Кіріспе

Орталық Анатолияның жойылып кеткен үнді-еуропалық тілі – фригия тілі (/f/r/ɪ/dʒ/i/ə/n/) – классикалық антикалық дәуірде (б.з.б. 8 ғасырдан б.з. 5 ғасырына дейін) Анатолияда (қазіргі Түркияда) фригиялықтардың сөйлеген үнді-еуропалық тілі. Фригиялықтардың этнолингвистикалық біртектілігі күмәнді. Ежелгі грек авторлары "фригиялық" терминін бір "тайпаның" немесе "халықтың" атауы ретінде емес, көбінесе Анатолияның орталық аймақтарында орналасқан кең этномәдени бірлестікті сипаттау үшін қолданған. Платон фригия тіліндегі кейбір сөздердің грек тіліндегі сөздерге ұқсас екенін атап өткен. Фригия тілінің фрагментті куәліктерінің салдарынан, оның үнді-еуропалық тілдер отбасындағы нақты орны белгісіз. Фригия тілі грек тілімен, сондай-ақ армян және албан тілдерімен маңызды ерекшеліктерді бөліседі. Фрако-армян тілінің фригия және басқа палеобалқан тілдерінен ерте кезеңде бөлінуінің дәлелдері, фригияның центум тілі ретінде жіктелуі және грек тілімен ортақ фонетикалық, морфологиялық және лексикалық изоглостардың жоғары жиілігі грек тілін фригияның ең жақын туысы деп санайтын қазіргі консенсусқа алып келді.

Анықтау және шифрлау

Ежелгі авторлар, Геродот пен Гесихий сияқты, фригий тіліне жататын деп саналатын бірнеше ондаған сөзді, яғни түсіндірмелерді бізге жеткізді. Қазіргі заманда фригий тіліндегі алғашқы мәтін ескерткіші 1752 жылы Ортакөйде (классикалық Орцист) табылған. 1800 жылы Язылыкаяда (классикалық Наколея) тағы екі жазу ашылды. Олардың бірінде «Мидаға» деген мағынадағы ΜΙΔΑΙ (Мидай) сөзі оқылды, бұл олардың аңызға айналған фригий патшасы Миданың қабірі болуы мүмкін еді деген ойға жетеледі. Кейін, батыс археологтары, тарихшылары және басқа да ғалымдар Гомердің әлемі мен Жаңа өсиеттің географиялық аясын зерттеу үшін Анатолияға саяхаттай бастағанда, тағы да көптеген ескерткіштер табылды. 1862 жылға қарай он алты фригий жазуы белгілі болды, олардың ішінде грек-фригий екі тілде жазылған бірнеше жазулар да бар еді. Бұл неміс ғалымы Андреас Давид Мордтманнға жазуды түсінуге алғашқы күш салуға мүмкіндік берді, бірақ ол фригий тілінің армян тілімен салыстыруын шамадан тыс бағалады, бұл кейбір қателіс салдарларына әкелді. 1880 жылдан кейін шотландтық Библия зерттеушісі Уильям Митчелл Рамзи тағы да көптеген жазуларды тапты. 20-шы ғасырда фригий тілін түсіну жаңа мәтіндердің үздіксіз ағыны, сенімді транскрипциялар және үнді-еуропалық дыбыс өзгерісі заңдарын жақсы білу арқасында артты. Әліпби қазір жақсы танымал, бірақ әліпбидің сирек кездесетін белгілеріне қатысты шағын түзетулер жасау мүмкін, бір белгі (= /j/, транскрипцияланған y) тек 1969 жылы ғана нақты анықталды.

