Кіріспе
Венесуэла президенті, 1974–1979 және 1989–1993 жылдары Карлос Андрес Перес Родригес (27 қазан 1922 жыл – 25 желтоқсан 2010 жыл) CAP деп те аталады және көбінесе Эль Гочо деп аталды (онының Анды тауларынан шыққан тегіне байланысты), – венесуэлалық саясаткер және 12 наурыз 1974 жылдан 12 наурыз 1979 жылға дейін, сондай-ақ 2 ақпан 1989 жылдан 21 мамыр 1993 жылға дейін Венесуэла президенті болды. Ол ХХ ғасырдың екінші жартысында Венесуэладағы үстем саяси партия – Acción Democrática-ның негізін қалаушылардың бірі еді. Диктатор Маркос Перес Хименес құлағаннан кейін және эмиграциядан оралғаннан кейін Перес 1959–1964 жылдар аралығында Ромуло Бетанкурдың ішкі істер министрі қызметін атқарды, сол кезде ол партизанға қарсы қатаң шараларымен танылды. Оның алғашқы президенттік мерзімі мұнай экспортынан түскен үлкен табысқа байланысты экономикалық және әлеуметтік өркендеуімен «Сауд Венесуэласы» деп аталды. Алайда, оның екінші президенттік мерзімінде 1980-ші жылдардағы экономикалық дағдарыс, бірқатар әлеуметтік дағдарыстар, «Караказо» деп аталған кең ауқымды тәртіпсіздіктер және 1992 жылы екі төңкеріс әрекеті жалғасты. 1993 жылдың мамырында ол президенттік резервтік қорына тиесілі 250 миллион боливарды (шамамен 2,7 миллион АҚШ доллары) малтеуі үшін Жоғарғы соттан қызметтен алынған алғашқы венесуэлалық президент болды. Бұл ақша Никарагуадағы сайлау процесін қолдауға және президент Виолета Чаморроның күзетшілерін жалдауға жұмсалды.
Carlos Andrés Pérez Rodríguez (27 October 1922 – 25 December 2010) also known as CAP and often referred to as El Gocho (due to his Andean origins), was a Venezuelan politician and the president of Venezuela from 12 March 1974 to 12 March 1979 and again from 2 February 1989 to 21 May 1993. He was one of the founders of Acción Democrática, the dominant political party in Venezuela during the second half of the twentieth century. After the fall of dictator Marcos Pérez Jiménez and returning from exile, Pérez served as the Interior Affairs Minister for Rómulo Betancourt between 1959 to 1964, when he became known for his tough response against guerrillas. His first presidency was known as the Saudi Venezuela due to its economic and social prosperity thanks to enormous income from petroleum exportation. However, his second presidency saw a continuation of the economic crisis of the 1980s, a series of social crises, widespread riots known as Caracazo and two coup attempts in 1992. In May 1993 he became the first Venezuelan president to be forced out of office by the Supreme Court on charges for the embezzlement of 250 million bolívars (roughly 2.7 million US dollars) belonging to a presidential discretionary fund, whose money was used to support the electoral process in Nicaragua and hire bodyguards for President Violeta Chamorro.
Ерте өмір және білім
Карлос Андрес Перес Венесуэланың Колумбия шекарасындағы Рубио қаласына жақын жердегі Ла Аргентина ранчосында, Тачира штатында орта таптық отбасында 12 баланың 11-і болып дүниеге келді. Оның әкесі, Антонио Перес Лемус, Колумбияда туған кофе өсіруші және фармацевт, испан түбегі мен Канар аралдарынан шыққан, 19 ғасырдың соңғы жылдары Венесуэлаға көшіп келген. Оның анасы Джулия Родригес Рубио қаласындағы белгілі жер иесінің қызы және Венесуэладағы 1860 жылдардағы Федералдық соғыс салдарынан Андар мен Колумбияға қашқан венесуэлалық босқындардың немересі болды. Перес Доминикан монахтары басқаратын Рубиодағы Мария Инмакулада мектебінде білім алды. Оның балалық шағы қаладағы отбасылық үйде, испандық отаршылдық стиліндегі кең үйдің ішінде, сондай-ақ оның әкесі мен анасының әжесіне тиесілі кофе ранчоларында өтті. Кітап жинауға құштар болған әкесінің ықпалымен Перес ерте жасынан бастап Жюль Верн мен Александр Дюма сияқты француз және испан классиктерін оқыды. Өсе келе Перес саяси жағдаяттан хабардар болды және өте консервативті ата-анасынан жасырып Вольтер, Руссо және Маркстің еңбектерін оқыды. Кофе бағасының төмендеуі, іскерлік даулар және диктатор Хуан Висенте Гомеске адал адамдар жасаған мазақтау Антонио Перестің қаржылық құлдырауына және денсаулығының нашарлауына әкелді, ол 1936 жылы жүрек талмасынан қайтыс болды. Бұл оқиға жесір Джулия мен оның ұлдарын 1939 жылы Венесуэланың астанасы Каракасқа көшіруге мәжбүр етті, онда Перестің екі үлкен ағасы университетте оқыған болатын. Әкесінің өлімі жас Переске терең әсер етті, демократиялық бостандықтар мен құқықтар мемлекеттік биліктің кездейсоқ және тирандық қолданылуына қарсы жалғыз кепілдік екеніне оның сенімін арттырды. Каракаста Перес танымал Андрес Белло лицейіне түсіп, 1944 жылы философия және әдебиет мамандығы бойынша бітірді. 1944 жылы ол Венесуэланың Орталық университетінің заң факультетіне үш жылға және Колумбияның Бос университетінің заң факультетіне бір жылға оқуға түсті. Алайда, оның саяси белсенділігінің күшеюі Переске заңгерлік білімін аяқтауға мүмкіндік бермеді.
