатының сайлауында қызыл-жасыл коалиция көпшілікке бір орын жетпей қалды, ал Klimaliste партиясы 0,9% дауыс алып, шектің өтуіне жетпеді.

Грекия

Грецияда Антонис Самарас премьер-министр Константинос Мицотакистің басшылығымен «Жаңа демократия» либералды-консервативті үкіметінде сыртқы істер министрі болды, бірақ Македонияның атау дауына жауап ретінде ұлттық консервативті «Саяси көктем» партиясын құрып, 1993 жылғы Грекия парламенттік сайлауында PASOK жеңіске жетті. Оның басшысы Андреас Папандреу сәтті саяси қайта оралды, бұл Грекияның мемлекеттік қарыз дағдарысына себепкер болды деп есептелді.

Гватемала

2019 жылы Үміт Ұлттық Бірлігінің сол жағындағы әртүрлі партиялар (Семилла, Винак, МЛП, УРНГ, ЕГ, CPO CRD және Либре) жеке тізімдермен және президенттікке үміткерлермен қатысты. Олардың ең басты үміткерлері Тельма Кабрера мен Мануэль Виллакорта сәйкесінше 10,3% және 5,2% дауыс жинады, бұл басты консервативті үміткер Алехандро Джамматтейдің 13,9% (екінші турда сайланған) көрсеткішінен жоғары болды. Егер олар бірігіп сайлауға түскенде, екінші турда консервативті үміткер болмас еді. 2023 жылғы сайлауда да ұқсас жағдай болды, онда оңшыл-орталыққа жататын төрт үміткер (Мануэль Конде, Армандо Кастильо, Эдмонд Мулет және Зури Риос) әрқайсысы 11% төңкеріңде дауыс алды, барлығы Семилла үміткері Бернардо Аревалоның 16% шамасындағы көрсеткішін басып озды.

Гонконг

Гонконгта демократиялық күштер үшін дауыстың бөлінуі өте кең таралған, бұл олардың көптеген сайлауларда, соның ішінде 2016 жылғы Гонконг заң шығарушы сайлауында және 2015 жылғы Гонконг жергілікті сайлауында ауыр жеңіліске ұшырауына себеп болды. Демократияны қолдаушылардың көзқарастары әртүрлі, және олар фракциялық шиеленістерден зардап шегеді, ал локалистік бағыт пайда болғаннан кейін бұл мәселе одан да ушықты. Дегенмен, олардың жалпы қолдауы жоғары болғанымен, Пекинге бағытталған күштерге қарағанда аз орын жеңіп алады. Мысалы, Коулун шығысында демократиялық партиялар берілген дауыстардың 55% астам бөлігін жинады, бірақ 5 мандаттың ішінде тек 2-ін ғана жеңіп алды.

Израиль

2019 жылдың сәуір айында оңшылдан ашық оңшылға дейінгі сионизмді қолдайтын және Нетаньяхуды жақтаған 3 тізімнің ішінде тек біреуі ғана оңшыл үкімет көтерген 3,25 пайыздық шектің үстінен өтті: Оңшыл партиялар одағы 3,70 пайызбен, ал болашақ премьер-министр Беннеттің «Жаңа оңшыл» партиясы 3,22 пайызға жетпей қалды, ал «Зехут» партиясы бар болғаны 2,74 пайыз көрсетті. Бұл Нетаньяхудың көпшілік дауысқа ие болу мүмкіндігін жойып, қыркүйек айында мерзімінен бұрынғы сайлауға себеп болды.

