Кіріспе

Әл-Махди Аббасид халифасының әйелі әл-Хайзуран бинт Атта (الخيزران بنت عطاء) (789 жылы қайтыс болды) – Аббасид халифасы әл-Махдидің әйелі және әл-Хади мен Харун әл-Рашид халифаларының анасы. Ол күйеуі мен ұлдарының билігі кезінде 775 жылдан 789 жылға дейін де-факто ықпалын сақтап, мемлекеттік істерге зор ықпалымен танылды. Әл-Хайзуран ресми түрде билеуші болмаса да, ислам тарихында де-факто билік жүргізген және мұсылман тарихында өз атына алтын монета соғылған алғашқы әйел болды. Ол күйеуі мен ұлдары әл-Махди, әл-Хади және әл-Харун есімдерімен заманының ең күшті әйелдерінің біріне айналды. Әл-Махди билігі кезінде әл-Хайзуран халифа қатысқанда жиі сарайда пайда болатын, зор саяси билікке ие болды және халифа барлық мәселелерде оның пікірін сұрап, бұйрықтар шығарған. Әл-Хайзуран өз бюрократиясы мен соты бар, өтініштерді қабылдап, лауазымды тұлғалар мен қара халықты қабылдайтын, халифат ішінде бұйрық беруге және тыйым салуға құқылы алғашқы әйел болды. Ол мемлекеттік қазынаға тәуелсіз, басқа елдермен кең сауда байланыстарын орнату арқылы зор байлыққа ие болды. Әл-Махди уақытының көп бөлігін аң аулау мен ойын-сауыққа жұмсағанда, ол сарайға ықпал ету арқылы халифатты басқару үшін үйінде кеңестер өткізе алды. Оның қайтысынан кейін де ұлдарының билігі кезінде үстемдік пен ықпалы сақталды. Әл-Махдидің күтпеген өлімі кезінде әл-Хайзуран астанада (Бағдадта) үкімет ісін өз қолына алды, оның өлімін жасырып, әскери шенеуніктердің жалақысын төлеп, ұлы әл-Хадиге сарбаздардың адалдығын қамтамасыз етті. Бірақ әл-Хади анасымен халифаттағы билікті бөлісуге және серіктестікке қарсылық танытты, содан кейін әл-Хайзуран оны қатты даудан кейін өлтірді. Ол Харун әл-Рашидті билікке жеткізді. Ағасынан айырмашылығы, әл-Харун анасына қарсылық көрсетпеді, барлық билікті анасына ресми түрде тапсырды және оның кеңесіне сүйенді.

Өмір

Әл-Хайзуран қазіргі Сауд Арабиясының Биша қаласының маңындағы Джораштан шыққан. Оны үйінен бедуиндер алып қашқан, кейін Меккеге жақын құл саудасында әл-Махдиге сатқан. Ресми түрде мұсылмандардың мұсылмандарды құлдыққа салуы заңсыз болған, бірақ барлық дереккөздер оның құл болғанын нақты айтады, және мұсылмандарды құлдыққа салуға тыйым салатын ресми ережені бұзу сол кезде сирек емес. Ол ақырында әл-Махдидің сүйіктісіне айналды. 775 жылы ол халифа болғаннан кейін, оны босатуға және оған үйленуге көндірді; осылайша оның бірінші әйелі, ханшайым Райта (халифа әл-Саффаның қызы) оның артықшылықтарынан айырылды, ал оның ұлы таққа мұрагерлік құқығынан бас тартылды. Оның орнына, әл-Махди әл-Хайзуранның ұлдарын мұрагерлері деп тағайындады, бұл құлдың ұлдарын мұрагер етіп тағайындауға қарсы болғанына қарамастан. Халифаның хареміне билік етуге Әл-Хайзуранның толық құқығы болды. Ол бұл күрделі мекеменің басқаруын тез арада өз қолына алды, қоғамдық өмірден бастап, мерекелер мен рәсімдерді жоспарлауға дейін, соның ішінде үлкен қаржылық қаражаттарды басқаруды да ұйымдастырды. Осыдан бастап ол империядағы ең күшті және ықпалды әйелге айналды, әл-Махди сот отырыстарында болғанда оны сүйреп жүрді. Ол перде артына жасырынып, егер бір нәрсемен келіспесе, көзге көрінбейтін жерде оның арқасына қолын қоятын. Әл-Хайзуран халифаға кез келген уақытта тікелей қатынасы болды: оның ұсыныстары әрқашан қабылданды, ол ұсынған адамдар жоғары лауазымдарға тағайындалды және оның шаفاعтімен ол жауларын кешірді немесе өлім жазасын жеңілдетті. Оның әкесі қызы үшін қоғамдық көңіл айту талабымен дау тудырды, бұл дұрыс емес деп есептелді.