Саяси өмір
Карлос Андрес Перестің саяси өмірі 15 жасында Венесуэла Жастар қауымдастығының құрылтайшы мүшесі және Ұлттық демократиялық партияның мүшесі болғаннан бастау алды. Бұл екеуі де 1935 жылы Хуан Висенте Гомес диктатурасын алмастырған генерал Элеазар Лопес Контрерастың репрессивті басқаруына қарсы болды. Ол сондай-ақ өңіріндегі алғашқы еңбек одақтарымен де ынтымақтастық етті. 1939 жылы Каракасқа көшіп келгенде, ол жастар лидері және Демократиялық әрекет (AD) партиясының негізін қалаушы ретінде өркендеп дамитын саяси мансабын бастады, онда ол 20 ғасырда маңызды рөл атқарды, алдымен партияның негізін қалаушы Ромуло Бетанкурдың жақын серігі, содан кейін өз бетінше саяси лидер ретінде. 1945 жылдың қазан айында азаматтық адамдар мен жас әскери шенеуніктер тобы генерал Исаия Медина Ангарита басқаратын үкіметті құлатуға қастандық жасады. 23 жасында Перес Хунта президенті Ромуло Бетанкурдың жеке хатшысы болып тағайындалды және 1946 жылы Министрлер кабинетінің хатшысы болды. Алайда, 1948 жылы әскерилер демократиялық жолмен сайланған Ромуло Галлегос үкіметіне қарсы төңкеріс жасағанда, Перес он жылға эмиграцияға мәжбүр болды (Куба, Панама және Коста-Рикаға). 1952 жылы жаңа диктаторлық үкіметке қарсы күрестегі арнайы тапсырмаларды орындау үшін ол құпия түрде Венесуэлаға уақытша оралды. Ол бірнеше рет түрмеге қамалып, барлығы екі жылдан астам түрмеде отырды. Коста-Рикада ол венесуэлалық саяси босқындар ортасында белсенділік танытты, La República газетінің бас редакторы болып жұмыс істеді және Бетанкурмен және басқа AD лидерлерімен тығыз байланыста болды. 1958 жылы диктатор Маркос Перес Хименес құлағаннан кейін Перес Венесуэлаға оралып, AD партиясын қайта ұйымдастыруға қатысты. Ол 1959-1964 жылдары Ішкі істер және Әділет министрі қызметін атқарды және өзінің қатал министр және салмақты саясаткер ретіндегі беделін қалдырды, ол елдің түкпір-түкпірінде ұйымдастырылған шағын, бұзылған және радикалды оң және солшыл көтерілістерді бейтараптандыруға тырысты, соңғысы кубалықтардың ықпалымен және қаржыландырылуымен жүзеге асты. Бұл 1960-шы жылдардың ортасы мен соңында елдегі бейбітшілікті орнату, демократияны консолидациялау және радикалды партияларды саяси процеске интеграциялаудағы маңызды қадам болды. Алайда Перес өзінің қызметі кезінде адам құқықтарын бұзуда айыпталды. Бетанкур басқаруы аяқталғаннан және 1963 жылғы сайлаудан кейін Перес уақытша үкіметтен кетіп, партиядағы қолдауын нығайтуға белсенділік танытты. Осы кезеңде ол Конгресте AD-нің басшысы болып қызмет етті және AD-нің Бас хатшысы лауазымына сайланды, бұл оның президенттік амбицияларына жол ашудағы маңызды рөл атқарды.
