Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фин-ұғыр этносы
Finno Ugric ethnic group
Марилер (; марийцы) – Шығыс Еуропадағы фин-ұғыр халқы, дәстүрлі түрде Ресейдегі Волга және Кама өзендері бойында тұрған. Бүгінде Марилердің шамамен жартысы Мари Ел Республикасында, ал қалғандары Башқортостан және Татарстан Республикаларында қоныстанған. Бұрын марилер орыс тілінде Черемиса немесе Черемис, ал татар тілінде Чирмеш деп белгілі болған.
The Mari (; марийцы) are a Finno Ugric people in Eastern Europe, who have traditionally lived along the Volga and Kama rivers in Russia. Almost half of Maris today live in the Mari El republic, with significant populations in the Bashkortostan and Tatarstan republics. In the past, the Mari have also been known as the Cheremisa or the Cheremis people in Russian and the Çirmeş in Tatar.
Атауы
Мари этносының атауы прото-иран-үнді тілдік тобының *márya түбірінен шыққан, ол "адам" мағынасын береді, сөзбе-сөз "өлшеулі" (немесе "өлімді") дегенді білдіреді, бұл фин-уғыр және индо-иран тілдерінің ерте замандағы байланыстарын көрсетеді.
The ethnic name mari derives from the Proto Indo Iranian root *márya , meaning 'human', literally 'mortal', which indicates early contacts between Finno Ugric and Indo Iranian languages.
Ерте тарих
Кейбір ғалымдар готика жазушысы Джорданның "Гетекасында" готика патшасы Ерманардың IV ғасырдағы билік аймағындағы халықтардың арасында еске алынған екі тайпаны мари халқымен байланыстыруды ұсынды. Дегенмен, Имнискаристің (немесе Сремнискандардың) "Керемис" деп, ал Меренстің "Мари" деп аталуы әлі де даулы мәселе. Мари халқы туралы сенімді жазбаша мәліметтер алғаш рет Х ғасырға жататын хазар деректерінде кездеседі, онда олар "цәрмис" (= "Cheremis") деген атпен танылады. Осы кезеңде марилердің қоныс аумағы Еділ бойында орналасқан. XIII ғасырда марилер Алтын Орданың ықпалына ілігіп, 1443 жылы Қазан хандығының бағынышына көшті. Осы жылдары марилер биліктегі татарлар мен Еділ болгарларымен мәдени жақындасуға ұшырады, бұл түркі тілдерінің лексикалық және грамматикалық әсерін мари тілінде де байқатуда. 1552 жылы Иван Теміршінің басшылығымен Қазанды жаулап алу арқылы мари жері Ресей құрамына енді. Кейбір марилер (көбінесе Тау марилері) Ресейдің жаулап алуына көмектессе, көпшілігі "Черемис соғыстары" деп танылған шайқастарға қатысты. XVI ғасырдың соңына таман қарсылық толығымен басылды, бұл мари халқы үшін ауыр шығынға әкелді. Орыс шаруаларының көшуі және мәжбүрлі христиандықтанудан қашу (1700 жылдан бастап) марилерді қазіргі Башқортостанның шығыс жағына қоныстануға итермеледі. Келесі ғасырларда патшалық Ресейдің билігінде марилер өздерінің этникалық және мәдени ерекшеліктерін сақтап қала білді, осылайша христиандық дінге қайта оралудың үнемі қайталануы олардың ұлттық санасын нығайтты.
Some scholars have proposed that two tribes mentioned by the Gothic writer Jordanes in his Getica among the peoples in the realm of Gothic king Ermanaric in the fourth century CE can be equated with the Mari people. However, the identification of the Imniscaris (or Sremniscans) with "Cheremis", and Merens with "Mari" is controversial. The first safely attested mention of the Mari people comes from Khazar sources from the 10th century, where they appear by the exonym tsarmis (= "Cheremis"). At that time, the Mari settlement area was along the Volga. In the 13th century, the Mari fell under the influence sphere of the Golden Horde, and in 1443 became subjects of the Kazan khanate. During this time, the Maris experienced some cultural convergence with the ruling Tatars and the Volga Bulgars, which is also seen in Turkic lexical and grammatical influence on the Mari language. In 1552, the Mari territory was incorporated into Russia with the Russian conquest of Kazan under Ivan the Terrible. While some Maris (mostly Hill Maris) assisted the Russian conquest, the majority of the Maris fought back in the so called "Cheremis Wars". By the end of the 16th century, resistance was finally quelled, leaving a heavy toll on the Mari population. As a result of the ensuing influx of Russian settlers, and to escape forced Christianization (starting from 1700), Maris started to settle further east in present day Bashkortostan. In the following centuries under tsarist Russia, the Maris were able to retain their ethnic and cultural identity, reinforced by repeated waves of returning to their traditional pre Christian religion.
