Дрина көпірі: Тарих және мұраларшылық (Drina köpiri: Tarih jane murashylshylyk)

Кіріспе

Иво Андричтің тарихи романы, Дүниежүзілік мұра орны

«Дринадағы көпір» – югославиялық жазушы Иво Андричтің тарихи романы. Оның оқиғасы Вишеградтағы Мехмед Паша Соколович көпірінің айналасында өрбиді. Көпір Дрина өзенін кесіп өтеді және 16 ғасырдың ортасында Осман империясы салғаннан бастап, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ішінара қирағанға дейін тарихтың үнсіз куәсі болып келді. Роман шамамен төрт ғасырды қамтиды, аймақтың Осман және Австро-Венгрияның билігіне өтуін, сондай-ақ жергілікті тұрғындардың – әсіресе сербтер мен босниялық мұсылмандардың өмірін, тағдырын және қарым-қатынастарын көрсетеді. Андрич 1939-1941 жылдары, Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Югославияның Германиядағы елшісі болды. 1941 жылдың сәуір айында Германияның Югославияға басып кіргеннен кейін ол немістерге тұтқынға алынды. 1941 жылдың маусым айында немістер басып алған Белградқа оралуға рұқсат берілді, бірақ кейбір өмірбаяншылардың айтуынша, ол дос үйінің пәтерінде, дерлік үй қамауында болды. Роман Андричтің келесі бірнеше жылда жазған үш туындысының бірі еді. Үшеуі де Белград немістерден азат болғаннан кейін 1945 жылы жарық көрді. «Дринадағы көпір» сол жылдың наурыз айында жарияланып, үлкен құрметке ие болды. 1961 жылы Андрич әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алды, оның шығармалары халықаралық деңгейде танылды. Сонымен қатар, ол түпнұсқа қолжазбаны Сараево қаласына, Әдебиет мұражайы құрылған жерге сыйға беруді қалады. «Дринадағы көпір» Андричтің ең белгілі туындысы болып табылады. Сербиялық режиссер Эмир Кустурица романды киноға бейімдеуді жоспарлап отыр. Ол үшін ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қайта жаңартылған және KONS-тың Босния мен Герцеговинаның ұлттық ескерткіші, ал ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орны деп жарияланған көпірге жақын жерде Андричтің есімімен аталатын шағын қалашық салды.