Бірінші төрағалық
1973 жылы Карлос Андрес Перес АД партиясынан президенттікке үміткер ретінде ұсынылды. Жас және сергек Перес ел тарихында алғаш рет американдық жарнама шеберлері мен саяси кеңесшілердің қызметін пайдаланған, жан-жақты және жеңіске жетуге бағытталған үгімдік науқан жүргізді. Сайлауға дейінгі кезеңде ол Венесуэланың дерлік барлық қалалары мен ауылдарына жаяу аралап, 5800 шақырымнан астам қашықтықты жүріп өтті. Сол жылдың желтоқсан айында өткен сайлауда ол өзінің басты қарсыласынан 48,7% дауыс жинап, 36,7% алды. Бұл сайлауға қатысу деңгейі бұрынғыдан беймәлім 97% құрады, және осы көрсеткіш қазірге дейін қайталанбады. Перестің үкімет бағдарламасының ең радикалды тұсы – мұнайды Венесуэла сияқты дамушы елдердің бірінші дүниелік деңгейге жетуіне және әділ, теңдестірілген халықаралық тәртіп орнатуына мүмкіндік беретін құрал ретінде қарастыруы болды. 1973 жылғы Йом Киппур соғысы сияқты халықаралық оқиғалар осы көзқарастың іске асуына септігін тигізді. 1970-ші жылдардағы энергетикалық дағдарыс кезінде мұнай бағасының күрт өсуі Перес өкілеттігін бастаған кезде елге үлкен экономикалық табыс әкелді. Мұнай бағасының жоғары деңгейін пайдаланып, Перес бағаларды субсидиялау, жалақыны арттыру және мемлекеттік шығындарды үш есеге көбейту арқылы қолдауын нығайтты. Оның саясаты, соның ішінде темір және мұнай өнеркәсібін мемлекеттік меншікке беру де кірді. PDVSA құрылғаннан кейін Венесуэладағы сыбайлас жемқорлық, патронат жүйесі ретінде қалыптасты. Ол алюминий және гидроэлектр энергиясын өндіру, инфрақұрылымды жақсарту, әлеуметтік көмек және стипендия бағдарламаларын қаржыландыруға бағытталған ірі мемлекеттік индустриалды жобаларға инвестиция салуды ынталандырды. Бұл жобалар ауқымды болды және шамамен 53 миллиард долларға жуық мемлекеттік шығындарды қамтыды. Оның қоршаған ортаны қорғау және тұрақты дамуды қолдау жөніндегі шаралары 1975 жылы «Жерге қамқорлық» сыйлығымен марапатталды, бұл Латын Америкасының көшбасшысы алғаш рет осындай танылуға ие болған жағдай еді. Халықаралық аренада Перес Латын Америкасы мен әлемде демократиялық және прогрессивті идеяларды қолдады. Ол Кубамен дипломатиялық қарым-қатынасты қайта жаңғыртты және Америка мемлекеттері ұйымына (АМО) елге қарсы экономикалық санкцияларды алып тастау туралы резолюция ұсынды. Ол Сомоза мен Аугусто Пиночет диктатураларына қарсы шықты және Панама каналын Америкадан Панамаға беру туралы келісімді аяқтауда маңызды рөл атқарды. 1975 жылы Мексика президенті Луис Эчеверриямен бірлесіп, Латын Америкасы елдері арасындағы экономикалық ынтымақтастық пен ғылыми алмасуды дамыту мақсатында құрылған SELA – Латын Америкасының экономикалық жүйесін құрды. Ол сондай-ақ Испаниядағы демократиялану процесін қолдады, эмиграцияда тұрған Фелипе Гонсалесті жеке рейспен Испанияға қайтару арқылы Испанияның Социалистік жұмысшылар партиясын (PSOE) нығайтты. Бұған қоса, ол КСРО-мен келісімшарт жасасты, оған сәйкес КСРО Венесуэланың испан нарығын мұнаймен қамтамасыз ететін болды, ал Венесуэла Кеңес нарығын Кубамен қамтамасыз ететін еді. Бірінші президенттік мерзімінің соңына қарай Перес мемлекеттік шығындардың артық болуына байланысты сынға ілікті.