Кеңес Одағы
Кеңес дәуірінде Мари секциясы Наркомнат, яғни ұлттар комиссариатының құрамында құрылды. Оның міндеті – мари халқының басқа халықтармен тығыз одақ құруына көмектесу, орысқа қарсы сенімсіздікті жою және мари жұмысшыларының "сыныптық санасын" арттыру болатын. Іс жүзінде бұл совет мемлекетінің астық жинауын жеңілдету, Қызыл Армияға сарбаздарды тарту және қоғамды большевиктердің бақылауына алуды қамтамасыз етуді білдірді. 1930 жылға дейін мари халқының Ресеймен мәдени байланысы болған жоқ және олар өз мәдениеті мен ерекшеліктерін сақтай алды, себебі Ресеймен мәдени өзара әрекеттесу "салық төлеумен ғана шектелген" еді. Алайда, Кеңес дәуірінде қарқынды русификация саясаты енгізілді – мари тілі мектептерден алынып, орыс тілі ғана оқытылды, көптеген мари халқы қайта қоныстандырылып, Кеңес Одағының шалғай аймақтарына жұмысқа жіберілді, ал мари қауымдастықтары "перспективсіз ауылдарды" жою саясаты бойынша күштеп кеңейтілді, бұл орыс қоныстануына және жергілікті халықтың әлсіреуіне әкеп соқты. Мари Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы КСРО-дағы ең қатал русификация шараларына ұшырады. Сонымен қатар, көпұлтты одақта ұлтшылдықтың артық ықпалына қарсы күресуді мақсат еткен большевик саясаты, Сергей Чавайн, Олык Ипай және басқа да мұғалімдердің, ғалымдардың, суретшілердің, сондай-ақ діни және қоғамдық қайраткерлердің өліміне әкелді.
During the Soviet Era, the Mari Section was set up under the auspices of Narkomnats, the Peoples Commissariat for nationalities. Its task was to facilitate the close union of the Mari people with other people, to abolish anti Russian mistrust and to raise the "class consciousness" of Mari workers. In practice this involved facilitating grain requisitions by the Soviet state, the recruitment of soldiers for the Red Army and the implementation of Bolshevik control of the society. Until the 1930s, the Mari people had no cultural ties to Russia and were able to maintain its own culture and identity, as cultural interaction with Russia was "limited to the payment of tributes and taxes". However, intensive Russification policies were introduced during the Soviet era the Mari language was eliminated from schools and only Russian was taught instead, many Mari people were resettled and sent to work in remote parts of the Soviet Union, and Mari communities were forcibly enlarged under the Soviet policy of eliminating "unpromising villages", leading to Russian settlement and greatly disempowering the indigenous population. The Mari Autonomous Soviet Socialist Republic was subjected to one of the harshest Russification measures in the USSR. Furthermore, Bolshevik policies officially aimed at combating undue influence of nationalism in a multi nation union, resulted in the murder of leading Mari figures, such as Sergei Čavajn and Olyk Ipai and other teachers, scientists, artists, as well as religious and community leaders.
Ресей Федерациясы
Кеңес Одағының ыдырауынан кейін, жаңадан құрылған Мари Ел республикасында мари мәдениеті мен тілі қайта жанданды. Бірақ 2001 жылы Леонид Маркелов республика басшысы болып тағайындалғаннан бастап, Мари Ел үкіметі аймақта қарқынды русификация саясатын ұстанды. Йошкар-Оладағы Мари ұлттық театрының өкілі Василий Пектеевтің айтуынша, "[Маркелов] мари халқын жек көретін". Ол мари тілі енді ауылдар мен мектептерде оқытылмайтынын, ал Мари Ел республикасы "аты ғана этникалық республика, мағынасы жоқ. Біз – тағы бір облысқа айналдық" деді. 2005 жылы Еуропалық комиссия мари мәдениетін қолдаған, сондай-ақ Маркеловті сол жылы республика басшысы болып қайта тағайындауға қарсы болған мари ұлттық оппозиция өкілдеріне, журналистерге және мемлекеттік қызметкерлерге жасалған қысым туралы хабарларға алаңдаушылық білдірді.
