Кіріспе

Мукополисахаридоздар – гликозаминогликандар (ГАГ) деп аталатын молекулаларды ыдыратуға қажетті лизосомалық ферменттердің жетіспеуінен немесе жұмыс істемеуінен туындайтын метаболизмдік аурулар тобы. Бұл ұзын тізбекті қант көмірсулары сүйек, шеміршек, сіңірлер, мүйіз қабықша, тері және дәнекер тіндерін құруға көмектесетін жасушаларда кездеседі. ГАГ (бұрын мукополисахаридтер деп аталған) буындарды майлайтын сұйықтықтарда да табылады. Мукополисахаридозбен ауыратын адамдар осы қант тізбектерін қарапайым молекулаларға ыдырату үшін қажетті он бір ферменттің біреуін жеткілікті мөлшерде өндірмейді немесе олардың өндірген ферменттері дұрыс жұмыс істемейді. Уақыт өте келе, бұл ГАГ-тар жасушаларда, қанда және дәнекер тіндерде жиналады. Соның салдарынан, сыртқы түріне, физикалық мүмкіндіктеріне, органдар мен жүйелердің жұмысына әсер ететін тұрақты және прогрессивті жасуша зақымдануы пайда болады. Мукополисахаридоздар – жануарлар жасушаларындағы лизосома органелласының бұзылуынан туындайтын генетикалық аурулар тобына жататын лизосомалық жинақтау ауруларының бір бөлігі. Лизосоманы жасушаның қайта өңдеу орталығы деп санауға болады, себебі ол жасушаға пайдалы басқа заттарға айналдырып, қажетсіз материалдарды өңдейді. Лизосомалар ферменттер арқылы, яғни тіршілік үшін өте маңызды, арнайы белоктар арқылы осы қажетсіз материалдарды ыдыратады. Мукополисахаридоз сияқты лизосомалық аурулар белгілі бір ферменттің жеткілікті емес мөлшерде болуынан немесе оның толығымен жоқ болуынан туындайды.

Белгілері мен симптомдары

Мукополисахаридоздердің көптеген клиникалық белгілері бар, бірақ ауырлығы әртүрлі болады. Бұл белгілер туған кезде байқалмауы мүмкін, бірақ ГАГ-тердің жиналуы сүйектерге, қаңқа құрылымына, байланыстырғыш тіндерге және мүшелерге әсер ететіндей болады. Неврологиялық асқынуларға нейрондардың (дене бойында сигналдар жіберіп, қабылдайтын) зақымдануы, сондай-ақ ауырсыну және моторлық функцияның нашарлауы жатады. Бұл ми мен жұлынды сезім органдарымен, мысалы, көздермен, сондай-ақ денедегі басқа мүшелермен, бұлшық еттермен және тіндермен байланыстыратын жүйке жүйесінің бөлігі – жұлын немесе шеткі жүйке жүйесіндегі нервтердің немесе нерв тамырларының қысылуынан туындайды. Мукополисахаридоздың түріне байланысты, зардап шеккен адамдардың зиялы деңгейі қалыпты болуы немесе когнитивтік бұзылулар болуы мүмкін, дамуда қалыптаспаушылық немесе ауыр мінез-құлқы бұзылулары болуы мүмкін. Көптеген адамдар есту қабілетінің нашарлауына шалдығады, ол өткізуші (құлақ барабанының артындағы қысым ортаңғы құлақтың қабықшасынан сұйықтықтың жиналуына және соңында қатаюына себеп болады), нейросенсорлық (ішкі құлақтағы кішкентай шаш жасушаларының зақымдануы) немесе екеуі де болуы мүмкін. Ми-жұлын сұйығының қалыпты қайта сіңірілуі бұзылып, бас ішіндегі қысымның артуына алып келетін гидроцефалия кейбір мукополисахаридоздерде жиі кездеседі. Миға хирургиялық түрде шунт енгізу арқылы сұйықтықты шығаруға болады. Көздің мүйіз қабығы ұяшық ішіндегі жиналудан көбінесе бұлыңғыр болады, сондай-ақ глаукома және торлы қабықтың дегенерациясы пациенттің көру қабілетіне де әсер етуі мүмкін. Дене белгілеріне көбінесе бет пішінінің қабақтығы немесе дөңгелек болуы (жазық мұрын көпірі, қалың еріндер және ауыз мен тілдің үлғаюы), пропорциясыз қысқа бой (жаныштау), дисплазия (сүйек өлшемі мен/немесе пішінінің бұзылуы) және басқа қаңқа бұзылыстары, терінің қалыңдауы, бауырдың (гепатомегалия) немесе көкбауырдың (спеленомегалия) үлғаюы, жарықтар және шамадан тыс дене шашы өсуі жатады. Қысқа және көбінесе иілімді қолдар, буындардың прогрессивті қатаюы және карпальді туннель синдромы қолдың қозғалысын және функциясын шектеуі мүмкін. Тыныс алу жолдарының қайталап келетін инфекциялары, сондай-ақ тыныс алу жолдарының обструктивті ауруы және ұйқыдағы тыныс тоқтауы жиі кездеседі. Көптеген зардап шеккен адамдарда жүрек аурулары да болады, көбінесе жүрек қақпақшаларының үлғаюы немесе зақымдануы. Мукополисахаридозбен шатастырылатын тағы бір лизосомалық сақтау ауруы – муколипидоз. Бұл ауруда қанттармен қатар липидтер деп аталатын майлы заттар (тірі жасушалардың тағы бір маңызды құрауы) шамадан тыс жиналады. Муколипидозбен ауыратын адамдар мукополисахаридозбен байланысты белгілі бір клиникалық белгілерді (кейбір беттік ерекшеліктер, сүйек құрылымының бұзылулары және мидың зақымдануы) бөлісе алады, сондай-ақ липидтерді ыдыратуға қажетті ферменттердің жоғары деңгейі қанда табылады.

