Кіріспе
Англияның протестантизмге ауысуының бір бөлігі Елизавета I (1558–1603) патшалық құрған кезде Англияда жасалған діни және саяси келісімдерге Елизавета I діни келісімі деп аталады. 1559–1563 жылдар аралығында жүзеге асырылған бұл келісім ағылшын реформациясының аяқталуына әкелді. Ол Англия шіркеуінің ілімі мен литургиясына тұрақты түрде әсер етіп, англикандықтардың ерекшелігі үшін негіз қалады. Елизавета таққа отырған кезде, Генрих VIII, Эдуард VI және Мэри I бастаған түрлі діни өзгерістердің нәтижесінде Англия католиктер мен протестанттар арасында қатты бөлінді. Генрих VIII католик шіркеуінен және папаның билігінен бас тартып, Англия шіркеуінің жоғарғы басшысы болды. Эдуардтың тұсында Англия шіркеуі реформаторлық теология мен литургияны қабылдады. Мэридің тұсында бұл діни саясат кері қайтарылды, Англия католик шіркеуімен қайта біріктірілді және протестантизм басылды. Елизаветалық келісім осы діни қырқыстарды тоқтатуға бағытталған. 1558 жылғы Жоғарлық туралы акт Англия шіркеуінің Римнен тәуелсіздігін қайта орнатты. Парламент Елизаветаға Англия шіркеуінің Жоғарғы басшысы атағын берді. 1558 жылғы Бірыңғайлық туралы акт шіркеудің литургиялық қызметтерін қамтитын Жалпы дұғалар кітабын қайта енгізді. Католиктер мен лютерандарға жағымды болу үшін кейбір өзгерістер енгізілді, соның ішінде адамдарға Евхаристиядағы Мәсіхтің нақты қатысуына қатысты көбірек еркіндік берілді және дәстүрлі діни киімдерді қолдануға рұқсат берілді. 1571 жылы Кентербери және Йорк конвокациялары шіркеудің сенімділік мәлімдемесі ретінде Отыз тоғыз бапты қабылдады, ал шіркеудің реформаланған теологиясын егжей-тегжейлі сипаттайтын "Уағыз кітабы" жарияланды. Бұл келісім діни дауларды тоқтатуға жеткіліксіз болды. Көпшілік мойынсұнса да, аздаған саны католиктер болып қалды. Англия шіркеуінің жетекші тұлғалары арасында кальвинистік келісім пайда болды. Кальвинистер конформистер мен пуритандарға бөлінді, олар папалық тәртіпсіздіктерді жоюды және епископтық басқаруды пресвитериандық шіркеу басқаруымен алмастыруды қалады. Елизаветаның қайтысынан кейін, жоғары шіркеудің Арминийлік партиясы Карл I тұсында билікке келіп, пуритандарға қарсы шықты. Ағылшын азаматтық соғысы мен монархияның құлауы пуритандарға реформалық жоспарларын жүзеге асыруға және бір кезге Елизаветалық келісімді жоюға мүмкіндік берді. 1660 жылғы Жаңару кезінде бұл келісім қайта орнатылды, ал пуритандар Англия шіркеуінен қуылды. Англикандықтар өз шіркеуін католиктік пен протестанттық, арминиандық пен кальвинистік, жоғары шіркеу мен төменгі шіркеу арасындағы орта жол ретінде анықтауға кірісті.
The Elizabethan Religious Settlement is the name given to the religious and political arrangements made for England during the reign of Elizabeth I (1558–1603). The settlement, implemented from 1559 to 1563, marked the end of the English Reformation. It permanently shaped the Church of England's doctrine and liturgy, laying the foundation for the unique identity of Anglicanism. When Elizabeth inherited the throne, England was bitterly divided between Catholics and Protestants as a result of various religious changes initiated by Henry VIII, Edward VI and Mary I. Henry VIII had broken from the Catholic Church and the authority of the Pope, becoming the supreme head of the Church of England. During Edward's reign, the Church of England adopted a Reformed theology and liturgy. In Mary's reign, these religious policies were reversed, England was re united with the Catholic Church and Protestantism was suppressed. The Elizabethan Settlement was an attempt to end this religious turmoil. The Act of Supremacy of 1558 re established the Church of England's independence from Rome. Parliament conferred on Elizabeth the title of Supreme Governor of the Church of England. The Act of Uniformity 1558 re introduced the Book of Common Prayer, which contained the liturgical services of the church. Some modifications were made to appeal to Catholics and Lutherans, including giving individuals greater latitude concerning belief in the real presence of Christ in the Eucharist and permission to use traditional priestly vestments. In 1571, the Convocations of Canterbury and York adopted the Thirty Nine Articles as a confessional statement for the church, and a Book of Homilies was issued outlining the church's reformed theology in greater detail. The settlement failed to end religious disputes. While most people conformed, a minority of recusants remained loyal Catholics. Within the Church of England, a Calvinist consensus developed among leading churchmen. Calvinists split between conformists and Puritans, who wanted to abolish what they considered papist abuses and replace episcopacy with a presbyterian church government. After Elizabeth's death, a high church, Arminian party gained power in the reign of Charles I and challenged the Puritans. The English Civil War and the overthrow of the monarchy allowed the Puritans to pursue their reform agenda and the dismantling of the Elizabethan Settlement for a period. The Restoration in 1660 reestablished the settlement, and the Puritans were forced out of the Church of England. Anglicans started to define their Church as a via media or middle way between the religious extremes of Catholicism and Protestantism; Arminianism and Calvinism; and high church and low church.