Екінші президенттік
Ол 1988 жылғы Венесуэланың жалпы сайлауына өзінің алғашқы президенттік кезеңіндегі молшылыққа негізделген өкіметін таныстырып, бастапқыда либерализация саясатын қабылдамады. Пэрез президент болып сайланған кезде Венесуэланың халықаралық резервтері бар болғаны 300 миллион АҚШ долларын құрады; Пэрез қарыз, мемлекеттік шығындар, экономикалық шектеулер мен иелікші мемлекетке экономиканы либерализациялау арқылы жауап беруге шешім қабылдады. Карлос Андрес макроэкономикалық теңгерімсіздіктерді түзету үшін технократтық кабинет пен экономикалық саясаттар тобын жариялады. Бұл реформаларды Пэрез өзінің АД партиясының ішіндегілерді қоса алғанда, саяси топтардың қолдауысыз жүзеге асырды, нәтижесінде АД Конгресте оның болашақ саясатын тоқтатып, қолдауын кері тартып алды, көптеген адамдар бұл пакетті опасыздық актісі деп қарады. Саясаттың ішінде отын субсидияларын азайту және қоғамдық көліктің бағасын отыз пайызға (VEB 16 венесуэлалық боливары, немесе 0,4 АҚШ доллары) өсіру болды. Каракстың қалалық полициясы еңбек тақиясында болғандықтан, биліктің уақтылы араласуының болмауы наразылық пен тәртіпсіздіктің елордаға және елдің басқа қалаларына жылдам таралуына әкелді. Шамамен 5000 адамға дейін бағаланған ресми емес есептер бойынша, бұл Венесуэланың демократиялық тарихындағы ең зорлық-зомбылық толқу кезеңі болды. Amnesty International және Human Rights Watch ұйымдары Пэрездің басқару кезеңінде Венесуэладағы адам құқықтарының нашарлағанын хабарлады, соңғы адам құқықтары жөніндегі ұйым 1993 жылы оның "өкіметтік мерзімінде адам құқықтарының бұзылуының күшеюімен, оның ішінде еріксіз ұстаулар, азаптаулар, соттан тыс өлімдер, халықтық демонстрациялар мен наразылықтарды күшпен басу" сипатталғанын жазды. Amnesty International халықаралық ұйымы Карлос Андрес Перес басқаруы кезінде Венесуэлада азаптаулар кең таралғанын мәлімдеді, үкімет пен оның заңдары адам құқықтарын бұзуды айыптаса да, билік әлі де "қарапайым, бірақ күрделі" азаптау әдістерін қолданды: олар ең аз іздермен ең көп ауырсынуды тудыруға арналған. Ең танымал аукцион – телекоммуникациялық компания CANTV, ол американдық AT&T International, General Telephone Electronic және венесуэлалық Electricidad de Caracas және Banco Mercantil компанияларынан құралған консорциумға 1,885 миллиард АҚШ долларына сатылды. Жекешелендіру Венесуэланың телекоммуникация монополиясын жойды және күтілгеннен асып, базалық бағадан 1 миллиард АҚШ долларынан және келесі бәсекелес ұсынған бағадан 500 миллион АҚШ долларынан артық сатылды. Жыл соңына қарай инфляция 31%-ға дейін төмендеді, Венесуэланың халықаралық резервтері 14 миллиард АҚШ долларына жетті және 9% экономикалық өсім болды ("Азиялық өсім" деп аталды), сол кезде Латын Америкасындағы ең жоғары көрсеткіш. Осы процесте ақша президент Виолетта Чаморроның күзетшілерін қолдауға және жалдауға жұмсалғаны анықталды. 1993 жылдың 21 мамырында Жоғарғы Сот айыптауды негізді деп тапты, ал ертесі күні Сенат Пэрездің иммунитетін алып тастауға дауыс берді. Сенатта Пэрездің импичментін қолдағандардың көп бөлігі АД мүшелері болды. 1998 жылы ол тағы да мемлекеттік қаражатты жымқыру айыптарымен сотталды, оның Нью-Йоркте өзінің сүйіктісі Сесилия Матоспен бірлескен жасырын банктік шоттары болғаны айыпталды. Сотқа дейін ол өзінің туған штаты Тачирадан Венесуэла Сенатына жаңа құрылған партиясы Movimiento de Apertura y Participación Nacional (Apertura) тізімі бойынша сайланды, осылайша қылмыстық қудалаудан иммунитетті алды. Алайда, жаңа бекітілген 1999 жылғы Венесуэла Конституциясы Сенатты таратып, бірпалаталы Ұлттық Ассамблеяны құрғандықтан, Пэрез өз орнын жоғалтты. 1999 жылы ол қайтадан Ұлттық Ассамблеяға үміткер болды, бірақ орын алмай қалды. Майамиде Дактари ранчосынан кейін Пэрез бұл жоспардың жалған екенін, бірақ Чавесті күшпен алып тастау керектігін айтты, "Чавес оған ұсынылған барлық бейбіт шығу жолдарын қабылдамады" және "Мен зорлық-зомбылықты жақтамаймын, бірақ Чавестің басқа жолы жоқ" деді. 2009 жылы Венесуэланың бас прокуроры Луиза Ортега Диас Пэрездің Авила жоспарын іске асыруына байланысты экстрадициясын бұйырды.