Италия

Сицилия дәстүрлі түрде оң орталықтың үстемдігінде, бірақ 2012 жылғы Сицилия аймақтық сайлауында оң орталық Нелло Мусумечи, Джанфранко Мичиче, Мариано Ферро және Катено Де Лука арасында бөлініп, осы орталықтың өкілі Розарио Крочетта сайлауда бар болғаны 30,5% дауыспен жеңіске жетті. Италиялық солшылдар Демократиялық партия құрылғаннан кейін жиі шекті деңгейге жеткізуге күресті. 2008 жылы көптеген солшыл партиялар 3,08% дауыс алған «Көкжұлдыз солшылдар» тізімімен қатысты, бірақ басқа солшыл партиялар – Жұмысшы коммунистік партиясы (ЖКП) 0,57%, «Сыни солшылдар» 0,46% және Коммунистік балама партиясы (ҚБП) 0,01% дауыс алып, 4% шегінен төмен түсуіне себеп болды. 2009 жылы үш түрлі солшыл тізім бір-бірімен бәсекелесті. «Солшылдар федерациясы» 3,39%, «Сол және бостандық» 3,13%, ал ЖКП 0,54% дауыс алды, осылайша барлығы 4% шектен кем қалды. 2019 жылы «Жасыл Еуропа» 2,32%, ал «Сол» партиясы 1,75% дауыс алды.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда спойлер әсерінің екі маңызды жағдайы болды. 1984 жылғы жалпы сайлауда еркін нарыққа бағытталған Жаңа Зеландия партиясы бұрынғы премьер-министр Роберт Малдунға қолдаудың әлсіреуіне қасақана түрткіс берді. 1993 жылғы жалпы сайлауда Жаңа Зеландияның Еңбек партиясының дауысы «Альянс» партиясымен бөлінді, бұл көпшілік дауыс беру жүйесінің нәтижесінде болды. Осы мәселелерге жауап ретінде Жаңа Зеландия аралас пропорционалды сайлау жүйесін қабылдады. 2008 жылғы Жаңа Зеландияның жалпы сайлауында «Жаңа Зеландия біріншілігі» партиясы тізім бойынша дауыс беруде 4,07 пайыз ғана жинады (сондықтан парламентке өте алмады), ал «ACT Жаңа Зеландия» 3,65 пайыз дауыс алып, оның жетекшісі сайлау округінен (Эпсом) жеңіс одіс алып, партияға тізім бойынша 4 орын алуға мүмкіндік берді. 2011 жылғы сайлауда Ұлттық партия мен «ACT» партиясының басшылары жасырын одақты насихаттау үшін баспасөз алдында бірге шай ішті (шай таспасы жанжалы). Жеңіске жеткен соң Ұлттық партия «ACT» партиясымен сенім және жабдықтау туралы келісімге келіп, Жаңа Зеландияның Бесінші Ұлттық үкіметін құрды.

Никарагуа

2006 жылғы Никарагуа президенттік сайлауы алдында Никарагуалық Либералдық Одақтың Конституциялық Либералдық Партиядан бөлініп шығуы орын алды. Бұл Даниель Ортегаға 38 пайыз дауыс жинап сайлауды жеңуге мүмкіндік берді, ал оның екі либералды оппонентынің үлесіне біріктіріп есептегенде 51 пайыз тиді.

Норвегия

2009 жылы Либералдық партия дауыстардың 3,9 пайызын алды, бұл орын теңестіру үшін қажетті 4 пайыздық шектен төмен болғандықтан, олар тек екі орынды жеңіп алды. Осылайша, оңшыл оппозициялық партиялар биліктегі коалиция партияларынан көбірек дауыс жинағанымен, Либералдық партияның шектің үстінен өте алмауы биліктегі коалицияның сақталуына себеп болды. Келесі сайлауда олар 5,2 пайыз дауыс алып, қайтадан шектің үстінен өтті.

Парагвай

Парагвайда 2008 жылғы президент сайлауында оппозициялық альянстың үміткері Фернандо Луго Лино Овиедо жеке қатысқандықтан, бар болғаны 42% дауыспен жеңіске жетті. Екі оңшыл үміткердің жиынтығы 54% дауыс алды, бірақ Колорадо партиясының бөлінуі салдарынан 1947 жылдан бері алғаш рет оппозицияға өтті.

