Кіріспе

Адам денесінің қозғалысын зерттеу – адам қозғалысын зерттеу. Кинезиология – адам денесінің қозғалысын ғылыми тұрғыдан зерттейтін сала. Кинезиология қозғалыстың физиологиялық, анатомиялық, биомеханикалық, патологиялық, нейропсихологиялық принциптері мен механизмдерін қарастырады. Кинезиологияның адам денсаулығындағы қолданылуы биомеханика және ортопедия; күштік жаттығулар мен дайындық; спорттық психология; қозғалысты бақылау; дағдыларды қалыптастыру және моторлық оқыту; физикалық және еңбек терапиясы сияқты оңалту әдістері; сондай-ақ спорт және жаттығу физиологиясын қамтиды. Адам және жануарлардың қозғалысын зерттеуге қозғалысты бақылау жүйелері, бұлшықеттер мен мидың электрофизиологиялық белсенділігі, физиологиялық функцияларды бақылаудың түрлі әдістері және басқа да мінез-құлықтық және танымдық зерттеулердің әдістері кіреді.

Негізгі білім

Кинезиология – адамның қозғалысын, орындалуын және функциясын зерттейтін ғылым. Ол жасуша биологиясы, молекулалық биология, химия, биохимия, биофизика, биомеханика, биоматематика, биостатистика, анатомия, физиология, жаттығу физиологиясы, патофизиология, нейроғылым және тамақтану ғылымдарының негізгі принциптерін қолданады. Кинезиология бакалавры биомедициналық зерттеулерге және кәсіби бағдарламаларға күшті дайындық беруге мүмкіндік береді. "Кинезиолог" термині көптеген елдерде лицензияланбаған және кәсіби атау болып табылмайды, бірақ Канада осы ережеден тыс. Бұл салада білім алған мамандар дене тәрбиесінен сабақ беруге, жеке жаттықтырушылар мен спорт жаттықтырушылары ретінде жұмыс істеуге, консультациялық қызметтер ұсынуға, зерттеулер жүргізуге және оңалту, адамның қимыл-қозғалысы, эргономика және еңбек қауіпсіздігі мен денсаулығына қатысты саясатты әзірлеуге қатыса алады. Солтүстік Америкада кинезиологтар кинезиология бойынша бакалавр, магистр немесе философия докторы дәрежесін немесе кинезиология бакалаврын алу үшін оқи алады, ал Австралияда немесе Жаңа Зеландияда оларға көбінесе қолданбалы ғылым (адам қозғалысы) дәрежесі (немесе одан жоғары) беріледі. Солтүстік Америкада кинезиология бағдарламаларының көптеген докторанттары докторантурадағы білімін нейроғылым, механикалық инженерия, психология және физиология сияқты туыс ғылымдар бойынша алған. 1965 жылы Массачусетс университеті Амхерст жаттығу ғылымы саласындағы көреген ғалымдар мен академиктердің басшылығымен АҚШ-тағы алғашқы жаттығу ғылымы кафедрасын (кинезиология) құрды. 1967 жылы Ватерлоо университеті Канаданың алғашқы кинезиология кафедрасын ашты.