Өмірбаян
Елизавета I діни мәселелерде күйреген патшалықты мұра етті. Бұл бөліну оның әкесі Генрих VIII билік құрған тұста басталды. Бірінші әйелі, Арагондық Екатеринадан оған ер бала тумағандықтан, Генрих пападан некені жою туралы өтініш жасады. Бірақ оның өтініші қабылданбады. Генрих Англия шіркеуін Католик шіркеуінен бөліп, Жер бетіндегі жоғары басшы – өзі екенін жариялады. Елизаветаның жарты бауыры Эдуард VI билік еткен кезде Англия шіркеуі тарихшы Кристофер Хейдің сөзімен айтқанда, "сақ" кальвинизмді көрсетіп, анық протестанттық бағытқа ұшқан. Эдуардтың тұсында Англия шіркеуі иман арқылы ғана құтқарылатынын негізгі ұстаным ретінде уағыздады, бұл католиктердің өкініш білдірген адамның жақсы амалдар арқылы Құдаймен бірлесіп құтқарылуға жетуі мүмкін дегенімен қарама-қайшы болды. Осы кезеңде тәңірлерге табыну, өлгендерге дұға ету және әулиелердің араласуы сияқты ілімдер де жоққа шығарылды. Католиктердің негізгі құлшылығы болған мессаны жалған құдайға табыну деп айыптап, оның орнына Мәсіхтің айқышқа ілінуін еске түсіретін протестанттық қасиреттік рәсімдерге ауыстырылды. Мәсіхтің Евхаристиядағы нақты қатысуы енді католик доктринасымен түсіндірілмеді; керісінше, 1552 жылғы «Ортақ дұғалар кітабында» (Book of Common Prayer) Реформациялық ілім, Мәсіхтің рухани қатысуына қолдау көрсетілді. Діни бейнелерге (иконалар, роудтар, мүсіндер) және қасиетті заттарға табынуға тыйым салынды, ал иконаларға қарсы күрес үкімет тарапынан мақұлданды. 1553 жылы Елизаветаның жарты қарындасы Мэри I патшайым болды. Ол әкесі мен бауыры енгізген діни жаңалықтарды кері қайтарды. Мэри билік еткен кезде Англия Католик шіркеуіне қайта оралып, папаның билігін мойындады. 1558 жылдың қараша айында Мэри католик мұрагерсіз қайтыс болып, тақты протестант Елизаветаға қалдырды.
Елизаветаның патшалық билікке көтерілуі
Елизаветаның діни көзқарасы протестанттық болғанмен, "ерекше консервативті" еді. Ол сондай-ақ өзінің көптеген діни нанымдарын құпия сақтап, оның неге сенгенін анықтауды қиын етіп берді. Ол үйленген дін қызметкерлерін жақтырмады, евхаристиялық қатысу туралы лютерандық пікірлерді ұстанды және 1549 жылғы әдет-ғұрыптық дұға кітабын артық көретініне қатысты дәлелдер бар. Кейбір жағдайларда патшайым өзінің діни басымдықтарын ашық білдірді, мысалы, 1558 жылғы Рождество күні, яғни әдеттегі қызметке дейін епископ Оуэн Оглторпқа қасиетті нанды көтеруге тыйым салды. Ол бас тартқандықтан, патшайым киелі салтанаттың басталуына дейін шіркеуді тастап кетті. Бұл әрекетімен Елизавета транссубстанциация доктринасына сенбейтінін көрсетті. Вестминстер аббаттығында – әлі де бенедиктин монастыры болған жерде – патшайым өзінің қабылдамаған католик салт-дәстүрлерін сынады, процессияда шамдар ұстаған монахтарға: «Сол маштарды алып қойыңдар, біз жақсы көріп тұрмыз» деді. Патшайымның бас хатшысы – қарапайым протестант болған сэр Уилльям Сесил еді. Оның құпия кеңесі Эдвардтың бұрынғы саясаткерлерімен толтырылды және сотта тек протестанттар уағыздады. Шетелдік католиктерді алаңдатпау үшін Елизавета бастапқыда дінде ешқандай өзгеріс болмағанын мәлімдеді. Бір жарлықта «біздің мемлекетімізде қазіргі уақытта орнатылған тәртіп пен әдет-ғұрыпты бұзуға, өзгертуге немесе алмастыруға» тыйым салынды. Дегенмен, протестанттар заңсыз құлшылықтың түрлі формаларын жасауға батыл түсті. 27 желтоқсандағы жарлық латын миссасы мен ағылшын литаниясынан басқа барлық түрлерін тыйым салды. Көпшілік үшін бұл шаралар уақытша екені анық болды. Оның үкіметінің мақсаты 1547 жылғы Корольдік нұсқауларды, 1552 жылғы Ортақ дұға кітабын және 1553 жылғы 42 діни мақаланы қайта жаңғырту арқылы Эдвард реформаларын қайта орнату болды.