Польша

2015 жылы Біріккен солшылдар 7,55 пайыз нәтиже көрсетті, бұл көппартиялық коалициялар үшін белгіленген 8 пайыздық шектен төмен. Сонымен қатар, KORWiN партиясы 4,76 пайызға ғана жетіп, жеке партиялар үшін қабылданған 5 пайыздық шектің аз ғана төмен қалды. Бұл жеңіске жеткен PiS партиясына 37 пайыз дауыспен көпшілік орындарды иеленуге мүмкіндік берді. Бұл солшыл партиялардың өкілдігі жоқ алғашқы парламент болды.

Филиппин

2004 жылғы Филиппин президенттік сайлауында Глория Макапагал Арройоға қарсы болғандардың дауыстары төрт үміткерге бөлініп кеткендіктен, Арройо жеңіске жетті. Оппозиция киноактер Фернандо По-младшийді кандидат ретінде ұсынды, бірақ Панфило Лаксон бас тартты және Лабан нг Демократиконг Филиппин партиясының бөлінген фракциясынан кандидат болып сайлауға түсті. Кейін Арройо дауысқа қатысты бұрмашылық жасады деп айыпталды.

Румыния

2000 жылы Румыния президенттік сайлауында биліктегі үкіметтің кандидаттары тиісінше 11,8% (Столоян), 9,5% (Исареску), 6,2% (Фрунда) және 3,0% (Роман) дауыс жинады. Олардың жалпы жинаған дауысы Ұлы Румыния партиясының Корнелиу Вадим Тюдоры алған 28,3% дауыстан асып түсті (бірінші турда).

Сербия

Сербияда көбінесе өз бетінше бәсекелесетін ұлттық және оңшыл партиялар көптеп кездеседі. 2008 жылы Сербия Радикалдық партиясынан бөлініп шыққан Александр Вучичтің Сербия прогрестік партиясының күшеюінен бастап, олардың арасында дауыс бөліну жиі болды. Дауыс бөлінудің ең айқын мысалдары 2014 жылы болды, онда ұлттық тізімдердің ешқайсысы (ДСС, СРС, Двери, Үшінші Сербия, "Патриоттық фронт" және номиналды түрде орыс азшылық партиясы) 4,2%-дан аспады, осылайша олардың ешқайсысы жалпы 10,6% дауысқа ие болғанына қарамастан, парламентке өте алмады. 2020 жылы POKS (2,7%), DJB (2,3%), DSS (2,2%) және SRS (2,1%) кіші партиялармен бірге 3% шегінен төмен қалды. Тек Серб патриоттық альянсы алғашқы және жалғыз сайлауында 3,8% дауыс жинады.

Сербиядағы ұлтшыл партиялардың 2008 жылдан кейінгі нәтижелері:

+2012
Партия | Дауыс | % | Орын |
---|---|---|---|
Демократиялық партия | 273,532 | 6.99 | 21 |
Сербия Радикалдық партиясы | 180,558 | 4.61 | - |
Dveri | 169,590 | 4.33 | - |
Жалпы | 623,680 | 15.95 | - |
Шығын | 5% | 18.40 |

+2014
Партия | Дауыс | % | Орын |
---|---|---|---|
Демократиялық партия | 152,436 | 4.24 | - |
Dveri | 128,458 | 3.58 | - |
Сербия Радикалдық партиясы | 72,303 | 2.01 | - |
Үшінші Сербия | 16,206 | 0.45 | - |
Орыс партиясы | 6,547 | 0.18 | - |
Патриоттық фронт (SSJ–SSZ) | 4,514 | 0.13 | - |
Жалпы | 380,464 | 10.59 | 0 |

+2016
Партия | Дауыс | % | Орын |
---|---|---|---|
Сербия Радикалдық партиясы | 306,052 | 8.10 | 2 |
Dveri–DSS | 190,530 | 5.04 | 1 |
Серб партиясы Oathkeepers | 27,690 | 0.73 | - |
Ұлттық альянс (NM–TS) | 17,528 | 0.46 | - |
Орыс партиясы | 13,777 | 0.36 | - |
Сербияны жаңғырту үшін | 13,260 | 0.35 | - |
Серб-орыс қозғалысы | 10,016 | 0.27 | - |
Жалпы | 578,853 | 15.32 | 3 |

