Кіріспе

Алдын алу саласындағы прогресс сенімдер ортасында қалыптасады, оларды парадигмалар деп атайды, келесі кестеде көруге болады. Олардың кейбіреулерін кәсіби фольклор деп атауға болады, яғни нақты негізсіз кеңінен қолданылатын нанымдар жиынтығы. Мысалы, "Жұмыс апатына ұшырайтын жүргізуші" деген пікір деректерге негізделген, яғни аз сандағы жүргізушілер жол-көлік оқиғаларының шамадан тыс көп бөлігіне қатысады, сондықтан осы жүргізушілерді анықтау және жою жол-көлік оқиғаларын азайтады. Деректерді ғылыми тұрғыдан талдау бұл құбылысты жүргізушілердің қателіктерге бейімделген мінез-құлқына емес, жай ғана апаттардың кездейсоқ сипатына байланысты түсіндіруге болады. + Жол қауіпсіздігі парадигмаларының дамуы

АСПЕКТІЛЕРІ ПАРАДИГМ I ПАРАДИГМ II ПАРАДИГМ III ПАРАДИГМ IV
Үстемдік позицияның онжылдықтары 1900 1925/35 1925/35 1965/70 1965/70 1980/85 1980/85 қазіргі
Сипаттама Моторлы көлік құралдарын бақылау Жол қозғалысы жағдайларын меңгеру Жол қозғалысы жүйесін басқару Көлік жүйесін басқару
Негізгі пәндер Құқық қорғау Көлік және жол техникасы, психология Жол қозғалысы техникасы, жол қозғалысы медицинасы, озық статистика Озық технология, жүйелерді талдау, әлеуметтану, байланыс
Қауіпсіз оқиғалар туралы қолданылатын терминдер Тездету Авария Соқтығысу, зардап шеккендер Зардап, шығындар
Қауіпсіздікке қатысты үлкен мәселе Көшіп өту кезеңі, бейімделудің уақытша қиындықтары Жеке проблема, моральдық және дағдылардың жетіспеушілігі Жол қозғалысы жүйесінің кемшіліктері Қауіпті жағдайға ұшырау
Зерттеудегі деректердің идеалдары Негізгі статистика, "Не?" сұрағына жауап Аварияның себептері; "Неліктен?" Шаршылардың арақатынасы, шығын мен пайда Көп өлшемді
Қауіпсіздік жұмысының ұйымдық формасы Тәжірибе мен қателік негізінде жеке күш-жігер Еркіндік негізінде үйлесімді күш-жігер Бағдарламалық күш-жігер, саяси жағынан қолдау Орталықтандыру, жергілікті басқару
Типикалық шаралар Көлік құралдарына қатысты ережелер мен тексеру, мектеп патрульдік қызметі "Үш Е" доктринасы, апатқа бейім жүргізушілерді тексеру Қауіпті азайтуға бағытталған шаралар жиынтығы Желі құру және баға белгілеу
Әсерлер Жол және денсаулық қауіптерінің біртіндеп өсуі Жол қауіптерінің төмендеуімен денсаулық қауіптерінің жылдам өсуі Денсаулық және жол қауіптерінің төмендеу циклі Жол-көлік оқиғаларының салдарының үнемі азаюы

OECD Жол көлігі зерттеулерінен.

Семантика

Жол қауіпсіздігі саласы терминологияның жетілмеуінен кемсіп отыр. Сөздердің күші олардың мағынасын ғана емес, сонымен қатар әсерін жеткізеді, осы себепті алдын алу шаралары тиісті деңгейде болмайды, мысалы:

Жол қозғалысы қауіпсіздігі

"Жол қауіпсіздігі" деген атау осы саладағы шаралар жолдарға және, тиісінше, жолдарды басқарушы органдарға тікелей қатысты мәселелерге бағытталуы керек екенін көрсетеді. Бұл ретте, олардың ықпалы зор болса да, бірқатар салалардағы шаралар көлемі шектеледі. Мысалы, Ұлыбританияда Берроу (1991) жоспарланған азайтқыштардың үштен бірі жол қауіпсіздігін арттауға бағытталған инженерлік шаралар арқылы қамтамасыз етіледі десе, Коорнстра (2002) "1980 мен 2000 жылдар аралығында жол апаттарынан болатын қаза болғандардың азаюына жергілікті жолдарды жақсартудың үлесі Швецияда 4%, Ұлыбританияда 10%, Нидерландыда 5% құрайды" деп мәлімдейді. TEC (2003) Лондон Империал колледжінің зерттеуіне сілтеме жасай келіп, медициналық технология мен күтімнің соңғы 20 жылдағы жетістіктері қаза болғандардың санының 45%-ға төмендеуіне маңызды үлес қосып, Ұлыбританияда жыл сайын 700 адамның өмірін сақтап қалғанын көрсетеді. Сонымен қатар, медицина саласының нәтижелерін ескермеу жол қауіпсіздігінің күтілгендей тиімді болмауына себеп болуы мүмкін. Қызығы, зерттеу авторы медициналық шараларды жол қауіпсіздігін басқару жүйесінің бір бөлігі деп санамайды. Бұл құбылыстың пайда болатын ортасы (негізінен жолдар) мен оны басқаруға арналған жүйелердің құрылымы арасындағы шатасуды көрсетеді, мұнда "жолдар" шаралардың барлық көлемінің 11% ғана құрайды (алдыңғы кестедегі тоғыз саланың бірі).

Апат

"Апат" сөзін қолдану, оның қажетсіздік және алдын алуға болмайтын оқиға деген мағынасын білдіруі, соқтығыстарды және олардың салдарынан туындайтын зиянды азайту мақсатында араласуға деген ниетті әлсіретеді. Эванс (1991) "соқтығысу" сөзі байқаған нәрсені қарапайым фактілік тұрғыдан көрсетеді, ал "апат" оның себебін түсіндіруге ұмтылады деп мәлімдейді.

Авариялардың себебі

Жол қауіпсіздігі апаттар мен олардың салдарының көп факторлы оқиғалар екенін мойындайды, Огден (1996) көрсеткендей: "Себеп-салдарды іздеу және кінәліні табуға негізделген көзқарас өте бір жаңғыртылған". Қысқасы, апаттардың себептері емес, факторлары болады.

Проблеманы шешу

Көлік қауіпсіздігіндегі ескі тәсілдер мәселелерді шешу тұжырымдамасын басымдыққа қояды, бірақ көлік қауіпсіздігі шаралары мәселелерді шешпейтінін мойындау дұрыс. Мысалы, қауіпсіз жол құрылысын іске асырғанда, апаттардың саны немесе олардың ауырлығы азаюы мүмкін, бірақ олар мүлдем жойылмайды. Дұрыс саясат, бағдарламалар мен шараларды іске асыру апаттардың санын немесе салдарларын азайтады, бірақ оларды "шешкен" деу дұрыс емес. Бұл түсінік маңызды, себебі ол назарды мәселенің шешілуіне жеткілікті ресурстар жұмсалса, одан кететін жағдайдан, үздіксіз басқаруды қажет ететін жағдайға ауыстырады. Бұл басқару өз кезегінде ғылыми негізделген әдістерді әзірлеуді талап етеді, бұл қауіпсіздік ресурстарының тиімді жұмсалуын және олардың тиімді болу мүмкіндігін сенімді түрде болжауға мүмкіндік береді.