Мұса әл-Хадидің билігі

785 жылы әл-Махди ұлы Харунмен бірге жорық кезінде қайтыс болды, ол дереу Бағдатқа хабар жеткізу үшін асықты. Оның екі ұлы да қалада болмады, сондықтан ол ұлының билікті мұрагерлік етуін қамтамасыз ету үшін уәзірлерді шақырып, тәртіп сақтау үшін әскерге жалақы төлеуді бұйырды, содан кейін олар ұлына жаңа халифа ретінде адалдыққа ант берді. Бұл Аббасилер харемінің құрылу кезінде болды. Қарсылық танытса да, әл-Хади анасының ерекше билік құруын тоқтата алмады, және ол саясаттан харемге шегінуден бас тартты. Конфликт ашыққа шықты, ол Абдалла ибн Малик деген адамның ісіне араласып, ұлынан жауап талап еткенде. Ол ашуланып, ашық дауыс көтеріп былай деді: "Бір сәт күтіңдер және менің сөзімді мұқият тыңдаңдар! Менің маңымдағылардың – генералдарымыздың, қызметшілерімнің – ешқайсысы сендерге шағыммен келсе, оның басы кесіліп, мүлкі тәркіленеді. Күнде есігіңізге жиналатын осы топтың мәні неде? Сенің кесте тігуге арналған ілгішің, намаз оқуға Құраның, қоршаудан жасырынуға болатын үйің жоқ па? Өзіңді сақта, егер сен біреудің пайдасына сөз айтсаң, қиын жағдайға түсесің!" Ол 789 жылы қайтыс болғанда, ұлы қайғыны жасыруды талап ететін қағиданы бұзып, керісінше, ашық түрде қайғырды және көп назар аударған жерлеу рәсіміне қатысты.

Отбасы

Әл-Хайзуран халифа Мұса әл-Хади мен Харун әл-Рашидтің анасы болды. Оның Иса есімді тағы бір ұлы және Бануқа немесе Банужа есімді қызы болды. Ол Меккеде туып, Юрашта өскен. Оның екі әпкесі, Салсал мен Асма және ағасы Ғитриф болды. Ол әл-Махдидің сүйікті әйелі еді. Әкесінің үйінде оның Ғитриф ибн Атта есімді ағасы, Ғитрифтің екі қызы болды; Убайда мен Азиза әл-Хайзуранның екі ұлы Мұса мен Харунға тиесілі болды. Осылайша оның екі қарындасы да оның келіндеріне айналды. Отбасы мүшесі1 Әл-Махди Әйелі2 Мұса әл-Хади Ұлы3 Харун әл-Рашид Ұлы4 Иса ибн әл-Махди Кіші ұлы5 Банука бинт әл-Махди Қызы6 Любаба бинт Жафар Келіні7 Убайда бинт Ғитриф Келіні8 Зубайда бинт Жафар Келіні9 Азиза бинт Ғитриф Келіні10 Умм Мұхаммед Келіні

Мұра

Әл-Хайзуранның және оның күшті мінезі көптеген әдебиет тарихшыларының пікірінше, «Мың бір түннің» басты кейіпкері Шехерезадаға зор әсер еткен. Көптеген әңгімелер Харун әл-Рашид пен оның тамаша сарайының ықпалымен жазылған. Әл-Хайзуран халифат тарихында екі халифаның анасы болған жалғыз әйел еді. Бұрын Уаллада болған, ол Омейяд халифалары әл-Валид I мен Сүлейменнің анасы еді.