+2020
Партия | Дауыс | % | Орын |
---|---|---|---|
Серб патриоттық альянсы | 123,393 | 3.83 | 1 |
POKS | 85,888 | 2.67 | - |
Enough is Enough | 73,953 | 2.30 | - |
BROOM 2020 (DSS–NJS) | 72,085 | 2.24 | - |
Сербия Радикалдық партиясы | 65,954 | 2.05 | - |
Серб партиясы Oathkeepers | 45,950 | 1.43 | - |
Денсаулық жеңіске (ZS–BS) | 33,435 | 1.04 | - |
Leviathan қозғалысы | 22,691 | 0.70 | - |
Халық блогы (NS–NSP) | 7,873 | 0.24 | - |
Орыс партиясы | 6,295 | 0.20 | - |
Жалпы | 537,517 | 16.70 | 1 |

+2022
Партия | Дауыс | % | Орын |
---|---|---|---|
NADA (NDSS–POKS) | 204,444 | 5.37 | 15 |
Dveri–POKS | 144,762 | 3.80 | 10 |
Серб партиясы Oathkeepers | 141,227 | 3.71 | 10 |
Sovereignists (DJB–ZS–ZzS) | 86,362 | 2.27 | - |
Сербия Радикалдық партиясы | 82,066 | 2.16 | - |
Ұрланған балалар | 31,196 | 0.82 | - |
Орыс азшылық альянсы | 9,569 | 0.25 | - |
Жалпы | 699,626 | 18.38 | 35 |

+2023
Партия | Дауыс | % | Орын |
---|---|---|---|
NADA (NDSS–POKS) | 191,431 | 5.02 | 13 |
We–The Voice from the People | 178,830 | 4.69 | 13 |
Орыс партиясы | 11,369 | 0.30 | 1 |
Ұлттық жиын (Dveri–SSZ) | 105,165 | 2.76 | - |
Сербия Радикалдық партиясы | 55,782 | 1.46 | - |
Good Morning Serbia (DJB–OBAP) | 45,079 | 1.18 | - |
Халық партиясы | 33,388 | 0.88 | - |
Жалпы | 621,044 | 16.25 | 27 |

Словакия

2002 жыл. Шынайы словак ұлттық партиясы (PSNS) Словак ұлттық партиясынан (SNS) бөлінді, ал Демократия үшін қозғалыс (HZD) бұрынғы үстем Халық партиясынан – Демократиялық Словакия үшін қозғалысынан бөлінді. Олардың барлығы 5 пайыздық шегінен өте алмады, PSNS 3,65 пайыз, SNS 3,33 пайыз және HZD 3,26 пайыз нәтиже көрсетті, осылайша 43 пайыздан аз дауыс жинағанмен оңшыл-орталық коалиция құрылуына мүмкіндік берді. 2016 жылы Христиан-демократиялық қозғалысы 4,94 пайыз дауыс жинады, #SIEŤ партиясы КДХ-тан бөлінгеннен кейін тек 0,06 пайыз дауыс жетпей, шекті өтуге жақын болды, бұл «Жамылғы революциясынан» бастап 1990 жылғы алғашқы демократиялық сайлауға дейін партияның үзіліссіз қатысуын тоқтатты. 2020 жылы венгр азшылығының ешбір партиясы 5 пайыздық шекті өте алмады. Дауыстар 3,9 пайызбен Венгр қауымдастығы және 2,1 пайызбен Most–Híd партиялары арасында бөлінді. 2024 жылға дейін Республика партиясы «Біздің Словакия» халық партиясынан (ĽSNS) бөлінді. Республика 4,75 пайыз, ал ĽSNS 0,84 пайыз дауыс алды.

Оңтүстік Корея

1987 жылы Рох Тхэ Ву Оңтүстік Корея президенттік сайлауында халықтың дауысының шамамен 36 пайызымен жеңіске жетті, себебі оның екі басты либералды қарсыласы дауысты бөліп алды. 1997 жылы да осыған ұқсас жағдай болды, Ким Дэ Чжун 40,3 пайыз дауыспен жеңіске жетті, өйткені оның екі басты консервативті қарсыласы дауысты бөліп алды.