Жаттығу арқылы бейімделу

Жаттығу арқылы бейімделу – кинезиологияның маңызды қағидасы, ол спортшылардың жақсырақ физикалық жағдайға жетуіне, сондай-ақ клиникалық популяциялардың денсаулығы мен әл-ауқатын жақсартуға қатысты. Дене шынықтыру – мидың нейропластикалық қабілеті мен бұлшық-сүйек жүйесінің бейімделуіне байланысты көптеген қозғалыс бұзылыстары мен бұлшық-сүйек жүйесінің ауруларын емдеу үшін қолданылатын қарапайым және тиімді әдіс. Кинезиологияда спорттық, қалыпты және клиникалық жағдайлардағы адамдарға қолдануға болатын түрлі жаттығулар бар. Аэробты жаттығулар жүрек-қан тамырлар жүйесінің төзімділігін арттырады. Анаэробты күштік жаттығулар бұлшық еттердің күшін, қуатын және денедегі майдың азаюын қамтамасыз етеді. Тепе-теңдікке арналған жаттығулар құлау қаупін азайтуға және нейромыскулярлық бақылауды жақсартуға көмектеседі. Икемділік жаттығулары қозғалыс диапазонын кеңейтіп, жарақат алу мүмкіндігін төмендетеді. Жалпы алғанда, дене шынықтыру бағдарламалары депрессия симптомдарын азайтуға және жүрек-қан тамырлары мен метаболизмдік аурулардың қаупін төмендетуге мүмкіндік береді. Бұдан өзге, олар өмір сапасын, ұйқы режимін және дене құрамын жақсартуға көмектеседі. Физикалық жаттығуларға организмнің физиологиялық жауабын және олардың терапиялық қолданылуын зерттеу – жаттығу физиологиясы деп аталады, бұл кинезиологияның маңызды зерттеу саласы болып табылады.

Қозғалтқыштың артықшылығы

Моторлық артықшылық – кинезиология және моторлық бақылауда кеңінен қолданылатын түсінік. Ол адам ағзасы орындай алатын кез келген тапсырма үшін жүйке жүйесінің сол тапсырманы орындаудың шексіз көп жолы бар екенін көрсетеді. Бұл артықшылық моторлық орындалу тізбегінің бірнеше деңгейінде кездеседі:

Кинематикалық артықшылық – соңғы нүктенің қалаған орны үшін (мысалы, қол немесе саусақ) кеңістікте бірдей соңғы нүктені қамтамасыз ететін буындардың көптеген конфигурациялары бар екендігін білдіреді. Бұлшықет артықшылығы – бірдей буындық моменттің күші әртүрлі бұлшықеттердің салыстырмалы үлесі арқылы туындауы мүмкін. Моторлық бірлік артықшылығы – бірдей бұлшықет күші сол бұлшықет ішіндегі моторлық бірліктердің әртүрлі салыстырмалы үлесімен жасалуы мүмкін. Моторлық артықшылық тұжырымы көптеген зерттеулерде қарастырылады, көбінесе әртүрлі адам қозғалыстарындағы моторлық элементтер жиынтығының (мысалы, бұлшықеттердің) салыстырмалы үлесін сипаттау және осы үлестерді толыққанды теориядан қалай болжауға болатынын анықтау мақсатында. Жүйке жүйесінің артық элементтерді қалай үйлестіретіні туралы екі ерекше (бірақ бір-біріне қайшы емес) теория қалыптасты: қарапайымдастыру және оңтайландыру. Қарапайымдастыру теориясында күрделі қозғалыстар мен бұлшықет әрекеттері қарапайым элементтерден құралады, олар көбінесе примитивтер немесе синергиялар деп аталады, нәтижесінде мидың басқаруына оңай келетін жүйе пайда болады. Оңтайландыру теориясында моторлық әрекеттер басқару параметрін ең төменгі деңгейге түсіру арқылы пайда болады.

Іс-әрекеттің қолданылу аясы

Канадада кинезиология – кәсіби біліктілік және оқу саласы. Онтарио провинциясында бұл сала ресми түрде «адам қозғалысын және оның нәтижелерін бағалау, сондай-ақ қозғалыс пен нәтижелерін сақтау, қалпына келтіру немесе жақсарту мақсатында оңалту және басқару» деп анықталған. Кинезиологтар денсаулық сақтау саласындағы мамандар ретінде түрлі қызметтер атқарады. Олар ауруханаларда, клиникаларда және жеке практикада сүйек-бұлшықет, жүрек және неврологиялық аурулары бар пациенттерге көмек көрсетеді. Жұмыс орындарында және көлік оқиғаларында жарақат алған адамдарға оңалту шараларын ұсынады. Кинезиологтар функционалдық бағалау мамандары, жаттығу терапевттері, эргономистер, жұмысқа оралу мамандары, іс жүргізушілер және медициналық-құқықтық сарапшылар ретінде де жұмыс істейді. Оларды ауруханаларда, ұзақ мерзімді күтім орталықтарында, клиникаларда, жұмыс орындарында және қоғамдық орталарда кездестіруге болады. Бұған қоса, кинезиология барлық деңгейдегі спортшылардың денсаулығы мен физикалық дайындығын арттыру үшін қолданылады, бірақ көбінесе элиталық спортшыларды дайындауда қолданылады.