Реформалық заң жобасы
1559 жылдың қаңтар айында патшайымның бірінші Парламенті ашылғанда, оның басты мақсаты діни келісімге қол жеткізудің қиын міндеті болды. Жиырма епископ (барлығы католиктер) Лордтар палатасында Рухани Лордтар ретінде отырды, ал Лордтардың көпшілігі өзгеріске қарсы болды. Ақпан айында Халық палатасы корольдік билікті қайта орнатуды, Эдуардтық ординалды және 1552 жылғы сәл өңделген дұға кітабын бекітетін реформа туралы заң жобасын қабылдады. Бұл дін қызметкерлеріне ұнаған жоқ, сондықтан Кентербери жиналысы папаның үстемдігін, трансбұғаттануды және құрбандық ретіндегі Мессаны растады. Дүниеуі Лордтар епископтарға қосылып, заң жобасына едәуір өзгерістер енгізуге қол жеткізді. Ординал мен дұға кітабының ережелері алынып тасталды, ал екі түрлі қатысуға рұқсат беруден басқа, Месса өзгеріссіз қалды. Папаның билігі алынып тасталды, бірақ королеваға шіркеудің жоғарғы басшысы атағын берудің орнына, оның оны өзі қабылдауы мүмкін екендігі айтылды. Бұл заң Генрих VIII қайтыс болған кездегідей шіркеудің жағдайын қайтаруға бағытталған, ал Эдуард VI қайтыс болған кездегідей емес. Бұл патшайымның заңнамалық бағдарламасы үшін жеңіліс болды, сондықтан ол патшалық бекітісін бермеді.
Жоғарғылық актісі
Королева бұрынғы заң жобасын мақұлдамағаннан кейін, Парламент 1559 жылдың сәуір айында қайта жиналды. Осы кезде, Патшалық кеңес екі жаңа заң жобасын ұсынды: біреуі патшалық билігіне, екіншісі протестанттық құлшылық рәсімдеріне қатысты. Кеңес оларды бөлек қарастырса, Жоғарлық туралы заң қабылдануы мүмкін деген үмітте болды. Осы заң бойынша, Англиядағы Папаның билігі тағы да жойылды, ал Елизавета Англия шіркеуінің жоғарғы басшысы емес, жоғарғы басқарушысы атанды. Барлық дін қызметкерлері мен патшалық лауазымдардағы адамдар Жоғарлыққа ант беруге міндетті болды. Бұл атау католик парламент мүшелеріне аз қоршау секілді көрінді, бірақ бұл өзгерістің жалғыз себебі емес еді. Бұл сондай-ақ, теологиялық тұрғыдан "жоғарғы басшы" атағына қарсы болған және әйел адам шіркеуді басқаруы мүмкін деген алаңдаушылық білдірген королеваның протестант жақтастарына жасалған ұсыныс болды. Континенттің ықпалды реформаторы Джон Кальвин Генрих VIII-нің жоғарғы басшылыққа талап етуін құдайға қарсы келушілік деп атады. Марияның жер аударылуында болған Томас Сэмпсон, "барлық кітаптар шіркеу басшысы атағын Мәсіхке ғана береді" деп сенді. Заң жобасында қасиетті тамақтан екі түрлі тәсілмен қабылдауға рұқсат берілді. Сондай-ақ, Мария I қайта жаңғыртқан ортағасырлық ересь заңдары күштен шығарылды. Католиктер маңызды жеңіліске қол жеткізді. Заң бойынша, тек Киелі кітапқа, ертедегі шіркеулердің жалпы кеңестеріне және болашақ Парламенттерге қарсы пікірлер Корольдік шіркеу комиссарлары тарапынан ерестік деп танылуы мүмкін. Бұл ереже кең және түсініксіз болғанымен, католиктерге қандай да бір қорғаныш болатынына сендіру мақсатында қабылданды. Заң жобасы Халық үйінде оңай мақұлданды. Лордтар палатасында барлық епископтар қарсы дауыс берді, бірақ оларға тек бір ғана қарапайым адам қосылды. Жоғарлық туралы акт заң күшіне енді.
Біртұтас акті және дұғалар кітабы
Тағы бір заң сол Парламентке енгізілді, мақсаты – протестанттық амалдарды заңды түрде қайта орнату. Ол – Біркелкілік заңы, ол 1552 жылғы дұға кітабын ресми діни рәсім ретінде қайта жаңғыртуға бағытталған. Бұл заң Лордтар палатасында Үстемдік туралы заңнан көбірек қарсылыққа ұшырады, ол үш дауыспен ғана қабылданды. Мұндай нәтиже тек саяси айлакерлік арқасында мүмкін болды. Линкольн епископы Уотсон мен Уинчестер епископы Уайт Тауэрде қамауға алынды. Сент-Асаф епископы Голдуэлл Парламентке шақырылмады, ал Даремнің қарт епископы Тунсталл жасының қадірлілігіне орай қатысудан босатылды. Біркелкілік заңы жексенбі және мереке күндері шіркеуге баруды міндеттеді және қатыспағандарға айыппұл салды. Ол 1559 жылғы дұға кітабын бекітті, ол 1552 жылғы дұға кітабын кейбір түзетулермен қайта жаңғыртты. 