Жіктеу

Фригия тілі – үнді-еуропалық тілдер отбасының бір мүшесі, бірақ фрагментті мәліметтердің салдарынан отбасы ішіндегі нақты орны белгісіз. Сонымен қатар, Балқанның ежелгі тілдері – македон және фракий тілдері, көбінесе фригия тілімен тығыз байланысты деп есептеледі, алайда олардың сирек кездесуіне байланысты салыстыру үшін қиын көздер саналады. 19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың бірінші жартысы аралығында фригия тілі көбінесе сатем тілі деп есептелді, демек армян және фракий тілдеріне жақын болды, ал қазіргі таңда ол центум тілі деп саналады, сондықтан грек тіліне жақын. Фригия тілінің бұрын сатем тіліне ұқсауына себеп оған әсер еткен екі екінші процеске байланысты. Атап айтқанда, фригиялықтар ескі лабиовеляр дыбысын қарапайым веляр дыбысымен біріктірді, екіншісі, /e/ және /i/ палаталық дауыстыларымен байланыста болғанда, әсіресе бастапқы позицияда, кейбір дауыссыз дыбыстар палаталданып өзгерді. Сонымен қатар, Кортландт (1988) фракий және армян тілдерінің ортақ дыбыстық өзгерістерін және олардың фригия және қалған палеобалкан тілдерінен ерте кезеңнен бастап бөлінуін көрсетті. Қазіргі ағымдағы пікір грек тілін фригия тілінің ең жақын туысы деп санайды. Сонымен қатар, Обрадор Курсаш жинаған 36 изоглостың 34-ін фригия тілі грек тілімен бөліседі, ал 22-сі тек оларға ғана тән. Эрик П. Хэмп ұсынған балама теория бойынша, фригия тілі итало-кельт тілдеріне ең жақын болған.

Жазулар

Фригиялық эпиграфикалық материал екі ерекше субкорпусқа бөлінеді: көне фригия және жаңа фригия. Бұл жазбалар фригий тілінің әртүрлі кезеңдерін көрсетеді, әртүрлі әліпбилермен және әртүрлі материалдарда жазылған, сондай-ақ әртүрлі географиялық аймақтарда таралған. Көне фригия тілі Анатолияда және одан тыс жерлерде 395 жазуда кездеседі. Олар б.з.д. 800-330 жылдар аралығында фригия әліпбиінде жазылған. Corpus des inscriptions paléo phrygiennes (CIPPh) және оның қосымшалары көне фригиялық жазулардың көп бөлігін қамтиды, бірақ кейбір граффитилер кіргізілмеген. Ең көне жазбалар – б.з.д. 8 ғасырдың ортасынан – Гордионда (Яссихуюк, «Мидас үйіндісі») және Байındır (Шығыс Ликия) жерлерінде күміс, қола және алабастрдан жасалған заттарда табылған. Жаңа фригия тілі 117 жерлеу жазуында кездеседі, көбінесе грек эпитафиясынан кейін қосылған, қабірді бұзғандарға қарсы лағымдар. Жаңа фригия тілі біздің заманымыздың 1-3 ғасырлары аралығында грек әліпбиінде жазылған және ежелгі Фригияның батыс бөлігімен, Орталық Анатолиямен шектелген. Жаңа фригия жазуларының көпшілігі жоғалып кеткен, сондықтан олар туралы біздің мәліметіміз алғашқы жинақтаушылардың куәлігіне негізделген. Жаңа фригия жазбаларын Уильям М. Рамзи (шамамен 1900 ж.) және Обрадор Курсач (2018 ж.) каталогтаған. Кейбір ғалымдар үшінші бөлімді – орта фригия тілін – бөліп қарастырады, ол Докимейоннан табылған жалғыз жазумен ұсырылған. Бұл фригиялық эпитафия, сегіз жолға жазылған алты гексаметрлік тармақтан тұрады және б.з.д. 4 ғасырдың соңына датирленген, Македонияның жаулап алуынан кейін жазылған. Бұл грек әліпбиінде жазылған алғашқы фригия мәтіні саналады. Оның тілдік ерекшеліктері Битниядан табылған көне фригиялық эпитафияның кейбір элементтерін еске түсіреді, бірақ жаңа фригия тілінде кездесетін фонетикалық және орфографиялық ерекшеліктерді болжайды. Гордионнан б.з.д. 4-2 ғасырларға жататын үш граффити қолданылған әліпби және тілдік деңгейі тұрғысынан белгісіз, сондықтан оларды орта фригия деп санауға болады. +Ескі және жаңа фригиялық субкорпустардың салыстыруы Ескі фригия Жаңа фригия Жазулар саны 395 117 Мерзімі шамамен б.з.д. 800–330 ж. Біздің заманымыздың 1–3 ғасырлары Әліпби Фригия Грек Сөздерді бөлу кейде (аралық немесе екі нүкте) ешқашан (жалғастырып жазу) Жазу материалы әртүрлі Тас Мазмұны әртүрлі Жерлеу Аймағы Анатолияның барлық аймақтарында (және одан тыс) Орталық Анатолия ғана Археологиялық контекст Көбінесе иә Ешқашан сақталмаған Көбінесе иә Көбінесе жоқ Тіл туралы соңғы мәліметтер біздің заманымыздың 5 ғасырына жатады, ал тіл біздің заманымыздың 7 ғасырына дейін жойылған болуы мүмкін.

