Кіріспе

Классикалық риторика, поэзия және театр теориясының қағидасы. Декорум (латын тілінен: "дұрыс, лайықты") – стильдің театрлық тақырыпқа сай келуі немесе келмеуі мәселесін қарастыратын классикалық риторика, поэзия және театр теориясының қағидасы. Декорум ұғымы сондай-ақ, белгілі бір жағдайлардағы тиісті әлеуметтік мінез-құлықтың шектеріне де қолданылады.

Риторика мен поэзияда

Классикалық риторика мен поэтика теориясында әдеп – стильдің мазмұнға сай келуін білдіреді. Аристотель (мысалы, «Поэтикасында») және Гораций («Поэтика өнерінде») эпос, трагедия, комедия сияқты жанрларда орынды стильдің маңыздылығын талқылаған. Гораций мысалы, былай дейді: «Комедиялық тақырыпты трагедиялық стильде беруге болмайды, сондай-ақ Тиесттің тойын күнделікті тілмен немесе комедиялық үнмен сипаттауға лайық емес. Әр стиль өзіне тиісті рөлде болсын». Ежелгі грек және рим риториктері стильді – жоғары, орташа және төмен (немесе қарапайым) стильге бөлген. Әр стильдік деңгейге сәйкес лексика мен тілдік ерекшеліктер қарастырылған. Бұл стильдердің жіктелуі псевдо-Цицеронның «Херенийге арналған Риторикасы» еңбегінде баяндалған. Вергилийдің әдеби мансабына (Буколика, Георгика, Энеида) сүйене отырып, ежелгі, ортағасырлық және Ренессанс теоретиктері әр стильді нақты жанрмен байланыстырған: эпос (жоғары стиль), дидактикалық (орташа стиль) және пастораль (қарапайым стиль). Орта ғасырларда бұл тұжырым «Вергилийдің шеңбері» деп аталған. Стильдік тазалықты ұстанатындар үшін, бір шығармада стильдерді араластыру орынсыз саналған, ал эпос үшін жоғары стильді тұрақты қолдану талап етілген. Дегенмен, стильдік алуан түрлілік классикалық эпостың ерекшелігі болған (мысалы, Вергилий мен Гомердің эпостарында комедиялық және/немесе эротикалық сахналардың болуы). Поэзия, басқа әдеби жанрлардан гөрі, әдетте, күнделікті сөйлеуде қолданылмаған сөздер мен тіркестерді, поэтикалық тілді қолданған. Христиандық діннің пайда болуымен әдеп ұғымдары бұрынғы классикалық діндерден өзгеше, қасиетті және беймәлім ұғымдармен өріліп кетті. Орта ғасырларда діни тақырыптар көбінесе «төменгі» стильде, кең юмормен, әсіресе ортағасырлық драмаларда бейнеленгенімен, шіркеулер тұрақты көркемдік формалардағы бейнелеуді қатаң бақылап, тұрақты «жоғары стильді» талап еткен. Ренессанс дәуірінде қайта жаңғырған классикалық мифология мен христиандық тақырыптардың қосылуы да әдептің шеңберіне жатты, сондай-ақ өнерде діни сюжеттерді жанды жанрлық сурет салумен немесе сәнді портреттермен үйлестіру тенденциясы да осыған қатысты. Трент соборы діни өнердегі «әдепсіздікті» және басқа да нәрселерді тыйым салған. Әдеп ұғымдары, көбінесе шектеулі және тұншықтырғыш деп есептелген, Модернизм ағымының жазушылары тарапынан агрессивті түрде сынға алынып, деконструкцияланды. Нәтижесінде, оқырмандардың күтіктері енді әдепке негізделмеді, және осының салдарынан әдептің бұзылуы, ерлікпен ойнаудың, әдеби пародидің және тіпті батостың сезімін тудыратын бұзушылықтар, жиырмасыншы ғасыр оқырманы үшін күңкіреген.