1552 жылғы кітаптағы Литания «Рим епископы және оның барлық жек көрінетін жамандықтарын» айыптаған. Жаңа дұға кітабында бұл папаға қатысты айыптама алынып тасталды. Сондай-ақ, 1552 жылғы кітапта Киелі дастарқанға тізе бүгудің Евхаристиялық құлшылықты білдірмейтінін түсіндірген Қара рубрика да жойылды. Лордтар палатасының қолдауын алу үшін дәстүршілдерге жасалған ұсыныстардың бірі ретінде «Безендірулер» рубрикасы қосылды. Бұл рубрикада діни қызметкерлердің киімдері туралы нұсқаулар берілді, онда патшайым басқаша бұйырмағанша, қызметкерлер «Парламенттің билігімен король Эдуард VI-ның билігінің екінші жылы қолданылған безендірулерді киюге» тиіс екені айтылды. Эдуардтың билігінің екінші жылы 1548 жылдың 28 қаңтарынан 1549 жылдың 27 қаңтарына дейін жалғасты. Осы кезеңде дін қызметкерлері дәстүрлі католик киімдерін киіп, латын тілінде мисса өткізді. Алайда, көптеген адамдар бұл рубриканың мағынасы осылай деп ойлаған жоқ. 1549 жылғы Біркелкілік заңы, бірінші дұға кітабын бекіткен, қаңтар айында қабылданғандықтан, Эдуардтың билігінің екінші жылы кітап жарыққа шыққанға дейін бірнеше ай бұрын аяқталғанына қарамастан, 1549 жылғы дұға кітабының ережелері күшіне енген болуы мүмкін. 1549 жылғы дұға кітабы дін қызметкерлері альб, копе және хазуб киюін талап еткен. «Паптық киім-кешекке» қарсылық осы ережені орындауды мүмкін етпеді. Ең маңызды өзгеріс – 1549 жылғы дұға кітабынан сакраменттік нан мен шарапты беру туралы сөздерді 1552 жылғы кітапқа қосу арқылы Қасиетті дастарқан рәсіміне енгізілген өзгеріс болды. Дастарқанды алғанда, қауым мүшелері: «Бұл – сен үшін берілген Раббымыз Иса Мәсіхтің денесі, оның денесі мен жаныңды мәңгілік өмірге сақтасын [1549]. Оны алып же, Мәсіх сен үшін өлгенін еске ал, және оған шүкірлікпен сеніммен жүрегіңде тойла» [1552] деген сөздерді еститін. Бұл комбинация оған сенгендер үшін объективті нақты қатысуды растау ретінде түсіндірілуі мүмкін, ал басқалары оны еске алу рәсімі деп түсіндіруі мүмкін.
Ғылыми түсіндірме
Тарихшы Дж. Э. Нил өзінің "Пуритандық хор" диссертациясында Елизавета консервативті саясат жүргізуді ниеттенгенін, бірақ Палатаның қарапайым палатасындағы протестанттық фракция оны радикалды бағытқа итермелегенін айтады. Бұл теорияны Кристофер Хейг күмәнге түсірді, ол Елизавета радикалды реформаны қалағанын, бірақ Лордтар палатасы оны консервативті бағытқа итермелегенін мәлімдеді. Хейг "Бірыңғайлық туралы актісі" «жалпы дұғалар кітабын» тудырғанын айтады: бұл литургиялық келісім, ол дін қызметкерлеріне Англия шіркеуінің қауымдастығын католик киімдерін киіп, католик позициясында тұрып, католик түсіндіруге қабілетті сөздерді қолдана отырып орындауға мүмкіндік берді. Бұл дін қызметкерлеріне тұтқынға алынбастан «жалған» мисса жасауды жеңілдетті. Тағы бір тарихшы, Диармейд МакКаллох, Нилдің тезисін де кемшін деп санайды. Сонымен қатар, ол дұға кітабына енгізілген өзгерістердің католиктерге жасалған «абсурдтық» ишара екенін айтады, осы «ұсақ ауызша және визуалды түзетулер» католик дін қызметкерлері мен мирянға «латын миссасы, монастырлар, қасиетті орындар, гильдиялар және міндетті ұстаздық дін қызметкерлері» жоғалғаннан кейін ешқашан қанағаттандыра алмайтынын жазады. Оның пікірінше, бұл өзгерістер негізінен реформаланған Цюрихтен шыққан еске алушылық көзқарасқа қарсы тұрған отандық және шетелдік лютерандық протестанттарды жібіткісі келген. 1559 жылы Елизавета әлі де өзінің протестанттық поддандыларының теологиялық бағытында сенімсіздік танытты және солтүстік Еуропаның лютерандық билеушілерін реформалық лагерьке тым терең ену арқылы ренжіткісі келмеді. «Елизаветаның үкіметі лютерандарға бірнеше теологиялық ұсыныстар жасауға лайық деп ойлады, және бұл өзгеріс сонымен қатар патшайымның лютерандықтардың қасиеттілікке қатысты көзқарастарына жеке құштарлығымен сәйкес келді». Тарихшылар Патрик Коллинсон мен Питер Лейк 1630 жылға дейін Англия шіркеуі «кальвинистік консенсуспен» қалыптасқанын айтады. Осы кезеңде кальвинистік дін қызметкерлері ең жақсы епископтық және деканаттық лауазымдарды иеленді. Тарихшылар Джон Коффи мен Пол Лим Елизаветалық шіркеудің «кеңінен реформаланған шіркеу ретінде танылғанын, бірақ ол соңғы ортағасырлық католицизмнің кейбір ерекшеліктерін сақтап қалғанын» жазады, мысалы, кафедральдық соборлар, шіркеу хорлары, дұға кітабында қамтылған ресми литургия, дәстүрлі дін қызметкерлерінің киімдері және епископтық басқару.