Қорытынды

Вишеград маңындағы жас серб жігітін османдықтар devşirme алымының бір бөлігі ретінде анасынан алады. Осман империясының Балқанды 500 жыл бойы басып алуы кезінде осындай тағдырды бастан кешірген көптеген христиан балаларының бірі. Баланың анасы ұлын егіп-егіп, Дрина өзеніне жеткенше, оны пароммен алып өтеді, ал ол енді артынан бара алмайды. Жас бала ислам дінін қабылдап, оған түрікше Мехмед есімін қояды, ол Мехмед паша Соколович ретінде танылады. Ол Осман әскерінің қатарында жоғарылап, 60 жасында Ұлы визир болады, ол келесі он бес жыл бойы осы лауазымда қалады. Ұлы визир болған кезінде ол үш сұлтанның қол астында қызмет етеді және Осман империясының Орталық Еуропаға кеңігеніне бақылау жасайды. Анасынан күшпен алыс қалғандығының естелігі оны мазалап, екеуінің ажыраған жеріне көпір салуды бұйырады. Құрылыс 1566 жылы басталып, бес жылдан кейін көпір және қаровансарай (немесе хан) аяқталады. Көпір бір кездері өзенді кесудің жалғыз жолы болған сенімсіз паромдық көлікті алмастырады және Босния аймағы мен Осман империясының қалған бөлігі арасындағы маңызды байланысқа айналады. Көпірді жұмысшылар салады, олар нашар еңбек жағдайларына наразылық білдіру үшін уақыт-уақытпен ереуілдер ұйымдастырып, құрылыс алаңын бүлдіреді. Османдықтар қатаң жауап қайырып, ұсталған диверсантты тіктеп өлім жазасына кеседі. Көпірдің қақпа (немесе капия) деп аталатын ортаңғы бөлігі кеңірек, ол танымал кездесу орнына айналады. Жергілікті тұрғындардың өміріндегі маңызды оқиғалар көпірмен байланысты болады, христиан балалары оны қарсы жағалауда шомылдыру рәсіміне өтеді, ал барлық діндердегі балалар оның маңында ойнайды. Уақыт өте келе көпірдің тарихы туралы аңыздар пайда болады. Жергілікті тұрғындар екі христиан сәбисін көпірдің ішіне тірідей көміп, құрылысына кедергі келтірген жындыларды (көкті) ынталандырғандығын айтады. Олар көпірдің екі жағындағы екі тесікті нәрестелердің аналары оларды жер астында сүттен тағайындаған жерлер деп санайды. Шамамен бір ғасырдан кейін Габсбург монархиясы Орталық Еуропа мен Солтүстік Балқанды Осман империясынан қайтарып алады, бұл империя ішінде дағдарыс тудырады. Мемлекеттік қаржының жетіспеуіне байланысты қаровансарай тасталып, пайдаланбайды. Ал көпірдің құрылысы сапалы болғандықтан, оны бірнеше ғасыр бойы күтіп-ұстау қажет болмайды. Вишеград тұрғындары – түріктер, сербтер, сефард және рома халықтары Дрина өзенінің су тасқыны кезінде бір-біріне қолдау көрсетеді. Алғашқы ұлтшылдық шиеленістер 19 ғасырда, қазіргі Сербияның орталық бөлігінде Бірінші серб көтерілісінің басталуымен пайда болады. Түріктер көпірдің үстінде бекініс салып, күмәнді көтерілісшілердің басын тіккен тікұшақтармен әшекейлейді. Бір күні кешке бекініс өртеніп кетеді. Одан кейінгі онжылдықтарда Осман империясының құлдырауы жалғасып, Босния індеттен зардап шегеді. 1878 жылы Берлин конгресінен кейін Сербия мен Черногория толық тәуелсіз елдерге айналады. Австрия-Мажарстан Босния мен Герцеговинаны басып алу құқығын алады және оны протекторатқа айналдырады. Бұл аймақ тұрғындары үшін шок болды, қала көпір аяқталғаннан бері көп өзгермеген, ал жергілікті халық Австрия-Мажарстан билігімен бірге келген көптеген өзгерістер мен реформаларды қабылдау қиындықтарын бастан кешіреді. Қаровансарайдың орнына казарма салынады және қалаға шетелдіктер көптеп келеді. Австрия-Мажарстанның барлық аймақтарынан адамдар келіп, жаңа бизнес ашып, өздерімен бірге туған жерлерінің әдет-ғұрыптарын алып келеді. Сараевоға тар темір жол желісі салынады және көпір стратегиялық маңыздылығын жоғалтады. Жергілікті балалар Сараевода білім ала бастайды, ал кейбіреулері Венада оқуларын жалғастырады. Олар шетелден жаңа әлеуметтік және мәдени идеяларды, соның ішінде кәсіподақтар мен социализм туралы түсініктерді әкеледі, ал жаңадан құрылған газеттер қала тұрғындарын ұлтшылдықпен таныстырады. 1898 жылы Австрия императрицасы Элизабеттің қазасынан кейін шиеленіс күшейеді. 1908 жылы Австрия-Мажарстан ресми түрде Босния мен Герцеговинаны аннексиялайды, бұл Сербиямен шиеленісті тудырады, австромажарлар Балқанды одан әрі жаулаудың үлкен кедергісі деп санайды. 1912-1913 жылдардағы Балқан соғыстары Османлыларды аймақтан толығымен кетуге мәжбүрлейді, ал Австрия-Мажарстан мен Сербия арасындағы қарым-қатынас одан әрі нашарлайды. Көпірдің ортаңғы бөлігінің маңызы да төмендейді, өйткені...