Following the collapse of the Soviet Union, the newly created republic of Mari El saw a revival of Mari culture and language. However, following the appointment of Leonid Markelov as Head of the republic in 2001, the government of Mari El has pursued a policy of intense Russification in the region. According to Vasily Pekteyev of the Mari National Theater in Yoshkar Ola, "[Markelov] hated the Mari people". He noted that the Mari language is no longer taught in villages or schools and that the republic of Mari El "has already ceased to be an ethnic republic in anything but name. We are just another oblast." In 2005, the European Commission expressed its concern over reports of repression against ethnic Mari opposition figures, journalists, and government officials that promoted Mari culture and opposed Markelov's reappointment as head of the republic that year.
Этностық топтар
Мари халқы төрт түрлі топтан тұрады: Волганың сол жағалауында тұратын Дала мариы, Волганың оң жағалауында тұратын Тау мариы, Киров облысының оңтүстік бөлігінде және Нижний Новгород облысының шығыс бөлігінде тұратын Солтүстік-батыс мариы, сондай-ақ Башқортостан, Татарстан, Удмуртия республикаларында және Пермь өлкесінде, Свердловск облысында тұратын Шығыс мариы. Эстонияда мари халқының шағын тобы – Балтық мариы да бар. 2002 жылғы Ресей халық санағы бойынша 604 298 адам өзін "мари" деп атады, олардың ішінде 18 515-і Тау мариы екенін, ал 56 119-ы Шығыс мариы екенін көрсетті. Мари халқының шамамен 60%-ы ауылдық жерлерде тұрады.
The Mari people consists of four different groups: the Meadow Mari, who live along the left bank of the Volga, the Hill (Mountain) Mari, who live along the right bank of the Volga, the Northwestern Mari, who live in Southern part of Kirov Oblast and Eastern part of Nizhny Novgorod Oblast, and Eastern Mari, who live in the Bashkortostan, Tatarstan, Udmurtia republics and Perm Krai and Sverdlovsk Oblast. There is also a small group of Mari people Baltic Mari living in Estonia. In the 2002 Russian census, 604,298 people identified themselves as "Mari," with 18,515 of those specifying that they were Mountain Mari and 56,119 as Eastern Mari. Almost 60% of Mari lived in rural areas.
Тіл
Марилердің өз тілі бар, оны мари деп те атайды, және ол урал тілдері отбасының бір мүшесі болып табылады. Ол кирилл әліпбиінің өңделген нұсқасымен жазылады. Бүгінгі лингвистер өзара түсініспейтін төрт диалектіні ажыратады: негізінен Волганың оң жағалауында шоғырланған Тау мари (мары йӹлмӹ); Көкшаға және Волга өзендерінің жазық аймақтарында, Йошкар-Ола қаласын қоса, сөйленетін Дала мари (марий йылме); Вятка өзенінің шығысында сөйленетін Шығыс мари; және Киров облысының оңтүстік-батысында және Нижний Новгород облысының солтүстік-шығысында сөйленетін Солтүстік-батыс мари (маре йӹлмӹ). 2002 жылғы халық санағында 451 033 адам мари тілінде сөйлейтінін мәлімдеді.
The Mari have their own language, also called Mari, which is a member of the Uralic language family. It is written with a modified version of the Cyrillic alphabet. Linguists today distinguish four different dialects, which are not all mutually intelligible: Hill Mari (мары йӹлмӹ), concentrated mainly along the right Volga bank; Meadow Mari (марий йылме), spoken in the lowland regions of the Kokshaga and Volga rivers, which includes the city of Yoshkar Ola; Eastern Mari, spoken east of the Vyatka River; and Northwestern Mari (маре йӹлмӹ) in the South West of Kirov Oblast and North East of Nizhny Novgorod Oblast. In the 2002 census, 451,033 people stated that they spoke the Mari language.