Епископтық тағайындаулар
Елизаветаның діни саясатын жүзеге асыру үшін оған бірлесіп жұмыс істеуге дайын епископтар қажет болды. 1558 жылы жеті епископ, оның ішінде Мэридің Кентербери архиепискобы кардинал Пол қайтыс болды және олардың орнын толтыру қажет болды. Қалған епископтардың бәрі Мэридің билігі тұсында тағайындалған католиктер еді, және Елизаветаның кеңесшілері оларды қызметте қалуға көндіруге үміттенді. Ақырында, екі епископтан (Ландаффтың аса танылмаған Энтони Китчин және Содор мен Мэннің Томас Стэнли) басқаларының барлығы қызметтерінен айырылды. Олардың көптеген орнын толтырғандар 1559 жылдың желтоқсанында немесе 1560 жылдың басында ғана қасиеттілікке ие болды. Елизавета Полдың орнына Кентербери архиепискобы ретінде Мэтью Паркерді таңдады. Паркер белгілі ғалым болған және Елизаветаның анасы Анна Болейннің жеке рухани кеңесшісі болған. Сонымен қатар, Елизавета сияқты Паркер да Никодималық болды – Мэридің билігі тұсында Англияда қалған және сырттай католицизмді қабылдаған адам. Басқа лауазымдардың көпшілігі Мэридің шет елге қуылғандарына, мысалы, Лондонға Эдмунд Гриндалға, Эллиге Ричард Коксқа, Солсбериге Джон Жюэлге, Чичестерге Уильям Барлоуға және Херефордқа Джон Скориге берілді. Женевадағы Джон Кальвиннің реформациясымен байланысы бар қуылғандар қарастырылмады. Королева Джон Ноксты "Әйелдердің зұлымдығына қарсы Бұрылыстың бірінші дауысы" деген шығармасын жазғаны үшін ешқашан кешірмеді, ал Женевадағы реформация осы байланыс арқылы дақталды.
Патшалық тыйым салулар
1559 жылдың жазында үкімет епархияларға патшалық сапар жасады. Бұл сапар 1547 жылғы Корольдік жарлықтарға сәйкес жүргізілді. Бұл жаңа патшалық жарлықтар келісімнің егжей-тегжейін толықтыру мақсатымен жасалды және ел бойынша алты топ дін қызметкері мен миряндар орындауға тиіс болды. Барлық жетекші дін қызметкерлері протестанттар және бұрынғы жер аударылғандар еді (Роберт Хорн, Томас Бэкон, Томас Бентам, Джон Джуэл, Эдвин Сэндис және Ричард Дэвис), және олар жарлықтарды мүмкіндігінше протестанттық тұрғыдан түсіндірді. Жарлықтарға сәйкес, ырым-жырымдармен байланысты шіркеу мүсіндері бұтқа табыну деп айыпталды, бірақ комиссарлар барлық суреттер мен мүсіндерді жоюды міндеттеді. Ел бойынша, шіркеулер патшалыққа, мүсіндерге және алтарьдың шатырларына ақы төледі, оларды Королева Марияның кезінде жақында қалпына келтірген еді. Олар Киелі кітаптар мен дұға кітаптарын сатып алуға және тостағандарды қауымдық тостағандармен ауыстыруға көбірек қаржы жұмсады (тостаған дін қызметкеріне ғана арналған, ал қауымдық тостаған үлкен және бүкіл қауым үшін пайдаланылатын). Жарлықтарда киім-кешек мәселесі нақты түсіндірілді. Діни қызметкерлер қызмет кезінде суперлиз киюге тиіс еді (коп немесе казубла емес). 1560 жылы епископтар Иеміздің соңғы томағасын орындағанда копа кию керектігін, ал қалған уақытта суперлиз кию керектігін нақтылады. Корольдік жарлықтардың басқа да ережелері Эдвард реформасымен үйлеспеді және Королеваның консервативті талғамдарын көрсетті. Бұл ережелерге Рогация күнінде процессияларға рұқсат беру және діни қызметкерлердің епископтан және екі бейбіт судьядан некеге тұруға рұқсат алу талаптары кірді. Кейбір жағдайларда жарлықтар 1559 жылғы дұға кітабына қайшы келді. Дұға кітабында қауымдық дастарқанға қарапайым нан қолдану туралы нұсқау берілген болса, жарлықтар дәстүрлі вафлилерді қолдануды талап етті. Сондай-ақ, тас алтарьдардың орнына орнатылатын дастарқандардың орналасуы туралы да қайшылықтар болды. Дұға кітабына сәйкес, дастарқан шығыс-батысқа қарай бағытталған алқапта орналасуы керек еді. Жарлықтарда «қасиетті дастарқанды» қауымдық қызмет кезінде алқапқа әкелуге, ал қалған уақытта алтарь тұрған жерге қоюға бұйрық берілді. Пайдаланылмаған кезде ол алтарь сияқты солтүстік-оңтүстікке қарай бағытталуы керек еді. Бұл ережелер көптеген протестанттарды ренжітті, және іс жүзінде жарлықтарды шіркеу басшылары жиі елемеді. Королева патшалық сапар кезінде протестанттардың шектен тыс иконаклазмына көңілі қалды. 