A young Serb boy from the vicinity of Višegrad is taken from his mother by the Ottomans as part of the devşirme levy, one of many Christian boys to experience this fate during the Ottoman Empire's 500 year long occupation of the Balkans. The boy's mother follows her son wailing until she reaches the Drina River, where he is taken across by ferry and she can no longer follow. The young boy is converted to Islam and assigned the Turkish name of Mehmed, becoming known as Mehmed paša Sokolović. He rises through the Ottoman military ranks and around the age of 60 becomes the Grand Vizier, a position he holds for the next fifteen years. During his time as Grand Vizier, he serves under three sultans and oversees the Ottoman Empire's expansion into Central Europe. He remains haunted by the memory of being forcibly taken from his mother and orders the construction of a bridge at the part of the river where the two became separated. Construction begins in 1566, and five years later the bridge is completed, together with a caravanserai (or han). The bridge replaces the unreliable ferry transport that was once the only means of traversing the river and comes to represent an important link between the Bosnia Eyalet and the rest of the Ottoman Empire. The bridge is built by serfs, who intermittently stage strikes and sabotage the construction site in protest against the poor working conditions. The Ottomans respond harshly, impaling the one caught saboteur. The bridge is wider across the middle portion, known as the gate (or kapija), and this section becomes a popular meeting place. Every important moment in the lives of the local residents comes to revolve around the bridge, with Christian children crossing it to be baptized on the opposite bank, and children of all religions playing around it. As time progresses, legends develop around the history of the bridge. The locals tell of two Christian infants who were buried alive inside the bridge to placate the fairies (vile) that thwart its construction. They come to regard two holes on the side of the bridge as places where the infants' mothers would come to suckle them while they were entombed. About a century later, the Habsburg monarchy reclaims much of Central Europe and the northern Balkans from the Ottomans, triggering a crisis within the empire. Due to lack of state funds, the caravanserai is abandoned and falls into disuse. The bridge, on the other hand, stands for centuries without maintenance because of how well it was constructed. The residents of Višegrad—Turks, Serbs, Sephardic Jews, and Roma—stand in solidarity with one another during the Drina's regular floods. The first nationalist tensions arise in the 19th century, with the outbreak of the First Serbian Uprising in present day central Serbia. The Turks construct a blockhouse on the bridge, decorating it with stakes on which they pin the heads of suspected rebels. One evening, the blockhouse burns down. In the ensuing decades, as the Ottoman Empire continues to decline, Bosnia is ravaged by plague. After the Congress of Berlin in 1878, Serbia and Montenegro become fully independent countries. Austria Hungary receives a right to occupy Bosnia Herzegovina and turns it into a protectorate. The occupation comes as a shock to the residents of the town, which has remained largely unchanged since the time of the bridge's completion, and the local people experience difficulties accepting the numerous changes and reforms that accompany Austro Hungarian rule. A barrack is built at the site of the caravanserai and the town experiences a substantial influx of foreigners. People from all parts of Austria Hungary arrive, opening new businesses and bringing the customs of their native regions with them. A narrow gauge railway line is built to Sarajevo and the bridge loses much of its strategic importance. Local children begin to be educated in Sarajevo, and some go on to continue their studies in Vienna. They bring home new social and cultural ideas from abroad, among them the concepts of trade unions and socialism, while newly established newspapers acquaint the town's inhabitants with nationalism. Tensions flare following the assassination of Empress Elisabeth of Austria in 1898. In 1908, Austria Hungary formally annexes Bosnia Herzegovina, sparking tensions with Serbia, which the Austro Hungarians come to regard as a serious obstacle to their further conquest of the Balkans. The Balkan Wars of 1912–1913 see the Ottomans almost completely forced from the region, and relations between Austria Hungary and Serbia deteriorate further. The significance of the middle portion of the bridge also becomes undermined, as residents of different ethnicities become suspicious and wary of one another. In June 1914, Bosnian Serb student Gavrilo Princip assassinates Archduke Franz Ferdinand in Sarajevo, setting off a chain of events that lead to the outbreak of World War I. Austria Hungary declares war on Serbia, and the local authorities begin to incite Višegrad's non Serb population against the town's Serb residents. The bridge with the old road to Sarajevo suddenly regains its importance, as the railway line is not adequate to transport all the materiel and soldiers who are preparing to attack Serbia in the autumn of 1914. Austria Hungary's invasion is swiftly repulsed and the Serbians advance across the Drina, prompting the Austro Hungarians to evacuate Višegrad and destroy portions of the bridge.

