Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мундус немесе Мундо (Μοῦνδος; Moundos, Mundo; 536 жылы қайтыс болды) – гепид, гунн және/немесе гот тегінен шыққан варвар қолбасшысы. Ол гепид патшасы Гиесмұстың ұлы болған болуы мүмкін. 500-ші жылдардың басында ол Паннонияда қарақшылар тобына басшылық етті, соңынан Остготтар патшасы Ұлы Теодорихпен одақтасты. 526 жылы Теодорих қайтыс болғаннан кейін Мундус император Юстиниан I кезінде Византия қызметіне кірісті, Балқанда соғысты, Ника көтерілісі кезінде Юстинианды қорғады және Готика соғысының алғашқы кезеңінде қатысты, сол шайқаста 536 жылы қаза тапты.
Mundus or Mundo (Μοῦνδος; Moundos, Mundo; died 536) was a Barbarian commander of Gepid, Hun, and/or Gothic origins. He appears to have been the son of the Gepid king Giesmus. In the early 500s he commanded a group of bandits in Pannonia, eventually allying himself to the Ostrogothic king Theodoric the Great. After Theodoric's death in 526, Mundus entered Byzantine service under emperor Justinian I, fighting in the Balkans, defending Justinian during the Nika riots, and fighting in the first stage of the Gothic War, during which he died in 536.
Этимология
Мундустың есімі Иордан мен Марцеллин Комес еңбектерінде Мундо деп, ал грек деректерінде (Мундус) деп тіркелген. Грек және латын есімдері арасындағы айырмашылықтар ерекше, Герхард Доерфер грек есімінің ішінара эллиншеленгендігін болжайды. Омельян Прицак Мундустың атының Гюла Немет пен Ласло Расоньи Атилланың әкесі Мундзук үшін ұсынған түркілік этимологиясымен сәйкес келетінін айтады, ол түркі тіліндегі *munʒu (ғажайып тас, інжу; ту) сөзінен туындаған. Прицак сондай-ақ Мундустың әкесі Гизмустың атының түпкілікті түркі-моңғол кесімі kes/käs (қорғаушы, иелік беруші, құт-береке, жақсылық) екенін көрсетеді. Алайда Отто Мэнхен Хельфен Гизмусты германдық есім деп санайды және осыған байланысты Мориц Шёнфельдтің Мундусқа қатысты германдық этимологиясын атап, оны германдық есімдер Mundila және Munderic-пен салыстырады, екеуі де PGmc *munda ("қорғау") сөзінен шыққан. Стефан Крауцчик Мундустың немересі Теодимундтың германдық атының германдық этимологияны көрсететінін де айтады. Готфрид Шрамм германдық текті жоққа шығарады, өйткені шығыс германдық есім Иорданның еңбегінде *Мунда түрінде кездесуі керек еді. Алайда Гудмунд Шутте басқа шығыс германдық есімдердің а емес, o әрпімен аяқталатынын, мысалы, Ведуко және Тремо сияқтыларын атап өтеді және латын транскрипциясына басқа германдық диалектінің ықпалын болжайды.
Mundus's name is attested as Mundo in Jordanes and Marcellinus Comes and as (Mundus) in Greek sources. The differences between the Greek and Latin names are unusual and Gerhard Doerfer suspects that the Greek name has been partially Hellenized. Omeljan Pritsak argues that Mundus's name had the same Turkic etymology as proposed by Gyula Németh and László Rásonyi for Attila's father Mundzuk, from Turkic *munʒu (jewel, pearl; flag). Pritsak also argues that Mundus's father, Giesmus, had a name derived ultimately from the Turkic–Mongolian root kes/käs (protector, bestower of favor, blessing, good fortune). Otto Maenchen Helfen, however, takes Giesmus for a Germanic name and in this connection notes Moritz Schönfeld's Germanic etymology of Mundus, comparing it to the Germanic names Mundila and Munderic, both derived from PGmc *munda ("protection). Stefan Krautschik likewise argues that the Germanic name of Mundus's grandson Theudimund speaks for a Germanic etymology. Gottfried Schramm rejects a Germanic origin, arguing that an original East Germanic name would have appeared as *Munda in Jordanes. However, Gudmund Schütte notes other East Germanic names recorded as ending in o rather than a, such as Veduco and Tremo, and proposed interference in the Latin transcription from another Germanic dialect.
Этникалық сәйкестік
Әртүрлі ежелгі авторлар Мундустың этникалық тегін әртүрліше көрсетеді. Иордан Мундусты "бұрынғы аттиландардың" бірі, яғни ғұн екенін айтады (Jord. Get. 301), ал Джон Малалас (450-тарау) және Теофан Исповедник (А.М. 6032) Мундусты гепидтер патшасының ұлы деп сипаттайды. Марцеллин Комес Мундусты гета деп атайды, бұл оның остготтармен де байланысы бар екенін көрсетеді, ал Прокопий оның қарапайым варвар болғанын мәлімдейді. "Кейінгі Рим империясының просопографиясы" Мундоның (Иордан) ғұн текті, ал Мундустың гепид текті болғандықтан, олар бір адам емес екенін дәлелдейді, бірақ Патрик Амори мен Стефан Крауцчик бұл пікірмен келіспейді. Брайан Крок Иорданның сөзі Мундустың өзі ғұн емес, ғұн конфедерациясынан шыққан дегенді білдіруі мүмкін деп санайды. Стефан Крауцчик гепидтер патшалық отбасы мен аттилалық әулеттің неке арқылы байланысты болуы ықтимал екенін айтады. Аморидің пікірінше, Мундустың готтар, гепидтер немесе ғұндар деп санаған ата-бабалары болуы мүмкін, және ол өзіне және басқаларға қажетті жағдайда олардың біреуін таңдауға мүмкіндік берген.