Канада

Канадада кинезиология Онтарио провинциясында реттелетін денсаулық сақтау мамандығы ретінде бекітілді. 2007 жылдың жазында Онтарио провинциясында кинезиологияны реттеуге рұқсат берілді және басқа провинциялар үшін де ұқсас ұсыныстар енгізілді. Онтарио кинезиологтар колледжі 2013 жылдың 1 сәуірінде құрылды, осы кезде "Кинезиолог" кәсіби атағы заңмен қорғалды. Онтариода тек колледж мүшелері ғана өздерін "Тіркелген кинезиолог" деп атауға құқылы. Кинезиология саласында білім алған адамдар зерттеу, фитнес индустриясы, клиникалық жағдайлар және өндіріс ортасында жұмыс істей алады. Сонымен қатар, олар жүрек реабилитациясы, денсаулық және қауіпсіздік, ауруханалар мен ұзақ мерзімді күтім орталықтары және қоғамдық денсаулық сақтау орталықтарында да жұмыс істейді.

Кинезиологияның тарихы

Корольдік орталық гимнастика институты (sv) G. C. I. 1813 жылы Швецияның Стокгольм қаласында Пехр Хенрик Линг құрған. Бұл әлемдегі алғашқы физиотерапия мектебі болды, онда жүздеген медициналық гимнасттар даярланды, олар швед физиотерапиясын бүкіл әлемге таратуға ықпал етті. 1887 жылы Швеция физиотерапевтерге ұлттық мемлекеттік лицензия берген әлемдегі алғашқы ел атанды. Швед медициналық гимнасты және кинезиолог Карл Август Георги (sv), Стокгольмдегі Корольдік гимнастика орталық институтының профессоры, 1854 жылы «Кинезиология» деген жаңа халықаралық терминді жасап, қолдануға енгізді. 1886 жылы швед медициналық гимнасты Нильс Посс (1862-1895) АҚШ-та кинезиология терминін таныстырды. Нильс Посс Швецияның Стокгольм қаласындағы Корольдік гимнастика орталық институтының түлегі және Бостон қаласындағы Посс гимназиясын құрушы болды. Ол Бостон нормалық гимнастика мектебінде (BNSG) оқытумен айналысты. «Білім беру гимнастикасының арнайы кинезиологиясы» кітабы әлемде «Кинезиология» сөзі кітап атауында қолданылған тұңғыш еңбек. Оны Нильс Посс жазып, 1894-1895 жылдары Бостонда жариялады. Посс қаза болғаннан кейін Ұлттық кинезиология академиясының құрметті мүшесі болып сайланды. Ұлттық кинезиология академиясы 1930 жылы АҚШ-та құрылды. Академияның басты мақсаты – адам қозғалысы мен дене белсенділігінің өнері мен ғылымын зерттеуді және білім беру саласындағы қолданылуын ынталандыру, сондай-ақ осы салаға тікелей немесе жанама түрде үлес қосқан тұлғаларды мүшелікке қабылдау арқылы құрметтеу. Ұлттық кинезиология академиясына мүшелік сайлау арқылы іске асырылады, ал сайланғандар «Фело» деп аталады. Академия мүшелері әлемнің түкпір-түкпірінен сайланады. Ұлттық кинезиология академиясына сайлану – бұл мамандық бойынша жоғары жетістік және танылудың белгісі. Толық ақпарат алу үшін: http://nationalacademyofkinesiology. org