Жазу және жариялау

Иво Андрич Югославияның ең танымал және ең табысты әдеби тұлғасы болды және 1961 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына ие болды. Ол 1892 жылдың 9 қазанында Травник маңында Антун Андрич пен Катарина Пежичтің отбасында дүниеге келді, бірақ балалық шағының көп бөлігін Вишеград қаласында өткізді. Оның өсіп-жетілу жылдары қаланың ең ерекше нысаны – Мехмед Паша Соколович көпірінің көлеңкесінде өтті. Бала кезінде Андрич оның маңында ойнап, оған байланысты аңыздарды және оның меценаты Мехмед паша Соколович туралы әңгімелерді естіді. Босниялық серб отбасында туған Соколович бала кезінде Осман империясының христиан халқынан жиналатын «девширме» салығының аясында ұрланып, Стамбулға жеткізіліп, янычарлар корпусына қабылданды. Осыған қарамастан, ол христиандық отбасымен байланысын үзбеді және 1557 жылы Портаны Серб Православие шіркеуіне автономия беруге көндірді. Андричтің әдеби жолы 1911 жылы басталды, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін ол көптеген өлеңдер, мақалалар мен рецензиялар жариялады, сондай-ақ шетелдік авторлардың туындыларын аударды. Соғысқа дейінгі жылдары ол Босния мен Герцеговинаның австро-венгрлік оккупациясын тоқтатуды талап ететін бірнеше оңтүстік славян студенттік қозғалыстарына қосылды. Ол сонымен қатар Принциптің жақын досы болды. 1914 жылдың шілдесінің соңында немесе тамыздың басында Андрич Франц Фердинандты өлтіргендермен байланысы болды деген айыппен австро-мажарлар тарапынан тұтқындалды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігін тұтқында өткізді және тек 1917 жылдың шілдесінде император Карл саяси тұтқындарға жалпы кешірім жариялағаннан кейін босатылды. 1920 жылы Андрич жаңа құрылған Сербтер, Хорваттар және Словендер Корольдігінің (кейін Югославия деп аталды) дипломатиялық қызметіне қабылданды. 1925 жылы ол «Дринадағы көпірге» прототип болған «Жепадағы көпір» атты әңгімесін жариялады. 1939 жылы ол Югославияның Германиядағы елшісі болып тағайындалды, ал 1941 жылдың сәуір айында Германия оның еліне шабуыл жасады, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың бір бөлігі болды. Андрич пен оның қызметкерлері шабуылдан кейін немістер тарапынан тұтқындалды. 1941 жылдың маусым айында оған Белградқа оралуға рұқсат берілді. Андрич дипломатиялық қызметтен зейнеткерлікке шықты және немістер оны досының пәтерінде тұтқындады, кейбір өмірбаяншылар оның жағдайын үй қамауымен салыстырды. Келесі үш жыл ішінде ол өзінің жазуына көбірек назар аударды және басқыншылықтан кейін этникалық азамат соғысының ошағы болған Югославияның ыдырауы туралы ойланды. «Дринадағы көпір» 1942 жылдың шілдесінен 1943 жылдың желтоқсанына дейін жазылды. Романның елу беттік жоспары, сондай-ақ Андричтің зерттеулері сақталған. 1945 жылдың наурыз айында ол жаңадан құрылған мемлекеттік «Просвета» баспасының «Оңтүстік славян жазушылары» атты сериясының аясында шыққан алғашқы кітабы болды. Осы жылдың соңында алғашқы басылымның шамамен 5000 данасы сатылып бітті. Бұл Андричтің 1945 жылы жарық көрген үш романының бірі, ал қалғандары – «Травник жылнамасы» және «Сараеводан келген ханым», сәйкесінше 1945 жылдың қыркүйек және қараша айларында жарық көрді. Келесі төрт жылда «Дринадағы көпір» кітабының бес басылымы жарық көрді. Андричтің туындылары Нобель сыйлығын алғаннан кейін ғана халықаралық деңгейде танылды және одан кейін ондаған тілге аударылды. Романды 1959 жылы Ловетт Ф. Эдвардс екі жыл бұрын ағылшын тіліне аударған болатын.