Театрда

Континентальдық Еуропадағы Ренессанс және одан кейінгі дәуірдегі театр туралы пікірталастарда әдеп – белгілі бір әрекеттердің немесе оқиғалардың сахнаға сай болуымен байланысты мәселе. Классикалық үлгілерді және Аристотель мен Горацийдің теориялық еңбектерін (соның ішінде «Үш бірлік» тұжырымын) ұстану арқылы, кейбір тақырыптарды баяндау арқылы жеткізу дұрыс деп есептелді. Горацийдің «Арс Поэтика» еңбегінде ақын (жоғарыда айтылғандай, лайықты лексика мен стиль туралы сөздерімен қатар) драматургтерге әдепті сақтауды, сахнада көрерменді қатыгездігімен немесе ойға сыймайтындығымен қорқытатын көріністерден аулақ болуды кеңес берді: «Бірақ сіз сахнаға орын алуы тиіс нәрсені әкермеуіңіз керек, ал кейінірек баяндаушының шешен тілімен сипатталатын көптеген эпизодтарды көзден таса етесіз. Медея өз балаларын көрермендердің алдында өлтірмеуі керек, не қорқынышты Атрей адам етінен жасалған тағамды жұрт көз алдында пісірмеуі керек, не Прокне құсқа, не Кадм жыланға айналмауы керек. Мұндай нәрселерді көрсетсеңіз, мен жиреніспен бұрылып кетемін». Ренессанс Италиясында театрдағы әдеп туралы маңызды пікірталастар Спероне Сперонидің «Канаке» (аға мен қарындас арасындағы инцестті бейнелейтін) және Джованни Баттиста Жиральдидің «Орбекке» (әке өлтіру және қатал кек алу көріністері) пьесалары арқылы туды. Он жетінші ғасырдағы Францияда әдептілік ұғымы (les bienséances) – театр мен роман, сондай-ақ бейнелеу өнеріндегі француз классицизмінің маңызды құрауышы болды.

Әлеуметтік әдептілік

Әлеуметтік әдептілік тиісті әлеуметтік мінез-құлық пен инабаттылықты белгілейді, сондықтан ол сыпайылық, әдеп, этикет, көркемдік, манер, құрмет және лайықтылық сияқты ұғымдармен байланысты. Біз түсінетіндей әлеуметтік әдептілік қағидаларын, яғни сыртқы инабаттылықты сақтауды лорд Честерфилд саналы түрде белгіледі, ол "les moeurs" сөзіне аударма іздеді: «Манерлер тым аз, мораль тым көп». «Декорум» сөзі Честерфилдтің айтарлықтай қысқартылған түрінде этикеттің бір бөлігі ретінде сақталды: белгілі бір жағдайдағы тиісті әлеуметтік мінез-құлықтың белгіленген шектері. Бұл сөзді осы мағынада қолдану он алтыншы ғасырда басталды, Роджер Ашам, «The Scholemaster» (1570) драма мен әдебиетте белгіленген шекараларды сипаттады, ал Малволионың «Он екінші түндегі» сөзінде қайталанды: «Мырзалар, сіздер ақылдан бездіңіздер ме, не болды? Сізде ақыл, манер, адалдық жоқ па, неге түнгі уақытта маташылар сияқты шулап сөйлейсіздер? Сізде адамдарға, орынға, уақытқа деген құрмет жоқ па?» Соттағы әдептіліктің орны, рұхсат етілген пікірталас түрлері маңызды болып қала береді: О.Дж. Симпсон ісі кезінде пікірталас әдептілігі жиі талқыланды. Біріккен Ұлттар Ұйымының үлгілік конференцияларында төраға «Декорум, делегаттар!» деп жариялауы мүмкін, егер делегаттар ережелерде көрсетілген парламенттік тәртіпті сақтамаса. Бұл көбінесе делегат кезегін күтпей сөйлегенде немесе делегация бұзылыс тудырғанда болады.