Кинезиологиядағы технологиялар

Қозғалыс түсіру технологиясы адам қозғалысын өлшеуге және, демек, кинезиологияға қолданылады. Тарихи түрде, қозғалыс түсіру зертханалары жоғары сапалы деректерді жазды. Бұл жүйелер дәл және сенімді болғанымен, олардың құны мен жұмыс істеу шығындары жоғары болуы мүмкін. Қазіргі заманғы жүйелер мокап технологиясына қолжетімділікті арттырды.

Өзгертілген дене шынықтыру

Адаптивтік дене шынықтыру (APA) – кинезиологияның бір саласы, мүгедектігі бар адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін өзгертілген немесе арнайы жасалған физикалық белсенділікке қатысты. Бұл термин дене тәрбиесі саласында пайда болды және дене тәрбиесі мен реабилитация салаларында мүгедектерге арналған физикалық іс-әрекеттер мен жаттығуларды білдіру үшін жиі қолданылады. Мұндай іс-шараларды көбінесе арнайы білімі бар мамандар – адаптивтік дене тәрбиесі оқытушылары, еңбек терапевтері немесе физиотерапевтер жүргізеді. 1973 жылы Халықаралық Адаптивтік Дене Шынықтыру Федерациясы (IFAPA) құрылды, ол жеке ерекшеліктері бар адамдар арасында физикалық белсенділікті жеңілдету мақсатын қойған ғылым және мамандық ретінде сипатталады, сонымен қатар мүмкіндіктерді кеңейту, өзін-өзі анықтау және қолжетімділікке баса назар аударады. APA-ның жиі қолданылатын анықтамасы: «Физикалық белсенділіктегі кемшіліктерге, іс-әрекеттерге шектеулерге және қатысуға кедерес келтіретін факторларға бағытталған практикалық және теориялық білімдердің салааралық жиынтығы. Бұл жеке ерекшеліктерді қабылдауға, белсенді өмір салты мен спортқа қолжетімділікті қамтамасыз етуге, инновациялық және ынтымақтастыққа негізделген қызметтерді, қолдауды және мүмкіндіктерді кеңейтуді қолдайтын қызмет көрсету саласы және академиялық зерттеулердің бір саласы». Бұл анықтама Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Функционалдық мүмкіндіктер, мүгедектік және денсаулықты халықаралық жіктемесімен үйлеседі, онда мүгедектік – кемшіліктер немесе жағдайлар мен іс-әрекетке, қатысуға шектеулер және контекстік факторлар арасындағы өзара әрекеттесу ретінде қарастырылады.

Физикалық медицина және оңалту

АПА нәтижелері физикалық медицина және реабилитация практикасына көмектеседі, осы арқылы функционалдық мүмкіндіктер мен өмір сүру сапасы жақсарады. Реабилитация – адамның мүмкіндігінің, тәуелсіздігінің, қоғамға қатысуының және өмір сүру сапасының ең жоғары деңгейіне жетуіне көмектеседі. АПА және мүгедектерді реабилитациялаудағы спорттың маңызы ерекше, ол медициналық реабилитация маманы, Халықаралық Стоук Мандевилл ойындары федерациясының негізін қалаушы және паралимпиадалық қозғалыстың бастауы болған сэр Людвиг Гаттманның мұрасымен байланысты. АПА және спорт түрлі мүгедектерде оң әсер мен денсаулыққа пайдасы болғандықтан реабилитация бағдарламаларында кеңінен ұсынылады. АПА маманы жеке қажеттіліктерге бейімделген жаттығулар мен оқу жоспарларын ұсынады және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Функционалдық мүмкіндіктер, мүгедектік және денсаулықты классификациясына сүйене отырып жұмыс істейді, оңалту процесінде басқа реабилитация мамандарымен ортақ түсінік қалыптастыруға көмектеседі.