Кіріспе
Сога немесе Лусога – Шығыс Угандадағы Бусога аймағында Сога халқының сөйлейтін банту тілі. Үш миллионнан астам адам сөйлейтін бұл тіл, ағылшын, суахили және луганда тілдерінен кейін Уганданың ірі тілдерінің бірі болып табылады. Дегенмен, ол көбінесе Бусога аймағымен шектелген, ол негізінен оңтүстікте Виктория көлі, солтүстікте Кёга көлі, батыста Найл өзені және шығыста Намутумба ауданының шығысындағы Мпологома ("Арыстан") өзенінің табиғи шекараларында орналасқан. Бұл тіл дыбыстық тіл.
Soga, or Lusoga, is a Bantu language spoken by the Soga people of the Busoga region in Eastern Uganda. With over three million speakers, it is one of the major languages of Uganda, after English, Swahili, and Luganda. However, it is largely restricted to the Busoga region, which is mainly within the natural boundaries of Lake Victoria to the south, Lake Kyoga to the north, the Nile river to the west and the Mpologoma ('Lion') river to the east of Namutumba district. It is tonal.
Тарих және дамуы
Сога тілі көршілес луганда және гвере тілдеріне өте ұқсас, себебі олардың үшеуі де ортақ ата-баба тілінен (прото-солтүстік нянза) шыққан. Сога тілінің жазбаша түрі араб және еуропалық саудагерлер мен миссионерлер келгеннен кейін ғана пайда болды. Ол алғаш рет XIX ғасырдың екінші жартысында басылып шықты. Сога Бусога аймағындағы кейбір бастауыш мектептерде қолданылады, оқушылар Уганданың мемлекеттік тілі – ағылшын тілін үйрене бастағанда. Сондай-ақ, ол орта мектептерде оқытылады және Бусога университеті, Кямбого университеті және Макерере университеті сияқты жоғары білім беру орындарында курстық пән ретінде ұсынылады.
Диалектілері
Соганың бірнеше диалектілері бар, олар 17-18 ғасырлардағы алғашқы көші-қон кезеңінде халықтың араласуынан пайда болған. Диалектілердің саны көп болғандықтан, кейбір сөздерді қалай дұрыс жазуға немесе айтуға келісу қиын болды. Мысалы, Бусоганың солтүстігінде көптеген сөздерде "H" әрпі қолданылады, ал оңтүстік Бусоганың диалектілерінде ол жоқ. Осылайша Бусога екі диалект аймағына бөлінді. Солтүстік аймақта Луламоги және Лупакойо диалектілері таралған. Лупакойо диалектісі Ньоро тіліне өте ұқсас. Ол Буньёродан шығысқа қарай, Буганданың солтүстік аймағы арқылы, содан кейін Бусоганың солтүстігі мен Бугвере арқылы өтетін Руньёроға жақын диалектілердің тығыз белдеуімен байланысты. Бусоганың оңтүстік бөлігінде Лутенга деп аталатын, Луганда тіліне ұқсас диалект қолданылған. Осыған ұқсас диалектілер Ссесе аралдарында, Бувума аралында және Шығыс Бугандада да таралған. Бірақ Лусога тілінің өкілдігі (LULA) құрылғаннан кейін Бусога патшалығы стандартталған Лусога тілін насихаттады. Ол Лусога тілінде зерттеулер жүргізіп, Лусога тілінде әдебиеттер жариялады. Оның басылымдарын Уганданың Джинжа қаласындағы Нил бағында орналасқан Бусога мәдени орталығы кеңсесінің кітапханасынан табуға болады. Басқалары Бусогадағы кітап дүкендерінде, Кампаладағы және елдің басқа аймақтарындағы ірі кітап дүкендерінде сатылады. Лусога тіліндегі ең танымал басылымдардың қатарында Лусога тіліндегі Киелі кітап, грамматикалық оқулықтар, жұмбақтар, мақал-мәтелдер, бірнеше әңгімелер кітабы және сөздіктер бар, мысалы, Eibwanio English/Lusoga – Lusoga/English сөздігі. Оның шектеулі онлайн нұсқасы да қолжетімді.
Қосындылар
Екі еріндік (билабиалдық) Ерін-тістік (лабиалдық) Тістік (денталдық) Алвеолярлық Таңдаулы (палаталдық) Жұмсақ таңдаулы (велярлық) Көмекейлік (глотталдық) жарылыс дауысты емес дауысты алдынан дауысты (преназал) дауысты емес алдынан дауысты (преназал) мұрындық үйкеліс дауысты емес дауысты алдынан дауысты (преназал) дауысты емес алдынан дауысты (преназал) Желпіш жартындауыс Қашанда жақшада көрсетілген дыбыстар сирек кездеседі.
Sounds in parentheses are attested, but rare.
Негізгі грамматика және сөздік қоры
Басқа тондық банту тілдері сияқты, лусога тілінде зат есімдер кластары жүйесі бар, онда зат есімдерге қосылатын префикстер олардың нақты бір жынысқа жататынын көрсетеді. Есімдіктер, сын есімдер және етістіктер сілтеме жасайтын зат есімнің жынысына сәйкес келеді. Зат есімдер кластарының мысалдары:
Иелiк есiмi
Угандадағы Виктория көлі маңындағы банту тілдерінде есімдер көбінесе префикстерді өзгерту арқылы білдіріледі: адамдар Ba (көпше түрі) және Mu (бірше түрі) префикстерімен көрсетіледі, ал ел атауы Bu мысалы, musoga – 'Бусога жерінің адамы' (бірлік), bu – жер, мысалы, Busoga – 'Сога жері', lu – тіл, мысалы, Lusoga – 'Сога тілі', ba – халық, мысалы, Basoga – 'Сога халқы', ki – әдет-ғұрып немесе дәстүр, мысалы, kisoga – Сога халқына тән діни дәстүрді немесе мәдениетті сипаттайды.
mu person (singular), e. g. musoga 'native of Busoga land'
bu land, e. g. Busoga 'land of the Soga'
lu language, e. g. Lusoga 'language of the Soga'
ba people, e. g. Basoga 'the Soga people'
ki customs or traditions, e. g. kisoga describes religious tradition or culture common to the Soga people.
Уақытты көрсету
Согадағы қараңғылық сағаттары кешкі сағаттарға сәйкес келеді, соның ішінде таңғы ерте сағаттар да. Негізінен, қазіргі сағатты көрсететін сан ағылшын тіліндегі саннан 6-ны шегеру арқылы анықталады. Ағылшын тілінде таңғы сағат 10:15 деп есептелетін уақытта оянған Мусога, оның орнына "essawa erii ikumi na ibiri munkyo" ("сағат таңғы 4:15") дейді. Уақытты білдіру үшін "essaawa" сөзі қолданылады, мысалы, "essaawa ndala" – 7 сағат.