Кіріспе

Рим генералы және мемлекет қайраткері

Аулус Атилий Каятин (немесе Калатин; б.з.д. 258–241) – Карфагенге қарсы Бірінші Пуникалық соғыстағы әскери іс-қимылдарымен көзге түскен рим генералы және мемлекет қайраткері. Б.з.д. 258 жылы консул болып сайланғанда, ол Сицилияда бірнеше сәттілікке қол жеткізіп, кейін жеңіс тойын тойлады. Б.з.д. 254 жылы екінші консулдығында және б.з.д. 249 жылы диктатор болып тағайындалғанда Сицилияда теңізде де, құрлықта да әскери науқандар жүргізді. Ол материктік Италияның шегінен тысқары әскерге басшылық еткен алғашқы рим диктаторы атанды. Атилий б.з.д. 247 жылы цензор қызметін атқарды, ол сол кездегі мемлекеттік мансаптың ең үлкен жетістігі саналды. Кейіннен ол Римде Спес және Фидес храмдарын салды.

Түп-басқасы және отбасы

Аулус Атилиус Кайатин немесе Калатин, кемістігі, Кампаниядан шыққан аристократтық отбасының мүшесі болуы мүмкін, олар Самнит соғыстары кезінде (б.з.д. 4 ғасыр) Римнің Кампанияны басып алуынан кейін римдік жоғары қоғамына қабылданған. Кайатин (немесе Калатин) тегі оның ата-бабасының Каиатия (немесе Калатия) Кампания қаласынан шыққанын немесе сол маңдағы жерлерге ие болғанын көрсетеді. Атилидің плебейлік руы көп ұзамай Рим мемлекетінің ең жоғары лауазымдарын иелене бастады, Бірінші Пуникалық соғыс (б.з.д. 264–241) кезінде Атилий Кайатиннің және оның бірнеше туыстарының (Марк Атилий Регул және Гай Атилий Булбус сияқты) табысты мансабымен байланысты ең жоғары беделіне жетті. Фридрих Мюнцер, Рим республикалық саясатындағы туыстық қатынастардың рөлі туралы маңызды зерттемесінде, бұл жылдам дамығандығының себебі Фабийдің ұзақ тарихы бар патрицийлік руымен жасалған одақ деп санайды. Атилий Кайатиннің өзі Самнит соғысында Римнің батырларының бірі болған Фабий Руллианның анасының немересі болған сияқты; оның ата-анасының некесі патрицийлер мен плебейлер арасындағы ең алғашқы тіркелген одақтардың бірі. Оукли оның туған жылын б.з.д. 300–295 жылдары деп санайды.

Бірінші Пуникалық соғыс

Атилий – б.з.д. 258 жылы Гай Сулпиций Патеркулмен бірге Римнің екі консулының бірі болды. Ол Сицилияға Карфагенге қарсы соғыс жүргізу үшін жіберілді. Бұрынғы жылғы консул Гай Аквилий Флорға қосылып, ол алдымен Панормға барып, онда қыстаған пунийлік әскерлерді әшкерелеуге тырысты. Бұл әрекет сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол Хиппанаға жылжып, шабуылмен алып берді. Содан кейін Атилий Флорус өткен жылы алуға тырысып, сәтсіз аяқтаған Митистратонды қоршауға қайта кірісті және карфагендік гарнизон түнде шегінгеннен кейін қаланың берілуін алды. Қала тоналып, толығымен өртеліп, тұрғындары өлтірілді немесе құлдыққа алынды. Ежелгі дереккөздер Атилийдің Камаринаға шабуыл жасауға бағытталған жолда таулы өткелде қамалып қалғанын, бірақ трибун мен 300 сарбаздың өзімшілік құрбаны арқасында құтқарылғанын айтады. Олар Атилийдің әскерін қауіптен шығара алғанша жауды ұстап тұрды, бірақ осы оқиғаның тарихи шындығы күмәнді. Камаринаның өзі де, Энна да басылып алынды, соңғысы сатқындық арқасында. Атилийдің Липара аралын басып алуға жасаған тынысы сәтсіз аяқталды. Оның Сицилиядағы билігі б.з.д. 257 жылы преторлыққа сайлануымен жалғасты, бірақ ол және оның әріптесі, консул Корнелий Блазио осы жылы ерекше көзге түсетіндей ештеңе жасамаған сияқты. 258 жылғы жетістіктері үшін Атилий Римде б.з.д. 256 жылдың 19 қаңтарында жеңіс тойын өткізді. Атилий б.з.д. 254 жылы екінші рет консул болып сайланды, бұл, әдетте, оның тәжірибесінің нәтижесі болды. Ол және оның әріптесі Корнелий Сципион Асина жаңадан салынған флотпен Сицилияға аттанды және сатқындықпен Кефалоэдиумды басып алды, бірақ олардың Дрепанаға жасаған келесі шабуылы Карфагеннің Карталосымен тойтарылды. Римдіктер Панорм және басқа да қалаларды басып алды, бірақ осы жеңістер үшін тек консул Сципион ғана жеңіс тойын өткізді. Лазенби бұл консулдардың күштерін бөліп алғандықтарынан болды дейді, Сципион басты мақсат – Панормға жауапты болды, ал Атилий Дрепанаға сәтсіз шабуыл жасады, мүмкін бұл жағдайды ауыстыру мақсатында жасалған болды. Содан кейін консулдар Мессанаға, ал Атилий флотпен бірге Римге қайтып келді. Б.з.д. 249 жылы Атилий Дрепана теңіз шайқасында римдіктерге келген апаттан кейін диктатор болып тағайындалды. Оның орынбасары немесе «ат шебері» (magister equitum) – Луций Цецилий Метелл болды. Ол Сицилияға жіберілді, бірақ онда ерекше көзге түсетіндей ештеңе жасамады, бірақ осылайша Италиядан тыс жерде әскерге басшылық еткен алғашқы римдік диктатор атанды.

Кейінгі өмірі

Атилий б.з.д. 247 жылы патриций Аулус Манлий Торкват Аттиктың плебейлік әріптесі ретінде цензор болып сайланды. Оның сол жылы консул болған Нумерий Фабиймен туыстығы оның сайлануына ықпал еткен болуы мүмкін. Олардың цензурасы кезінде жүргізілген халық санағында 241 212 ересек ер адам Рим азаматы ретінде тіркелді. Бұл б.з.д. 252 жылғы халық санағында тіркелген 297 797 адамнан айқын төмендеуді көрсетті, бұл Карфагенмен болған соғыстың Рим халқына келтірген зор зиянын білдіреді. Б.з.д. 241 жылы Атилий екі қолбасшы – проконсул Лутаций Катул мен пропратор Валериус Фальто арасындағы дауды шешті, олар Эгаттық шайқасындағы римдік жеңісі үшін кім жеңіс тойын өткізуге құқылы екеніне таласып жатыр. Т. Кори Бреннанның айтуынша, Атилийдің көрнекті мансабы мен жоғары әскери және мемлекеттік наградалары болғандықтан, Римде "осы дауды сотқа салуға лайықты басқа адам болған жоқ". Атилий істі Катулдың пайдасына шешкен сияқты, бірақ соңында екі тарап та жеңіс тойын өткізді. Атилий Форум Холиториумда Спесқа және Капитолий төбесінде Фидеске храмдар арнады. Оның қабірі Порта Капенада орналасқан, ал Цицерон оның епитафиясының бір бөлігін сақтап қалды.