Ivo Andrić was Yugoslavia's best known and most successful literary figure, and was awarded the Nobel Prize in Literature in 1961. He was born to Antun Andrić and Katarina Pejić near Travnik on 9 October 1892, but spent most of his childhood in the town of Višegrad. His formative years were spent in the shadow of the town's most distinctive landmark, the Mehmed Paša Sokolović Bridge. As a child, Andrić played in its vicinity and heard the legends surrounding it and its patron, Mehmed paša Sokolović. Born into a Bosnian Serb family on the outskirts of the town, Sokolović had been abducted by the Ottomans as a child as part of the devşirme tax imposed on Christian subjects, taken to Istanbul and inducted into the janissary corps. Despite this, he remained in contact with his Christian family, and in 1557, convinced the Porte to grant the Serbian Orthodox Church autonomy. Andrić's literary career began in 1911, and prior to the outbreak of World War I, he published a number of poems, essays and reviews, and also translated the works of foreign writers. In the years leading up to the war, he joined a number of South Slav student movements calling for an end to the Austro Hungarian occupation of Bosnia and Herzegovina. He was also a close friend of Princip. In late July or early August 1914, Andrić was arrested by the Austro Hungarians for his connections to Franz Ferdinand's assassins. He spent much of World War I in captivity, and was only freed in July 1917, after Emperor Charles declared a general amnesty for political prisoners. In 1920, Andrić entered the diplomatic service of the newly created Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes (later renamed Yugoslavia) He published a short story titled The Bridge on the Žepa, which was to serve as a prototype for the Bridge on the Drina, in 1925. In 1939, he was appointed as Yugoslavia's ambassador to Germany, which went on to spearhead an invasion of his country in April 1941, within the wider context of World War II. Andrić and his staff were arrested by the Germans following the invasion. In June 1941, he was permitted to return to Belgrade. Andrić was retired from the diplomatic service and confined to a friend's apartment by the Germans, living in conditions that some biographers have likened to house arrest. Over the following three years, he focused on his writing and pondered over the disintegration of Yugoslavia, which had become the scene of a brutal inter ethnic civil war following the invasion. The Bridge on the Drina was written between July 1942 and December 1943. A fifty page outline of the novel has been preserved, as have Andrić's research notes. In March 1945, it became the first title released by the newly founded state owned publishing house Prosveta, as part of a series entitled Južnoslovenski pisci (South Slav Writers). The first edition, numbering some 5,000 copies, was sold out by the end of that year. It was one of three novels that Andrić published in 1945, the others being Travnik Chronicle and The Lady from Sarajevo , in September and November 1945, respectively. A total of five editions of The Bridge on the Drina were published over the next four years. Andrić's works attained international recognition only after he was awarded the Nobel Prize, and were translated into dozens of languages thereafter. The novel had been translated into English two years earlier by Lovett F. Edwards, in 1959.