Кіріспе

Пирамидадағы жиналған шарлардың саны

Математикада пирамидалық сан немесе шаршы пирамидалық сан — шаршы негізді пирамидадағы жиналған шарларды санайтын натурал сан. Мұндай сандарды зерттеу Архимед пен Фибоначчиге дейін жетеді. Олар әртүрлі пішіндердегі реттелген үлгілер құрайтын нүктелер санын көрсететін фигуралық сандардың кең тақырыбының бір бөлігі болып табылады. Пирамидадағы шарларды санаудан басқа, бұл сандарды алгебралық түрде бірінші оң квадрат сандардың қосындысы ретінде немесе кубтық полиномның мәні ретінде сипаттауға болады. Олар басқа да санау мәселелерін шешу үшін қолданылады, соның ішінде квадрат тордағы квадраттарды санау және тақ қабырғалы көпбұрыштардың төбелерінен құрылған сүйір бұрышты үшбұрыштарды санау. Олар тізбекті тетраэдрлік сандардың қосындысына тең және үлкен тетраэдрлік санның төрттен бірін құрайды. Екі тізбекті шаршы пирамидалық санның қосындысы октаэдрлік сан болып табылады.

Тарих

Пирамидалық сандар грек математикасында Никомах, Смирналық Тео және Ямблих еңбектерінде зерттелген үш өлшемді фигуралы сандардың аз ғана түрлерінің бірі болды. Бір-бірінен кейін келетін квадраттардың қосындысын кубтық полиномиал түрінде беретін формулалар, олардың мәндері квадратты пирамидалық сандар болып табылады, Архимед конустың көлемін зерттеудің бір бөлігі ретінде осы қосындыны лемма ретінде пайдаланды, ал Фибоначчи квадраттардың прогрессиясының қосындыларын табу мәселесіне жалпы шешім табу барысында берді. Квадратты пирамидалық сандар васан дәуіріндегі жапон математиктері зерттеген фигуралы сандар отбасыларының бірі болды, олар оларды "kirei saijō suida" (қазіргі канзимен, 奇零 再乗 蓑深) деп атады. Сол мәселені, шар тәрізді пирамидадағы оқтардың санын анықтау ретінде қойған Уолтер Рэли 1500 жылдардың соңында математик Томас Харриотқа, екеуі де теңізде саяхаттап жүргенде жүгінді. 1 және 4900-ден басқа квадрат сандарға тең квадратты пирамидалық сандар бар ма деген сұрақ осы әңгімеден туындады. Эдуард Лукас шарлардың квадрат саны бар 4900 шардан тұратын пирамиданы тапты және "оқтар мәселесін" кеңінен таныстыру арқылы, бұл жалғыз маңызды емес шешім екенін айтты. Лукас пен Клод Серафин Морет Бланктің толық емес дәлелдемелерінен кейін, мұндай сандардың басқасы жоқ екенін алғаш толық дәлелдеген Г.Н. Уотсон 1918 жылы болды.

Басқа қасиеттері

Бірлік бөлшектердің кезектесіп отыруы, бөлімдерінде квадратты пирамидалық сандармен, π үшін Лейбниц формуласымен тығыз байланысты, бірақ одан жылдамрақ жақындайды. Ол:

Жақындау теориясында, тақ сандар тізбектері, тақ сандардың қосындылары (квадрат сандар), квадрат сандардың қосындылары (квадрат пирамидалық сандар) және т.б., Чебышевтің жуықтауларын полиномдарға түрлендіру әдісінің коэффициенттерін құрайды.