Different ancient authors give different indications of Mundus's ethnic identity. Jordanes identifies Mundus as "formerly of the Attilani," that is, the Huns (Jord. Get. 301), whereas John Malalas (chap. 450) and Theophanes the Confessor (A. M. 6032) identify Mundus as the son of a king of the Gepids. Marcellinus Comes refers to Mundus as a Geta, which he also uses to mean Ostrogoth, while Procopius merely says he was a barbarian. The Prosopography of the Later Roman Empire has argued that because Mundo (Jordanes) has Hunnic origins and Mundus has Gepid origins, they cannot be the same person, an argument rejected by Patrick Amory and Stefan Krautschik. Brian Croke argued that Jordanes's statement could also mean that Mundus originated in the confederacy of the Huns rather than that he was a Hun himself. Stefan Krautschik instead argues that the Gepid royal family and the Attilid dynasty were likely connected by marriage. According to Amory, Mundus could have had ancestors who thought of themselves as Goths, Gepids, or Huns, from among which he and others could have chosen as needed.
Өмірбаян
Теофанның айтуынша, Мундус – Шығыс герман тайпасы гепидтердің билеушісі Гиесмнің ұлы, астанасы Сирмиумда болған және тағы бір гепид билеушісі Траустиланың сіңілі ұлы. Әкесі қайтыс болғаннан кейін Мундусты анасының інісі Траустила тәрбиеледі, ол, мүмкін, Гиесмнен кейін билікке келген. Траустила 488 жылы шайқаста қаза тапты, остготтар мен олардың патшасы Теодорих Ұлына қарсы тұруға күші жетпеді. Остготтар Сирмиумды басып алды. Траустиланың орнын ұлы Трасерик басқаннан соң, Мундус Паннонияда қарақшылар тобын басқарды. Ол өзін патша деп жариялап, Герта деп аталатын мұнарада бекінді. 505 жылы византиялықтар Сабиниан басқаратын әскерді оған қарсы жібергенде, Теодорих өзінің генералы Пициасты жіберді. Олар Мундуспен бірігіп, Сабинианды жеңіске бұйырды. Мундус дереккөздерде жоғалып кеткенімен, Теодорих 526 жылы қайтыс болғанға дейін оның одақтасы болған сияқты. Мундус 520 жылдары Паннониядағы гепидтер мен герулдердің қолбасшысы ретінде тағы да есімдері тіркелді. 529 жылы гепидтер мен византиялықтар арасындағы жаңа шайқастар кезінде Мундус пен оның ұлы Маврикий византиялық қызметке өтіп, Византия императоры Юстиниан I-нің Иллириктегі әскери магистрі болып тағайындалды, онда олар славяндар мен болгарларға қарсы күресті. 531 жылы ол Белизарийді Шығыс бойынша әскери магистр ретінде алмастырды, ал 532 жылы Иллирия бойынша әскери магистр шеніне қайта оралды. Осы жылы Мундус пен герул әскері Константинопольде Ника көтерілісі басталғанда болды; ол Белизариймен бірлесіп, көтерілісті сәтті басып тастады, оның әскері ипподром маңында көптеген адамдарды өлтірді. 535 жылы Готика соғысы басталғанда Мундус Далмацияға жіберілді және готтардан Салона (Сплит) қаласын жаулап алды. 536 жылы оның ұлы Маврикий готтардың қарсы шабуылы кезінде қаза тапты; Мундус кейін готтарды толық жеңіп, бірақ оларды қуғанда қаза тапты.
According to Theophanes, Mundus was the son of Giesmus, a ruler of the East Germanic tribe Gepids with his capital in Sirmium, and nephew to another Gepid ruler, Thraustila. After his father's death, Mundus was raised by his maternal uncle Thraustila, who likely succeeded Giesmus. Thraustila was killed in battle in 488, failing to resist the Ostrogoths and their king, Theodoric the Great. Sirmium was taken by the Ostrogoths. after Thraustila was succeeded by his son Traseric, Mundus came to lead a group of bandits in Pannonia. He declared himself a king and established himself in a tower called Herta. When the Byzantines sent an army to fight him under the general Sabinianus in 505, Theodoric sent his general Pitzias and he and Mundus joined forces and defeated Sabinianus. Although he disappears from the sources, Mundus appears to have remained Theodoric's ally until the latter's death in 526. Mundus is next mentioned as a commander of the Gepids and Heruli in Pannonia in the 520s. In 529, in the context of new battles between the Gepids and Byzantines, Mundus and his son Mauricius entered Byzantine service and was made magister militum in Illyricum by the Byzantine emperor Justinian I, where he fought against the Slavs and Bulgars. In 531, he replaced Belisarius as magister militum per Orientem before re assuming his rank of Magister militum per Illyricum again in 532. In that same year, Mundus and a troop of Heruli happened to be in Constinople when the Nika riots broke out; he successfully suppressed the riots with Belisarius, with his troops massacring many near the hippodrome. In 535, with the outbreak of the Gothic War, Mundus was sent to Dalmatia and conquered the city of Salona (Split) from the Goths. In 536, his son Mauricius was killed during a Gothic counterattack; Mundus subsequently thoroughly defeated the Goths, but was killed while pursuing them.