Тайвань

2000 жылы Тайваньда өткен президент сайлауында Джеймс Сунг Гоминьдан партиясынан шығып, КМТ үміткері Лиен Чанға қарсы тәуелсіз кандидат ретінде қатысты. Бұл Гоминьдан сайлаушылары арасында дауыс бөлінуге себеп болды және Демократиялық прогрессивті партияның үміткері Чэн Шуй Бьян жеңіске жетті. Тайвань тарихында Гоминьдан президент сайлауында жеңіске жетпеген алғашқы жағдай осы болды, соның салдарынан партия оппозицияға көшті. 2024 жылы да осыған ұқсас жағдай орын алды. Оппозициялық үміткерлер Хоу Юйх (КМТ) және Ко Вэньчжэ (Тайвань Халық партиясы) келісімге келе алмағандықтан, Лай Чиньте (ДПП) дауыстардың 40 пайызын алып жеңіске жетті.

Түркия

ХХ ғасырдың екінші жартысындағы әскери төңкерістердің үнемі қайталануы салдарынан, екі ұқсас солшыл кемалистік партия – Республикалық Халық партиясы (CHP) және Демократиялық Солшыл партия (DSP), сондай-ақ оңшыл кемалистік партиялар – Шын Жол партиясы (DYP) және Ана Отан партиясы (ANAP) бір-бірімен күрескен жағдай туды. 2002 жылғы жалпы сайлауда солшыл орталық партиялар (CHP, DSP, NTP) 21,76%, ал оңшыл орталық партиялар (DYP, ANAP, YP, LDP) 15,89% дауыс жинады. Алайда, партиялардың бөлінуіне байланысты, тек CHP және жаңа Әділет және Даму партиясы (AKP) ғана 10% шегінен өтті. AKP дауыстардың 34,28%-ын алып, парламенттегі орындардың 66%-ын иеленді. 2007 жылғы сайлауға дейін ANAP пен DYP-ны біріктіруге жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды, ал Демократиялық партия (DYP-ның жалғасы) тек 5,4% дауысқа қол жеткізді.

Ұлыбритания

1994 жылғы Еуропалық сайлауда Ричард Хэггет Девон және Шығыс Плимут округінен «Тікелей демократ» кандидаты ретінде қатысты, бұл атау әлдеқайда ірі «Либералды демократтар» партиясының атына сәйкес келетіндей етілді. Хэггет 10 000-нан астам дауыс жинады, ал «Либералды демократтар» партиясы Консервативтік партияға 700 дауыспен жеңіліп қалды. Сайлаудан кейін қабылданған 1998 жылғы «Саяси партияларды тіркеу туралы» заң саяси партиялардың тізімін енгізіп, партиялардың атауларын қасақана шатастыру тәжірибесіне тоқтатты. 2019 жылғы Ұлыбританияның жалпы сайлауына дейін, бұрынғы UKIP жетекшісі Найджел Фарадж басқаратын Brexit партиясы, 2019 жылғы Еуропалық сайлауда жаңадан құрылған партияның сәтті өнер көрсетуінен кейін бастапқыда 600 округтен үміткерлерді тіркеді, бірақ бірнеше күннен кейін консервативті британ премьер-министрі Борис Джонсон Brexit партиясымен сайлау одағын қарастырмайтынын мәлімдегеннен кейін бұл шешімнен бас тарды. Бұл Консервативтік партияға тиімді, ал Лейбористік партияға зиян келтіретіні айтылды. Кейін Фарадж сайлаушыларды дәстүрлі түрде Лейбористік партияны қолдаған, бірақ 2016 жылғы Еуроодаққа қатысу туралы референдумда шығуға дауыс берген аймақтарда Лейбористерге емес, тактикалық дауыс беруге шақырды. Консервативтердің шешуші жеңісінен кейін кейбір БАҚ және саяси сарапшылар Фараджты «патша жасаушы» және «аң аулаушы» рөлінде бейнелеп, ол тиімді түрде Торилер үшін сайлауды жеңіп алғанын болжады, себебі Фарадждың шешімі дауыстың бөлінуіне жол бермеді.