Генетика

АҚШ-та дүниеге келген 25 000 баланың біреуінде мукополисахаридоздың қандай да бір түрі кездеседі деп есептеледі. Шамамен 100 000 жаңа туған нәрестелердің біреуі ауыр I типті мукополисахаридозға шалдықса, ал шамамен 500 000 жаңа туған нәрестелердің біреуі жеңіл I типті мукополисахаридозға шалдығады. Көптеген мукополисахаридоздар аутосомалық рецессивті аурулар болып табылады, яғни тек екі ата-анасынан да кемістік генді мұра еткен адамдар ғана ауруға шалдығады. (Бірақ MPS II немесе Хантер синдромында анасы ғана сынған генді ұлына береді.) Егер жұбайлардың екеуінде де кемістік ген болса, әр жүктілікте баланың ауруға шалдығу ықтималдығы төрттен бірін құрайды. Ауруға шалдыққан баланың ата-анасы мен бауырларында аурудың белгілері көрінбеуі мүмкін. Ауруға шалдыққан баланың денсаулы бауырлары мен туыстары рецессивті генді тасымалдауы мүмкін және оны өз балаларына беріп жіберуі мүмкін.

Диагностика

Диагноз көбінесе клиникалық тексеру және зәр талдауы арқылы қойылады (артық мукополисахаридтер зәрмен шығарылады). Энзимдік талдаулар (мәдени ортада әртүрлі жасушаларды немесе дене сұйықтықтарын энзим тапшылығын анықтау үшін тексеру) мукополисахаридоздың біреуін нақты анықтау үшін де қолданылады. Амниоцентез және хориондық ұлпаның үлгісін алу арқылы жүктілік алдындағы диагностика, ұрықтың кемшікті генді тасымалдайтынын немесе ауруға шалдыққанын анықтауға мүмкіндік береді. Генетикалық кеңес беру, мукополисахаридоздың отбасылық анамнезі бар ата-аналарға, ауруды тудыратын мутацияланған генді тасымалдайтынын анықтауға көмектеседі.

Түрлері

Мукополисахаридоздың жеті ерекше клиникалық түрі және көптеген кіші түрлері анықталды. Барлық мукополисахаридоздың (МПС) клиникалық көрінісі әртүрлі болғанымен, көптеген науас қалыпты даму кезеңін бастан өткізіп, содан кейін физикалық және/немесе психикалық функцияларының нашарлауын сезінеді. (Ескерту: МПС V және МПС VIII енді ешқандай ауруды белгілеу үшін қолданылмайды.)