Дін
Мари халқы дәстүрлі түрде адамды табиғатпен тығыз байланыстыратын шамандық дінмен айналысқан. Осы сенімдер бойынша, табиғат адамдарға әсер етеді. Табиғат қасиетті, күшті және тірі жандар ретінде қарастырылады, ал адамдар онымен толыққанды байланысты. Табиғат сондай-ақ, адамдар оған зиян келтірмесе немесе қарсы тұрмаса, оларға көмектесетін абсолютті жақсылық көзі болып табылады. Мари халқының иелік діні – олардың ұлттық ерекшеліктері мен дәстүрлерінің ең маңызды бөлігі; олардың діні туралы сөз қозғалғанда, көптеген мари зиялылары «біздің дінімізді жою – бізді жоюмен тең» деген қорытындыға келді. Марилерді христиан дініне өткізу әрекеттері 16 ғасырда, олардың жері Иван IV «Қорқынышты» билік еткен кезде Ресей империясының құрамына енгеннен кейін басталды. 17 және 18 ғасырларда патшалық билік тарапынан христиан дінін қабылдау және орыс мәдениетін сіңіруге жасалған қысым, марилердің наразылығына әкелді, олар сәйкестікке мәжбүрлеуге байланысты қуғынға ұшырады. Теориялық тұрғыдан алғанда, мари халқы орыс православиесіне көшкенімен, іс жүзінде олар ескі әдеттерін сақтап, христиан дінімен байланыс жаңа діни ағымдардың пайда болуына ықпал етті, онда христиандық сенім жүйесімен бірге ескі дәстүрлер мен рәсімдер үйлесім тапты. Бүгінде көптеген мари халқы әлі де синкретикалық немесе таза формадағы ескі дінді ұстанады, яғни мари дәстүрлі діни ұйымдарына мүше болады. 2002 жылы Волга-Орал аймағындағы мтДНК гаплотоптары туралы жасалған зерттеуде марилердің 40%-ы H гаплотобына жататыны анықталды. Төрт адамның бірі U гаплотобын тасымалдайды (олардың 14%-ы U5 субкладасына, ал 10%-ы U4 гаплотобына жатады). Автосомдық тұрғыдан алғанда, мари халқы Еуропадағы этникалық топтардың арасында сібірлік тектің жоғары үлесімен ерекшеленеді. Тамбетс және басқалар бұл көрсеткішті олардың тұқым ағашының 35%-ын құрайды деп бағалаған. Бұл Нганасанға ұқсас сібірлік компонент урал тілдерінде сөйлейтін халықтарға тән. Әлем бойынша кездеседі, бірақ Ресейдің Мари-Эл аймағында әр 14 000 жаңа туған сәбидің біреуіне бұл әсер етеді.
Maris have traditionally practiced a shamanistic faith that closely connected the individual with nature. According to those beliefs, nature exerts an influence over people. Nature is seen as a sacred, powerful, and living being with which people are fully intertwined. Nature also serves as a source of absolute good who always helps humans as long as they refrain from harming or opposing it. The indigenous religion of the Mari people is the most important element of their national identity and tradition; speaking of their faith, many Mari intellectuals concluded that "to kill our faith means to kill us". Attempts to convert the Maris to Christianity began in the 16th century after their territory was incorporated into the Russian Empire during the reign of Ivan IV "the Terrible". Pressure to convert to Christianity and adopt Russian culture by the tsarist authorities in the 17th and 18th century led to backlash by the Maris as they faced persecution to conform. While in theory Mari people converted to Russian Orthodoxy, in practice they kept to their old practices relatively unhindered, and the interaction with Christianity spured growth of syncretic form of religions where Christian system of belief is combined with pagan traditions and rituals. Many Mari today still practice paganism in syncretic forms, or purer forms adhering to organized neopagan Mari traditional religion organizations. A 2002 study about mtDNA haplogroups in the Volga Ural region found that 40% of the Maris belong to the haplogroup H. About one in four carry the haplogroup U (14% have the subclade U5 and about 10% have U4). Autosomally, Mari people stand out as an ethnic group in Europe by having a high level of Siberian related admixture. Tambets and others estimated that it is 35% of their ancestry. This Nganasan like Siberian component is typical for Uralic speaking groups. worldwide, but the odds are much higher in the Russian region of Mari El with 1 of every 14,000 newborns affected.