Америка Құрама Штаттары

1990 жылдан бері Республикалық партияның президенттік тізімі, төменде сілтеме келтірілген зерттеулерге сәйкес, сайлаушылар алқасын сайлайтын көпшілік дауыс беру жүйесінің салдарынан ең көп пайда көрді. 2000 жыл осы құбылыстың айқын мысалы болды, онда үшінші партиялардың бірі немесе бірнешесінің дауыстарын бөліп алмағанда Аль Гор жеңіске жетер еді. Үшінші партияның қай партияға көмектесетіні сайлау мен кандидаттарға байланысты.

Президент (1990 жылдан бері)

2016 жылғы және 2020 жылғы АҚШ президенттік сайлауларындағы кейбір талдаулар үшінші тарап өкілдерінің жеңіске ықпалын тек дауыс айырмасымен байланыстырды. Кейбір сарапшылар Байденнің 2020 жылғы сайлаудағы жеңісін дауыстардың бөлінуіне байланысты деп санайды, ал 2016 жылғы үшінші тараптан дауыс бергендердің зерттеулері олардың 2020 жылы Байденге дауыс беруге бейімділігін көрсетіп тұр. 2000 жылы Демократтық партияның өкілі Аль Гор Флорида штатында 537 дауыс айырмасымен Джордж Бушқа жеңіліп қалды. Жасыл партияның өкілі және прогрессив Ральф Надер Флоридада Гордың бағдарламасына ұқсас платформамен 97 421 дауыс жинады. Сауалнамалар мен зерттеулер көрсеткендей, Надерді қолдағандардың шамамен 47 пайызы Надер сайлауға қатыспаса, Горға дауыс берген болар еді (21 пайызы Бушқа, 32 пайызы ешкімге). Осының салдарынан дауыстардың бөлінуі «Надер эффектісі» деп аталады. 1992 жылғы президенттік сайлаудағы сауалнамалар мен шығу сауалнамаларының деректерін талдау Росс Пероның үгіміне қарамастан Билл Клинтонның жеңіске жететінін болжады, бірақ Пероға қай кандидаттың көбірек дауысын жоғалтқаны туралы пікірлер әлі де келіспеушілік тудырып отыр.

Президент (1970 жылға дейін)

1968 жылы Джордж Уоллес Америка Тәуелсіз партиясының кандидаттығымен президент сайлауына түсіп, штатты жеңген соңғы үшінші партия өкілі болды. 1912 жылы Прогрессивтік партияның кандидаттығымен Теодор Рузвельт республикалық партияның үміткері Уильям Говард Тафттан шамамен 700 000-ға жуық көбірек дауыс жинады. 1912 жылы Удроу Уилсон сайлауда жеңіске жеткен соң, Рузвельт қайта оралып, республикашылдардың дауысын бөліп тастауы мүмкін деген алаңдаулық туды. 1884 жылғы президенттік сайлауда Тыйым салу партиясының кандидаттығымен бұрынғы республикалық губернатор Джон Сент-Джон 147 482 дауыс жинады, оның ішінде Нью-Йорк штатынан 25 006 дауыс түсті. Онда Гровер Кливленд Джеймс Г. Блейнді бар болғаны 1149 дауыспен жеңіп, Кливлендке өте тартысты жарыста Блейнді жеңуге мүмкіндік берді (сайлау коллегиясында 219 182 дауыс, халықтың дауыс беруінде 0,57% айырмашылық). Республикашылар Сент-Джонның партия ауысуына қатты ашуланды, себебі бұл олардың 1856 жылдан бергі алғашқы президенттік сайлаудағы жеңілісіне әкелді. Сондықтан 1884 жылдың 27 қарашасында Канзас штатының Топека қаласында үш мың адамның алдында Сент-Джонның бейнесі өртелді.

