Кіріспе

Бүйрек тінінің бөлігі

Бүйректе Хенле ілмегі (немесе Хенле ілмегі, нефрон ілмегі немесе оның латынша баламасы – ansa nephroni) – нефронның жуықталған иірімді түтікшеден алысқақталған иірімді түтікшеге жалғасатын бөлігі. Бұл ілмек неміс анатомы Фридрих Густав Якоб Хенленің құрметіне аталған. Хенле ілмегінің басты қызметі – бүйректің ми қабығында концентрация градиентін жасау. Ілмек кейде нефрон ілмегі деп те аталады.

Қанмен қамтамасыз ету

Генле циклы қабықтың эфферентті артериолаларынан төмен түсетін тік капиллярлар тізбегі арқылы қанмен қамтамасыз етіледі. Бұл капиллярлар (vasa recta деп аталады; recta латын тілінен "түзу" дегенді білдіреді) сонымен қатар қарсы ағымды күшейту механизміне ие, ол медулладан еріген заттардың шайылуын болдырмайды, осылайша медуллалық концентрацияны сақтайды. Су төмен түсетін бөлімнен интерстициумға осмостық күшпен өткендіктен, ол капиллярларға оңай сіңеді. Vasa recta арқылы қан ағынының төмендігі осмостық тепе-теңдікке уақыт береді және қан тамырларының эфферентті артериолаларының қарсылығын өзгерту арқылы реттелуі мүмкін. Сонымен қатар, vasa recta-дағы қанда гломеруль арқылы сүзгіленбеген ірі ақуыздар мен иондар бар. Бұл иондардың интерстициумнан vasa recta-ға өтуіне онкотикалық қысым жасайды. Генле циклының басты функциясы – концентрация градиентін қалыптастыру.

Физиологиясы

Хенльдің төмен түсетін бұрышы проксималды бүктелген түтікшеден (ПКТ) изотонды (300 мОсм/л) сұйықтық алады. Сұйықтық изотоникалық, себебі иондар градиенттік-уақыт жүйесімен қайта сіңірілгенде, су да қайта сіңіріледі, бұл ПКТ-дегі сұйықтықтың осмолярлығын сақтайды. ПКТ-да қайта сіңетін заттарға мочевина, су, калий, натрий, хлорид, глюкоза, аминқышқыштары, лактат, фосфат және бикарбонат жатады. Су да қайта сіңірілетіндіктен, Хенль циклындағы сұйықтық көлемі ПКТ-дан кем, шамамен бастапқы көлемінің үштен бірі. Бүйрек интерстициумының осмолярлығы Хенль циклы төмен түскенде, бүйректің сыртқы қабығында 600 мОсм/л-ден ішкі қабығында 1200 мОсм/л-ге дейін артады. Хенль циклының төмен түсетін бөлігі суға өте өткізгіш, ал иондарға аз өткізгіш, сондықтан су осында оңай қайта сіңіріледі, ал еріген заттар оңай қайта сіңірілмейді. Циклдегі 300 мОсм/л сұйықтықтан су циклдің сыртындағы жоғары концентрацияға қарай жоғалады және циклдің түбіне жеткенше тониктилігі артады. Бұл аймақ нефрондағы ең жоғары концентрацияны көрсетеді, бірақ жинақтаушы түтікше максималды ADH әсерімен осы тониктилікке жете алады. Хенль циклының жоғарылайтын бөлігі одан да аз көлемдегі сұйықтық алады және төмен түсетін бөліктен өзгеше сипаттамаларға ие. Жоғарылайтын бөлігінде цикл суға өткізбейді және цикл жасушалары люминальдық сұйықтықтан еріген заттарды белсенді түрде қайта сіңіреді; сондықтан су қайта сіңірілмейді, ал иондар оңай қайта сіңіріледі. Иондар Na–K–Cl симпортері және Na–H антипортері арқылы люменнен шыққанда, концентрация шамамен 100–150 мОсм/л-ге дейін гипотоникалық болады. Жоғарылайтын бөлік нефронның сұйылту сегменті деп те аталады, себебі ол циклдегі сұйықтықты 1200 мОсм/л-ден 100 мОсм/л-ге дейін сұйылтуға қабілетті. Аквапорин 2 (AQ2) жинақтаушы түтікшеде орналасқан және дененің қажеттілігіне сәйкес суды қайта сіңіру үшін жасуша мембраналарына іріктеп енгізіледі. Шөлде тіршілік ететін омыртқалы жануарлар көп мөлшерде суға қол жеткізе алмайды. Сондықтан олардың кейбіреулерінде Хенль циклы ұзын болады, бұл тұзды қабықша құрайды, нәтижесінде олар пре-зәрден көбірек суды қайта сіңіреді. Мысалы, адам зәрінің концентрациясы 1400 мОсм-ге дейін жете алады, бұл біздің Хенль циклымыздың ұзындығымен – яғни 2,2 мм-мен шектеледі. Ал түйенің Хенль циклы шамамен 4,1 мм, ол 2800 мОсм-ге жетеді. Тағы бір мысал – австралиялық егеуқұйрықтың Хенль циклы, 5,2 мм, қабықшаны 9000 мОсм-ге дейін тұзды ете алады. Бұл осы кеміргіштердің зәрін 9000 мОсм-ге дейін жеткізуге мүмкіндік береді, яғни өте шоғырланған зәр.