1559 жылдың қазан айында ол Корольдік капелласындағы дастарқанға айқышқа шегеленген крест пен шамдарды қоюға бұйрық берді. Кейіннен ол шіркеулердегі діни орындарды қалпына келтіру керек деп шешті. Елизаветаның епископтары екі қадамды да бұтқа табынуды қайта жаңғырту деп айыптап, барлық бейнелерге Екінші Міндеттеме тыйым салады деп дәлелдеді. Ақырында, Королева мен епископтар сөзсіз келісімге келді. Ол өзінің айқышқа шегеленген кресті мен шамдарын сақтап қалды және діни орындарды қалпына келтіру жоспарларын тоқтатты. 1560 жылы епископ Гриндалға Лондондағы діни орындарды бұзуға рұқсат берілді. Бір жылдан кейін Королева барлық діни орындарды бұзуға бұйрық берді, бірақ патшалық қару-жарақтары көрсетілетін діни орынның бағаналары қалды. Королева әлі де шіркеудің басқа бөліктері мен ғибадатхананың арасында бөліну болуы керек деп санайды. Көптеген шіркеулер жарлықтарды орындауға асықпады. Көптеген адамдар католик дінінің дәстүріне жанашырлық танытып, ал басқалары бұл діни келісім тұрақты бола ма, жоқ па, соны күтті. Шіркеу қызметкерлерінің есептері бойынша, барлық приходтардың жартысы кем дегенде он жыл бойы католик киімі мен қасиетті заттарды сақтап қалды. Алайда біртіндеп шіркеулер епископтардың қысымына мойынсұнып, соған көнді. Бұл жердегі дін қызметкерлерінің көпшілігі католик еді. 1560-шы жылдардың ортасында шамамен 800 дін қызметкері қызметтен кеткен немесе сәйкес келмегені үшін қызметтен айырылды. Көптеген шіркеу дінбасылары өз қызметтерін сақтап қалды, бірақ олардың қаншалықты сәйкес келгені белгісіз. Епископтар католик дінінің ескі дін қызметкерлері арасында кеңінен таралғанын ойлады, бірақ 1558 жылы тұмау эпидемиясымен басталған дін қызметкерлерінің жетіспеушілігіне байланысты дін қызметкерлерін шығару сирек болды.
Музыка
Англия шіркеуіндегі музыка алғашқы шіркеуде ғибадат кезінде оқылған және айтылған библейлік мәтіндермен және музыкамен шектелген. Рұхсат етілген музыканың мысалдары ретінде өлшемді псалмдар мен Те-Деум сияқты литургиялық мәтіндер келтіріледі. Көптеген адамдар ән айта білсе де, ғибадатта, әсіресе соборларда хорлық литургиялар басым болды. Осы кезеңде мотеттер гимндерге алмастырылды, ал Уильям Бёрдтың Ұлы қызметі патшалық капелласы мен соборлар үшін жазылды. Парыш шіркеулерінде музыка аз болды, себебі пуритандық көзқарастар хоршыларды жалдауға қаражат жұмсауға қарсы болды. Шіркеулер арнайы жағдайларда әншілерді жұмысқа тартатын, оларға ақша, шарап, сыра және нан төленген. Пауыл соборында және патшалық капелласында әншілер болып қызмет ету үшін балаларды алу осы кезеңде де жалғасты. Отбасы мен достар арасында үйде рухани ән айту кең таралған. Ең танымал және көптеп қайта басылған өлшемді псалмдер жинағы – Томас Стернхольдтың "Псалмдар кітабы" болды. Бұл заңмен талап етілмесе де, барлық протестант шіркеулерінде дәстүрлі түрде қолданылып, сондай-ақ үйде де пайдаланылды.
39 бап және уағыздар
Елизаветалық келісімді «Діннің отыз тоғыз бабы» деп аталатын, орташа протестанттық доктриналық мәлімдемені қабылдау арқылы одан әрі нығайтылды. Алғашқы төрт жоғары кеңес (экуменикалық соборлар) анықтаған дәстүрлі христиандық ілімді растай отырып, ол реформаттық және лютерандық доктриналар арасында орташа жол ұстануға тырысты, ал анабаптисттік ой-пікірді қабылдамады. «Діннің отыз тоғыз бабы» христиандық сенімнің толық мәлімдемесі емес, Англия шіркеуінің католик шіркеуімен және диссиденттік протестанттармен қарым-қатынастағы ұстанымын көрсететін мәлімдеме болды. 1571 жылы Жиналыс (Конвокация) «Діннің отыз тоғыз бабын» аяқтады. Бұл мәлімдемеге келісім туралы заңмен заңдық күш берілді, ол барлық жаңа дін қызметкерлерінің осы доктриналық мәлімдемемен келісетіндерін растауын талап етті. Королеваның бекітуімен Жиналыс 20 тақырыпқа арналған уағыздар жинағынан тұратын екінші «Уағыз кітабын» (Көктемдер кітабы) шығарды. «Құрбанға лайықты қатысу туралы» деген бір бөлім шіркеудің Евхаристия доктринасын толықтырып, оны «рухани тағам» және «денеге тән емес, рухқа тән зат» деп сипаттады, оның күші сеніммен нығайтылады. Бұл қабылдаушылық көзқарас Иоанн Кальвиннің Евхаристиялық теологиясымен көптеген ортақ белгілерге ие болды. «Ортақ дұға және құрметті діни рәсімдер туралы» бөлімінде тек крещение (шомылдыру) және Евхаристия ғана Мәсіхтің құрған құрметті діни рәсімдері екендігі айтылды, бірақ басқа да рәсімдер, мысалы, дін қызметкерлеріне тағайындау рәсімі де құрметті діни рәсім сипатына ие болды.