Басқа тұқымдар

1934 жылғы Орегон губернаторы сайлауында республикашыл Питер Циммерман тәуелсіз кандидат ретінде қатысып, демократ Чарльз Мартиннің 38,6%-ына және республикашыл кандидат Джо Данннің 28,7%-ына қарағанда 31,7% дауыс алды. Барлығында республикашылдар 60,4% дауыс алды. 2003 жылғы Калифорния губернаторы сайлауында, республикашыл Арнольд Шварценеггер жеңіске жетті. Бұл сайлауда алдын ала дауыс беру болған жоқ және бюллетеньде 135 кандидат тіркелді. Дауыс бөлінуіне қатысты алаңдаушылық демократтарды өзінің басты кандидаттарының біреуін ғана қалдыруға, ал республикашылдарды көптеген кандидаттарынан бас тартуға мәжбүр етті. Сондай-ақ, республикашыл Том МакКлинтоктың көптеген қолдаушылары соңғы сәтте ойларын өзгертіп, демократ Круз Бустаманте жеңіске жетеді деп қорқып, Шварценеггерге дауыс берді. Филип Бамптің мәліметінше, АҚШ-та 2006-2012 жылдар аралығында өткен жалпы сайлауларда үшінші партия кандидаттары салдарынан 1,5% дауыс жарамсыз деп танылды. 2008 жылы демократ Ал Франкен Миннесота штатынан сенатор болып сайланды, ол Норм Коулменді бар болғаны 0,1% айырмамен жеңді. Тәуелсіз кандидат Дин Баркли 15% астам дауыс алды. Time журналының 2014 жылғы талдауында Баркли қатыспағанда Франкен Коулменге жеңіліп қалар еді деп көрсетілді. 2011 жылғы Висконсин штатындағы наразылықтар мен одан кейінгі қайта сайлау нәтижесінде Висконсин Республикалық партиясы демократтарды алғашқы сайлауға түсуге мәжбүрлеу үшін демократтар тізімі бойынша «спойлер» кандидаттарды тіркеуге шақырды. Республикашылар бұл қайта сайлауда жағдайды теңестіретінін, өйткені қайта сайлауға түскендер штаттық сенаттағы жұмыс жүктемесіне байланысты науқан жүргізуге уақыт таппағанын айтты. Мэн штатының 2010 және 2014 жылғы губернатор сайлауларында Элиот Катлер солшыл тәуелсіз кандидат ретінде қатысты. 2010 жылғы сайлауда Пол ЛеПейдж оны 218 065 дауысқа қарсы 208 270 дауыспен шамалы айырмамен жеңді, ал демократ Либби Митчелл 109 387 дауыс алып, Катлер үшін сайлаудың нәтижесіне әсер еткен болуы мүмкін. Алайда, 2014 жылы Катлер нашар өнер көрсетіп, бар болғаны 51 518 дауыс алды, бірақ бұл ЛеПейдж бен Майк Мишод арасындағы айырмашылықтан әлі де көп болды, бұл «спойлер» әсерін тудыруы мүмкін. Бұл сайлаулар рейтингтік дауыс беруді қолдаудың артуына әкелді, нәтижесінде Мэн штаттық дауыс беру жүйесін қабылдады, себебі ЛеПейджтің танымалдылығы төмен болды және ол екі рет көпшілік дауыспен ғана жеңіске жетті. 2013 жылғы Вирджиния губернаторы сайлауында және 2014 жылғы Вирджиния АҚШ Сенаты сайлауында либертариан Роберт Сарвис республикашыл және демократ кандидаттары арасындағы айырмашылықтан көп дауыс алды. 2014 жылғы сайлау циклында бірнеше жарысқа «спойлер» кандидаттардың ықпалы тиді, ең бастысы Гавайи губернаторы сайлауы және Канзас штатының сенаторлық жарысы. Миссисипи штатының сенаторлық сайлауында республикашыл партиясының кандидат-отырысы Томас Кэри екі пайыздан аз дауыс жинап, екі ірі үміткер – қазіргі президент Тад Кокран мен қарсыласы Крис МакДаниелдің екінші турдан қашуына кедергі келтірді. Кэри қатыспағанда, МакДаниел мен Кокран арасындағы жарыс екінші турға өтпес еді.