Кіріспе

Мундус немесе Мундо (Μοῦνδος; Moundos, Mundo; 536 жылы қайтыс болды) – гепид, гунн және/немесе гот тегінен шыққан варвар қолбасшысы. Ол гепид патшасы Гиесмұстың ұлы болған болуы мүмкін. 500-ші жылдардың басында ол Паннонияда қарақшылар тобына басшылық етті, соңынан Остготтар патшасы Ұлы Теодорихпен одақтасты. 526 жылы Теодорих қайтыс болғаннан кейін Мундус император Юстиниан I кезінде Византия қызметіне кірісті, Балқанда соғысты, Ника көтерілісі кезінде Юстинианды қорғады және Готика соғысының алғашқы кезеңінде қатысты, сол шайқаста 536 жылы қаза тапты.

Этимология

Мундустың есімі Иордан мен Марцеллин Комес еңбектерінде Мундо деп, ал грек деректерінде (Мундус) деп тіркелген. Грек және латын есімдері арасындағы айырмашылықтар ерекше, Герхард Доерфер грек есімінің ішінара эллиншеленгендігін болжайды. Омельян Прицак Мундустың атының Гюла Немет пен Ласло Расоньи Атилланың әкесі Мундзук үшін ұсынған түркілік этимологиясымен сәйкес келетінін айтады, ол түркі тіліндегі *munʒu (ғажайып тас, інжу; ту) сөзінен туындаған. Прицак сондай-ақ Мундустың әкесі Гизмустың атының түпкілікті түркі-моңғол кесімі kes/käs (қорғаушы, иелік беруші, құт-береке, жақсылық) екенін көрсетеді. Алайда Отто Мэнхен Хельфен Гизмусты германдық есім деп санайды және осыған байланысты Мориц Шёнфельдтің Мундусқа қатысты германдық этимологиясын атап, оны германдық есімдер Mundila және Munderic-пен салыстырады, екеуі де PGmc *munda ("қорғау") сөзінен шыққан. Стефан Крауцчик Мундустың немересі Теодимундтың германдық атының германдық этимологияны көрсететінін де айтады. Готфрид Шрамм германдық текті жоққа шығарады, өйткені шығыс германдық есім Иорданның еңбегінде *Мунда түрінде кездесуі керек еді. Алайда Гудмунд Шутте басқа шығыс германдық есімдердің а емес, o әрпімен аяқталатынын, мысалы, Ведуко және Тремо сияқтыларын атап өтеді және латын транскрипциясына басқа германдық диалектінің ықпалын болжайды.

Этникалық сәйкестік

Әртүрлі ежелгі авторлар Мундустың этникалық тегін әртүрліше көрсетеді. Иордан Мундусты "бұрынғы аттиландардың" бірі, яғни ғұн екенін айтады (Jord. Get. 301), ал Джон Малалас (450-тарау) және Теофан Исповедник (А.М. 6032) Мундусты гепидтер патшасының ұлы деп сипаттайды. Марцеллин Комес Мундусты гета деп атайды, бұл оның остготтармен де байланысы бар екенін көрсетеді, ал Прокопий оның қарапайым варвар болғанын мәлімдейді. "Кейінгі Рим империясының просопографиясы" Мундоның (Иордан) ғұн текті, ал Мундустың гепид текті болғандықтан, олар бір адам емес екенін дәлелдейді, бірақ Патрик Амори мен Стефан Крауцчик бұл пікірмен келіспейді. Брайан Крок Иорданның сөзі Мундустың өзі ғұн емес, ғұн конфедерациясынан шыққан дегенді білдіруі мүмкін деп санайды. Стефан Крауцчик гепидтер патшалық отбасы мен аттилалық әулеттің неке арқылы байланысты болуы ықтимал екенін айтады. Аморидің пікірінше, Мундустың готтар, гепидтер немесе ғұндар деп санаған ата-бабалары болуы мүмкін, және ол өзіне және басқаларға қажетті жағдайда олардың біреуін таңдауға мүмкіндік берген.

Өмірбаян

Теофанның айтуынша, Мундус – Шығыс герман тайпасы гепидтердің билеушісі Гиесмнің ұлы, астанасы Сирмиумда болған және тағы бір гепид билеушісі Траустиланың сіңілі ұлы. Әкесі қайтыс болғаннан кейін Мундусты анасының інісі Траустила тәрбиеледі, ол, мүмкін, Гиесмнен кейін билікке келген. Траустила 488 жылы шайқаста қаза тапты, остготтар мен олардың патшасы Теодорих Ұлына қарсы тұруға күші жетпеді. Остготтар Сирмиумды басып алды. Траустиланың орнын ұлы Трасерик басқаннан соң, Мундус Паннонияда қарақшылар тобын басқарды. Ол өзін патша деп жариялап, Герта деп аталатын мұнарада бекінді. 505 жылы византиялықтар Сабиниан басқаратын әскерді оған қарсы жібергенде, Теодорих өзінің генералы Пициасты жіберді. Олар Мундуспен бірігіп, Сабинианды жеңіске бұйырды. Мундус дереккөздерде жоғалып кеткенімен, Теодорих 526 жылы қайтыс болғанға дейін оның одақтасы болған сияқты. Мундус 520 жылдары Паннониядағы гепидтер мен герулдердің қолбасшысы ретінде тағы да есімдері тіркелді. 529 жылы гепидтер мен византиялықтар арасындағы жаңа шайқастар кезінде Мундус пен оның ұлы Маврикий византиялық қызметке өтіп, Византия императоры Юстиниан I-нің Иллириктегі әскери магистрі болып тағайындалды, онда олар славяндар мен болгарларға қарсы күресті. 531 жылы ол Белизарийді Шығыс бойынша әскери магистр ретінде алмастырды, ал 532 жылы Иллирия бойынша әскери магистр шеніне қайта оралды. Осы жылы Мундус пен герул әскері Константинопольде Ника көтерілісі басталғанда болды; ол Белизариймен бірлесіп, көтерілісті сәтті басып тастады, оның әскері ипподром маңында көптеген адамдарды өлтірді. 535 жылы Готика соғысы басталғанда Мундус Далмацияға жіберілді және готтардан Салона (Сплит) қаласын жаулап алды. 536 жылы оның ұлы Маврикий готтардың қарсы шабуылы кезінде қаза тапты; Мундус кейін готтарды толық жеңіп, бірақ оларды қуғанда қаза тапты.