Грамматика

Фригия тілінің грамматикалық құрылымының қалдықтары көбінесе үнді-еуропалық тілдерге тән болды. Сөздердің өзгерісі мен етістіктердің жіктелуі ежегі грек тіліне керемет ұқсас.

Есімдіктер

Фригия тіліндегі есімдер үш жынысқа бөлінеді: еркек, әйел және орта. Олар жекеше немесе көпше түрінде болады, екілік сан түрі белгілі емес. Төрт жағдай қолданылады: атау, айырма, меншік және табыс.

Сөздік

Фригия тілінің мәліметтері фрагментті, салыстырмалы түрде аз жазу үлгілерінен ғана белгілі. Фригия тілінде бірнеше жүз сөз кездеседі, алайда олардың көпшілігінің мағынасы мен этимологиясы әлі анықталмаған. Фригия тіліндегі әйгілі "бекос" сөзі "нан" деген мағынаны білдіреді. Геродоттың (Тарихтар 2.2) мәліметінше, фараон Псамметих I ең көне ұлтты анықтап, әлемнің бастапқы тілін табуды қалаған. Осы мақсатта ол екі баланы бақташыға тәрбиелеуге бұйрық берді, оларға ешқандай сөз естіртпеуге тыйым салды және балалардың бірінші сөздерін хабарлауды талап етті. Екі жылдан кейін бақташы балалардың бөлмесіне кіргенде, олар оған келіп, қолдарын созып, "бекос" деп айтқандарын жеткізді. Фараон бұл сөздің "бидай нанына" қатысты фригиялық сөз екенін анықтағаннан кейін, египеттіктер фригия ұлтының өздерінен көне екенін мойындады. "Бекос" сөзі палеофригиялық жазулардағы жерлену тастарында бірнеше рет кездеседі. Ол ағылшын тіліндегі "bake" сөзімен (PIE *bʰeh₃g) туыс болуы мүмкін. Хетт, лувия (екеуі де фригиялық морфологияға әсер еткен), галат және грек (фригиялық сөздікпен көптеген изоглосстарды бөліседі) фригиялық сөздік қорына әсер еткен. Александриялық Клименттің айтуынша, "bedu" (βέδυ) фригиялық сөзі "су" (PIE *wed) деген мағынаны білдіреді. Грек құдайы Зевс фригия тілінде "Ti" түрінде (жатыс жайы - Tios = грек Dios, бұрынғы *Diwos; атаулы түрі расталмаған) қолданылған, бұл, мүмкін, "құдай, дінге сенуші" деген жалпы мағынаны білдіреді. "Tiveya" сөзі "құдайына" деген мағынаны білдіруі мүмкін. Фригия тілінде *d әрпінің t әрпіне ауысуы және o әрпі алдындағы *w әрпінің жоғалуы тұрақты үрдіс сияқты көрінеді. Стефан Византий Демосфеннің сөзін келтіре келе, Зевстің Битинияда "Tios" деп аталғанын айтады. Тағы бір мүмкін құдай аты - "bago" (қ. Ежелгі парсы тілі "baga", протославян *bogъ "құдай"), G 136 жазуында "bag̣un" (айырмалы жай) түрінде кездеседі. Лежун бұл терминді "*bʰagom" деп атап, "сыйлық, арнау" (PIE *bʰag "үлестіру, беру") мағынасында қолданылған. Алайда Александриялық Хесихий "Bagaios", фригиялық Зевс (Βαγαῖος Ζεὺς Φρύγιος) туралы айтады және оның атын "жақсылық беруші" (δοτῆρ ἑάων) деп түсіндіреді. Малори мен Адамс "Bagaios" сөзінің фригиялық Зевске табынумен байланысты эпитет болғанына келіседі, оның түбірі ортақ.