Қабылдау
1559 жылғы келісім протестанттарға Англия шіркеуін бақылауға мүмкіндік берді, бірақ мәселе приход деңгейінде өзгеше болды, онда католик дін қызметкерлері мен дәстүрлі дін өкілдері көпшілікті құрады. Епископтар ондаған жылдар бойы дұға кітабы мен Нұсқауларды қарсылық білдірген приходтарға таңуға күш сарп етті. "Біраз уақыт бойы, жалған мисса өткізу, жеті қасиетті рәсімді үйрету, әулиелердің суреттерін сақтау, тәсбих айту, мерекелерді, оразаларды және салт-дәстүрлерді сақтау арқылы приход шеңберінде әлсіреген католицизмді сақтап тұру мүмкін болды". Бірақ, уақыт өте келе, осы "аман қалған католицизм" мойынсұну қысымынан әлсіреп, Англия шіркеуінен толыққанды бөлінген жасырын католицизмге жол берді. Англия бірте-бірте дұға кітабы Елизавета заманының діни өмірін қалыптастырған сайын протестант елге айналды. 1580 жылдары конформист протестанттар (Кристофер Хейгтің айтуынша "приходтық англикандар", ал Джудит Малтбидің пікірінше "Дұға кітабы протестанттары") көпшілікке айнала бастады. Парламент немесе Жиналыс арқылы одан әрі діни реформалар енгізуге жасалған әрекеттер Патшайым тарапынан үнемі тоқтатылып отырды. Англия шіркеуінің Континенттік реформаланған шіркеулердің үлгісін қабылдамауы, үлкен реформалар қалаған протестанттар мен конформизмді басымдыққа қойған шіркеу басшылары арасындағы қайшылықты күшейтті.
Пуритандық
Англия шіркеуіндегі жетекші протестанттар Джон Кальвин, Генрих Буллингер және басқалар сияқты теологтар басқарған Оңтүстік Германия мен Швейцарияның реформацияланған шіркеулеріне қызығушылық танытты. Алайда Англияда протестанттар ортағасырлық дәуірден бері өзгермеген шіркеу құрылымында жұмыс істеуге мәжбүр болды, онда епископ, дін қызметкері және диакон деген үш дәстүрлі лауазым сақталды, сондай-ақ ортағасырлық канон заңдарын қолданатын шіркеу соттары жұмыс істеді. Сонымен қатар, литургия "ескі литургиялық формаларды еске түсіретін және одан да күрделі" болып қалды және "1550 жылдардың басындағы протестанттық ой-пікірдің дамуын ескермеді". Тарихшы Диармейд МакКаллохтың айтуынша, Елизаветалық келісімге қатысты жанжалдардың себебі – "католиктік құрылым мен протестанттық теология арасындағы шиеленіс". Дұға кітабына, оның ішінде кейбір формулалар мен жауаптарға, крещение кезіндегі айқыш белгісіне, шапанға және некедегі сақинаға қарсылық білдірілді. Патшайым өзінің билік ету кезегінде парламент пен епископтардың одан әрі өзгерістер енгізу әрекеттерін сәтті тоқтатты. Епископтар реформаны қолдағанмен, олардың ұстанымдарына сәйкес келудің қиын жағдайына тап болды. Бұл әсіресе 1565 және 1567 жылдар аралығында, кейбір дін қызметкерлерінің Патшалық жарлықтарында талап етілген дін қызметкерлерінің киімін киюден бас тартуына байланысты дау кезінде айқын болды. Көптеген протестанттар үшін дін қызметкерлерінің киімі қауымнан бөлек дін қызметкерлеріне деген сенімнің сақталуын білдірді және католиктер оны дәстүрлі ілімдерді растау ретінде түсіндіре алатын еді. Епископ Джуэл осы киімді "қателіктің қалдығы" деп атады. Жалпы, епископтар дін қызметкерлерінің киімін маңызды емес мәселе деп санады және келісімге келуге тырысты, бірақ патшайым шіркеудің – және өзінің жоғарғы басшы ретінде – ырымдар мен рәсімдерді анықтау билігіне ие екеніне сенді. Соңында Архиепископ Паркер дін қызметкерлері үшін тәртіптік кодекс шығарды, оны "Ескертулер" деп атады, ал ең танымал және тиімді протестант уағыздаушылары оған сәйкес келмегендері үшін қызметтен шеттетілді. Киімге қатысты даулар протестанттық қауымды екіге бөлді, және осы жылдары реформаны одан әрі тереңдетуді қалағандарды сипаттау үшін "пуритан" термині қолданыла бастады. Кейбіреулері Англия шіркеуіне реформатор ретінде сенімін жоғалтып, сепаратистерге айналып, жасырын қауымдар құрды. Алайда көптеген пуритандар Англия шіркеуінде қалды. Бұл пуритандар Лестер графы, Уолтер Милдмей, Фрэнсис Уолсингэм, Уорвик графы және Уильям Сесил сияқты ықпалды тұлғалардың қолдауына ие болды. 