Жеке өмір
26 жасында ол бірінші туысы Бланка Родригеске үйленді, олармен алты бала болды: Сония, Тайс, Марта, Карлос Мануэль, Мария де Лос-Анджелес және Мария Каролина. 1960 жылдардың соңында ол сол кездегі хатшысы Сесилия Матоспен заңды емес қарым-қатынас бастады. Бланка Родригеске үйленген кезде Сесилиядан Мария Франсия және Сесилия Виктория Перес есімді екі қызы болды. Матос 1970 жылдардан бастап 1990 жылдарға дейін Венесуэла саясатында танымал тұлғаға айналды, себебі президенттің сүйіктісі ретіндегі рөліне байланысты жемқорлық және ықпал етушілік туралы әңгімелер тарады. Мұндай сыбайлас жемқорлық айыптаулары Перестің саяси беделіне нұқсан келтірді. 1998 жылы Перес әйелімен ажырасу процесін бастады, бірақ ол сәтсіз аяқталып, тоқтатылды. Өлгенге дейін (төменде қараңыз), Перес заңды түрде Бланка Родригеске үйленген күйінде болды, бірақ 1998 жылдан бері Матоспен бірге жер аударылып, Майами, Доминикан Республикасы және Нью-Йорктегі үйлері арасында уақытын бөліп өмір сүрді. 2003 жылы ол ауыр инсульт алды, ол оның психикалық және физикалық қабілеттерін нашарлатты. 2008 жылдың 31 наурызында Acción Democrática бас хатшысы Генри Рамос Аллуп Перестің Венесуэлаға жер аударылудан оралып, соңғы жылдарын Каракаста өткізгісі келетінін хабарлады.
Өлім
2010 жылдың 25 желтоқсанында Перес Майамидегі Мерси ауруханасына асығыс жеткізілді, сол күні түстен кейін қайтыс болды. Өлімнің алғашқы себебі жүрек талмасы деп хабарланды, бірақ кейін «тыныс алу жеткіліксіздігі» деп белгіленді. Кейіннен Бланка Родригес және Перестің төрт қызы мен ұлы Перестің қазасы туралы жаңалықтар сайтынан білгені анықталды, себебі Матос пен оның қыздары оларды осы оқиға туралы хабардар етпеді. Чавес көңіл айтты, бірақ Перестің үкім билеу жолы елге қайта оралмауына үміттенетінін айтты: «Ол жан тынышымен болсын. Бірақ оның тұлғасын бейнелеген саясат та тыныштықта болсын және мәңгілікке осы жерде қалсын». Перестің Майамидегі туыстары Пересті Майамиде жерлейтінін және Чавес билікте болғанша оның мәйітін Венесуэлаға қайтаруға ниеттері жоқ екенін мәлімдеді. Бірақ кейін олар келісімге келгендерін жоққа шығарды. 2011 жылдың 4 қазанында Карлос Андрес Перестің мәйіті қайтыс болғаннан кейін тоғыз ай өткен соң Венесуэлаға қайтарылды. Қақпадан Атланта, Джорджиядан келген рейсте мәйіт, Караккастың мэрі Антонио Ледезмамен бірге келді, ол Перестің досы және Демократиялық әрекет (AD) мүшесі еді. Караккасқа келгеннен кейін ол AD штаб-пәтеріне жеткізілді, онда 5000-нан астам адам мәйітті тасымалдаған көлікті және Венесуэла туымен жабылған табытты көруге күтті. Перестің мәйіті 2011 жылдың 6 қазанында жерленді. Сесилия Матос Колумбияның Богота қаласында «бүйрек және тыныс алу проблемаларынан» қайтыс болды, деп оның қызының бірі Efe агенттігіне хабарлады. Ол 66 жаста болды. Сесилия Матостың қазасы Перес Венесуэлада жерленгеннен кейін 25 күн өткен соң, оның соңғы демалыс орны туралы отбасы арасындағы ұзақ даудан кейін болды.
Танымал мәдениетте
Режиссердің "CAP 2 Intentos" (ағылшын тілінде: CAP 2 Attempts) деректі фильмі Андрес Перестің президенттік қызметіндегі екі мерзіміне, бірақ қатарынан емес, назар аударады. Кейіннен Oteyza тағы бір деректі фильм шығарды, "CAP Inédito" (CAP Unedited), онда бұрын жарияланбаған материалдар мен жеке көзқарас ұсынылған.