Кіріспе
Батыс фриз диалектілері тобы Stadsfries немесе Town Frisian (голланд тілінде: Stadsfries, Stadfries; , Stedfrysk) – Нидерландының солтүстігіндегі Фризия провинциясының белгілі бір қалаларында, атап айтқанда Лиуварден, Снек, Болсвард, Франкер, Докум, Харлинген, Ставорен және шамалы дәрежеде Хееренвеенде қолданылатын диалекттер жиынтығы. Тілдік себептерге байланысты Мидсланд (Тершеллинг), Амеланд, Хет-Бильдт және Коллумның шеткі және аралдық диалекттері де кейде Штадсфриске жатқызылады. Штадсфристің сөздік қоры негізінен голланд тілінен құралған. Бұл диалекттер 15-шы ғасырдың соңында Фризияның Нидерландыға тәуелсіздігін жоғалтуынан кейін пайда болды. Фризияда тұратындар үшін голланд тілін білу қажеттілікке айналды. Осының нәтижесінде голланд диалектілерінің сөздік қоры мен Батыс фриз тілінің грамматикасы және басқа да тілдік принциптері араласқан. Бұл процесс басталғалы Батыс фриз тілі де өзгеріп, қазіргі фриз тілінен гөрі көне фриз тіліне жақын болды. Норвал Смит Штадсфристің фриз-голланд тілінің қосылысы екенін айтады. Stadsfries диалектілері тобының атауы – эндоним емес, тілді білдіретін голланд сөзі. Stad (неміс тілінде Stadt) – «қала» немесе «қалашық» деген мағына беретін германдық термин, мысалы, ағылшын тіліндегі «Hempstead» сияқты жер-атауларында кездеседі. Штадсфристе диалектілер тобын Stadsfries немесе Stads деп атайды, немесе әр диалект сол қаланың атымен белгілі, мысалы, Лиуварден диалектісі – Liwwarders. Батыс фриз тілінде бұл диалекттер stedsk («қалалық») деп аталады, бірақ бұл Stadsfries фриз тілінің бір түрі дегенді білдірмейді.
Stadsfries or Town Frisian (Dutch: Stadsfries, Stadfries; , Stedfrysk) is a set of dialects spoken in certain cities in the province of Friesland in the northern Netherlands, namely Leeuwarden, Sneek, Bolsward, Franeker, Dokkum, Harlingen, Stavoren, and to some extent in Heerenveen. For linguistic reasons, the outlying and insular dialects of Midsland (Terschelling), Ameland, Het Bildt, and Kollum are also sometimes tied to Stadsfries. The vocabulary of Stadsfries is derived primarily from Dutch. The dialects began in the late 15th century, when Frisia lost its political independence to the Netherlands. For many living in Frisia, learning Dutch became a necessity. The result was a mixture of Hollandic dialect vocabulary and West Frisian grammar and other language principles. Since this process began, the West Frisian language itself has evolved, such that Stadsfries is further away from modern Frisian than it is from Old Frisian. Norval Smith states that Stadsfries is a Frisian–Dutch mixed language. The name of the dialect group, Stadsfries, is not an endonym but is instead a Dutch term for the language. Stad (German: Stadt) is a Germanic term for "city" or "town", seen in English place names such as "Hempstead". In Stadsfries, the term for the dialect group is Stadsfrys or Stads, or each dialect is known simply by a name derived from the particular city name, such as Liwwarders for the dialect of Leeuwarden. In West Frisian, the dialects are known as stedsk ("city ish"), which does not indicate the idea that Stadsfries is a form of Frisian.
Грамматика
Штатсфрис тілінің фонетикасы голланд тілінен ауызды дыбыстардың және сөздердің басында олардың болмауымен ерекшеленеді. Голланд тіліндегі осыған ұқсас сөздер көбінесе штатсфрис тілінде дауыссыз дыбыстармен басталатын баламаға ие, яғни және . Голланд тіліндегі дыбыс тізбегі штатсфрис тілінде кездеспейді, бірақ көбінесе оның орнына қолданылады. Штатсфрис тілінде бұл ерекшеліктер батыс фриз тілімен және бірнеше голланд диалектілерімен ортақ. Көпше түрі батыс фриз тіліне сәйкес келеді (skip skippen), сондай-ақ кішітеу атаулары (popke, autootsje, rinkje) да, бірақ Stavers диалектінде (poppy, autootsy, rinkje) голланд ережелері қолданылады. Штатсфрис етістіктерінде батыс фриз тілінің екі әлсіз класы жоқ, бірақ өткен шақтағы есімше жасау үшін батыс фриз ережелері қолданылады: оларға ешқашан ge жұрнағы қосылмайды (ik hew maakt; hest dou dat sien?). Штатсфрис тілінде do, jo және jimme (бейресми сен, ресми сен, көптік сен) деген батыс фриз есімдіктері сақталған, бірақ do және jo көбінесе dou және jou деп жазылады. Шындығында, осы сөздер голландтық батыс фриз аралас диалектісінің әлі де штатсфрис саналатынын анықтау үшін өлшемшарт ретінде қолданылуы мүмкін. Мысалы, Солтүстік Голландияның Батыс Фризия аймағында сөйленетін "Батыс фриз" деп аталатын голланд диалектінде бұл сөздер жоқ, сондықтан ол голланд диалектісі деп есептеледі.
Есімнің жазылуы
Стадсфриз тілі үшін стандартталған, ресми мойындалған жазу жоқ. Осы тілде жазатын авторлардың өте аз ғана саны әрқайсысы өз жазу қағидаларын қолданады. Ең көп қолданылатын жазу – «Woordenboek fan ut Liwwarders» (Лиуварден сөздігі) сөздігіндегідей. Бұл жазу қағидасы батыс фриз тіліне жақын, бірақ одан фонетикалық жағынан айырмашылығы бар, және û әрпі қолданылмайды.
Дауыс берушілер
Stadsfries пайдалану жылдам төмендеп келеді, әсіресе Лиуварденде. Қала тұрғындарының төрттен бірінен аспайды (шамамен 20 000 адам) бұл тілде сөйлейді, бірақ кішігірім қалаларда бұл көрсеткіш жоғары. ХХ ғасырдың бірінші жартысында Херенвеен қаласында Haagjes Fries деп аталатын Stadsfries-тің жергілікті түрі болған, ол әсіресе Оранжвоуд аймағында, фриздік stadhouder-дің сарайына жақын жерде қолданылған. Көптеген диалекттердің (сондай-ақ Батыс фриз тілінің) қолданылуы төмендеп келеді, бірақ Батыс фриз тілі беделді деп есептеледі және тіпті Голландияның ұлттық тілі ретінде мойындалғандықтан, Stadsfries әсіресе қалалардағы төменгі таптардың әлеуметтік диалектісіне айналды. Диалекттен әлеуметтік диалектіге өту негізінен 20 ғасырда жүрді. 1900 жылға дейін Stadsfries диалектілері әлі де голланд тілінің аймақтық түрлері саналды және фриз тіліне қарағанда жоғары мәртебеге ие болды. Қоғамның жоғарғы топтарында стандартты голланд тілінің, әсіресе білім беру мен бұқаралық ақпарат құралдары арқылы кеңіреюімен, Stadsfries енді голланд тілінің бір түрі деп есептелмейтін болды. Төменгі таптар стандартты голланд тілімен аз байланыста болғандықтан, олар Stadsfries тілін қолданатын жалғыз адамдардың бірі болып қалды.