1572 жылы королеваның 4-ші Парламентіне протестанттарға өз епископтарының рұқсатымен 1559 жылғы дұға кітабынан рәсімдерді алып тастауға мүмкіндік беретін заң жобасы енгізілді, сондай-ақ епископтарға дін қызметкерлеріне француз және голланд шіркеулерінің литургиясын пайдалануға рұқсат беру құқығы берілді. Алайда католиктер мұндай еркіндікке ие бола алмады. Патшайым бұл ұсынысты мақұлдамады, өйткені ол діни біркелкілік тұжырымдамасына және өзінің діни келісіміне нұқсан келтіруге тырысуды ұнатпады. 1572 жылға қарай пуритандар мен конформистер арасындағы пікірталас жаңа кезеңге енді – шіркеу басқаруы киімге қатысты мәселені басты назарға алды. Парламент әлі де жиналған кезде Томас Уилкокс пен Джон Филд "Англия шіркеуінде әлі де қалған папалық құқық бұзушылықтарды" және епископтық саясатты айыптайтын Парламентке арналған ескерту жариялады. Ол шіркеудің пресвитериандық жүйеге сәйкес ұйымдастырылуын талап етті. Қараша айында "Парламентке екінші ескерту" жарияланды, оның авторы Томас Картрайт немесе Кристофер Гудман болуы мүмкін, ол пресвитериандық бағыт бойынша шіркеу реформасының егжей-тегжейлі ұсынысын ұсынды. Кембридж университетінің жетекші конформизмді қорғаушысы Джон Уитгифт 1572 жылдың қазан айында жауап жариялады, содан кейін ол Картрайтпен памфлет соғысына кірісті. Ескертулерге қатысты дау сотериологияға қатысты келіспеушілік емес – Картрайт пен Уитгифт екеуі де тағдырға сенді және адамның еңбегі құтқарылуға қатысы жоқ деп есептеді. Керісінше, ескерту авторлары пресвитериандық шіркеу басқаруының жалғыз Киелі кітаптық түрі деп сенді, ал Уитгифт шіркеу басқаруының ешбір түрі Киелі кітапта бұйырылмағанын дәлелдеді. Филдтің басшылығымен Классикалық қозғалыс 1570 және 1580 жылдары Англия шіркеуіндегі пуритандар арасында белсенді болды. Бұл қозғалыстағы пуритан дінбасылары жергілікті пресвитериумдар немесе сыныптар ұйымдастырды, бұл қозғалыстың аты содан алынған. 1580 жылдары пуритандар ұлттық синодтарды өткізуге жеткілікті деңгейде ұйымдастырылды. 1577 жылы Уитгифт Вустер епископы болып тағайындалды, ал алты жылдан кейін Кентербери архиепископы болды. Оның билікке өрлеуі пуританизмге қарсы "консервативті реакциямен" байланыстырылды. Уитгифтті және оған ұқсас адамдарды консерваторлар деп атау дұрыс емес, өйткені консервативтілік сөзі католицизммен байланысты мағынаны білдіреді. Конформистердің көпшілігі пуритандарды қамтитын реформаланған консенсустың бөлігі болды; тараптарды бөліп тұрған нәрсе – шіркеу басқаруына қатысты даулар еді. Уитгифттің пуритандарға қарсы алғашқы қадамы – барлық дін қызметкерлері үш бапқа қол қоюын талап ету болды, олардың екіншісі Дұға кітабы мен Ординалда "Құдай сөзіне қайшы ештеңе жоқ" деді. Уитгифттің талаптары кең ауқымды қырқыстарға әкелді, және қол қоюдан бас тартқандары үшін шамамен 400 дін қызметкері қызметтен шеттетілді. Сыртқы Кеңестің қысымымен Уитгифт қарсылық білдірген дін қызметкерлерінен шартты қол қоюды қабылдауға мәжбүр болды. 1584 және 1586 жылдарғы Парламенттерде пуритандар Англия шіркеуі үшін пресвитериандық басқару формасын орнату және дұға кітабын Женевада қолданылатын қызмет кітабымен алмастыруға мүмкіндік беретін заң қабылдауға тырысты. Екі әрекет те сәтсіз аяқталды, негізінен патшайымның қарсылығына байланысты. Жауап ретінде Ричард Бэнкрофт, Джон Бриджес, Мэтью Сатклифф, Томас Бильсон және Адриан Саравия сияқты конформистер тобы Англия шіркеуінің епископтық басқаруын одан да күштірек қорғауға кірісті, оны ыңғайлы деп қана емес, құдайлық заң ретінде бекітті. Бриджестің "Англия шіркеуіндегі діни мәселелер бойынша орнатылған басқаруды қорғау" деген еңбегіне жауап ретінде анонимді пуритан "Мартин Марпрелат" псевдонимімен жетекші конформист дін қызметкерлерін сынаған бірқатар трактаттар жариялады. 1588 жылғы Марпрелат жанжалы жылдар бойы құрылған пресвитериандық ұйымды анықтауға әкелді. Оның жетекшілері тұтқындалды және Классикалық қозғалыс тарап кетті. Бұл оқиға пуританизмнің ең күшті қорғаушыларының сотта қайтыс болған кезімен бір мезгілде орын алды. Конформистердің шабуылынан кейін 1590 жылдар теологиялық даулардан салыстырмалы түрде бос болды. Уитгифт пресвитериандық белсенділікті жойғаннан кейін пуритандарды жалғыз қалдыруға дайын болды. Сонымен қатар, Елизаветалық пуритандар пресвитериандыққа қатысты үмітсіз істі тастап, одан аз даулы істерге көшті.