Кіріспе

Одиссейдің әйелі (грек мифологиясында) Пенелопа (/p//ə/'/n//ɛ//l//ə//p//iː/ pəNELə pee; Ежелгі грек: Πηνελόπεια, Pēnelópeia, немесе Πηνελόπη, Pēnelópē) – Гомердің "Одиссея" дастанының кейіпкері. Ол Итака патшайымы және Спарта патшасы Икарий мен Астеродианың қызы. Пенелопа күйеуі Одиссейге берілгендігімен әйгілі, оның жоқтығында жүзден астам күйеу болуға ниет білдірген адамдардың назарына қарамастан. Бір деректе Пенелопаның бастапқы аты Арнация немесе Арнея болған.

Этимология

Гесихий бұл сөзді "бір түрлі құс" деп түсіндірген (қазіргі кезде Еуразиялық үйрек деп саналады, оған Линней Anas penelope деген есім берген), мұнда elōps ( έλωψ) сөзі – жыртқыш жануарларға тән ежелгі грек қосымшасы; алайда, атау мен түсіндірме арасындағы семантикалық байланыс нақты емес. Халық этимологиясында Пенелопа (Πηνελόπη) есімі грек тіліндегі pēnē (πήνη) – "иірім" және ōps (ὤψ) – "бет" сөздерінен құралған деп есептеледі, бұл хитро ойлы тоқымашының ниетін анықтау қиын болғандықтан, оған ең лайықты деп саналады. Роберт С. П. Бикес бұл есімнің грек тіліне дейінгі кезеңге тән және pēnelops (πηνέλοψ) немесе pēnelōps (πηνέλωψ) сөздерімен байланысты екенін айтқан.

Одиссеядағы рөлі

Пенелопа басты кейіпкерге, Итака патшасы Одиссейге (Рим мифологиясындағы Улисс) және Спарталық Икарийдің қызы, Перибояның (немесе Поликаст) қызы. Ол Одиссейден тек бір ұлы, Телемахты дүниеге келтірді, ол Одиссей Троя соғысына шақырылғанға дейін туған. Ол Одиссейдің оралуын жиырма жыл күтеді, осы уақыт ішінде 108 күйеу болуға талапкердің (Антинос бастаған, сондай-ақ Агелаос, Амфином, Ктесипп, Демоптолем, Элат, Евриад, Евримах және Пейсандрос) үйлнуін кешіктіру үшін түрлі айлакерліктер ойластырады. Одиссей ескі жалшы болып оралғанда, Пенелопаның адал болғанын көреді. Ол күйеу болуға талапкерлерді кешіктіру үшін түрлі амалдар қолданады, соның бірі – Одиссейдің қарт әкесі Лаертке қабірге арналған көйлек тоқып жатқандай болып, оны аяқтағаннан кейін күйеу таңдайтынын айтады. Үш жыл бойы ол әр түн сайын тоқыған көйлектің бір бөлігін кері шешеді, бірақ құл Меланто оның арамдығын ашып, күйеу болуға талапкерлерге хабарлайды. Пенелопаның қайтадан үйленуді кешіктіруге тырысуы көбінесе күйеуі Одиссейге деген адалдықтың символы ретінде қарастырылады. Бірақ Афина оның "өздігінен көрінуін" қалап, олардың жүректерін қоздырып, күйеуі мен ұлынан бұрынғыдан да артық құрметке ие болсын деген ниетпен, Пенелопа ақырында күйеу болуға талапкерлердің алдына шығады. Пенелопаның ойын-сауыққа бейімділігінің, тіпті олардың назарын ұнатуының баламалы көзқарасын қарастыру маңызды. Италиялық философия тарихшысы Джула Сисса осы идеяны қолдайтын бірегей көзқарас ұсынады. "Одиссея" Пенелопаның жеке басын Одиссейдің әйелі болудан босатады. Ол күйеуінің оралуын күтіп, күйеулеріне қалай жауап беретінін жоспарлайды, сонымен қатар өзінің тілектерін де қанағаттандырады. Сисса Пенелопаның күйеу болуға талапкерлерге өзінің назарына лайық екенін көрсетуге мүмкіндік беретінін айтады. Сисса былай деп жазады: "Пенелопа жаңалықтар енгізеді. Ол үш жыл бойы оның үкімін күткен ер адамдардың құштарлығына жауап береді. Бұл эротикалық құштарлық, ол алдымен, сүйкімді хабарлар мен уәделермен жауап береді, содан кейін оларды байлық пен әлеуметтік мәртебе тұрғысынан емес, өте жеке және физикалық нәрселер тұрғысынан өзінің қабілеттерін көрсетуге шақырады. Пенелопаны ұнату үшін олар дене күштерін көрсетуде Одиссеймен тең болуы керек". Ол екіталай, кейде Артемидадан өзін өлтіруін сұрайды және көрінеу, күйеу болуға талапкерлердің біріне үйленуді қарастырады. Одиссей жалшы болып оралғанда, ол Одиссейдің қатаң садағын байлап, он екі балта басына жебе атып алатын адамға қолына беретінін жариялайды. "Одиссеяның сюжеті үшін оның шешімі, әрине, бұрылыс нүктесі, қайта оралған батырдың ұзақ күткен жеңісін мүмкін ететін қадам". Пенелопаның Одиссей екенін білгеніне қатысты пікірталас бар. Пенелопа мен күйеу болуға талапкерлер Одиссейдің (егер ол шын мәнінде болса) еркек шеберлігінің кез келген сынағында олардан асып түсетінін біледі, сондықтан ол сынақты оның өзін ашуына мүмкіндік беру үшін бастаған болуы мүмкін. Екінші жағынан, Одиссей ғана (бәлкім, Телемахтан басқа) садақты пайдалана алатындықтан, ол күйеу болуға талапкерлердің бірімен неке қиюын одан әрі кешіктіруі мүмкін. Садақ тартысу басталғанда, Одиссейден басқа ешкім садақты байлай алмайды, ол жеңіске жетеді. Осыдан кейін ол Одиссейдің құпиясын ашады, Антиносты бастап, оның тостағанынан ішіп жатқанда оларды өлтіреді, Телемах, Афина және құлдар Евмей шошқа бағушы және Филотий сиыр бағушы көмектеседі. Одиссей енді өзінің барлық даңқымен (Афинаның сәндік өңдеуімен) көрінді; бірақ Пенелопа күйеуінің шын мәнінде оралғандығына сенбейді – ол оның құдайдың кейпінде келгенін қорқады, мысалы, Алкменаның оқиғасында болғандай, және оның құлы Эвриклеяға олардың неке бөлмесіндегі төсекті жылдыруын бұйырады. Одиссей бұған қарсы шығып, төсекті өзі жасағанын және оның бір аяғы тірі зәйтүн ағашы екенін айтады. Пенелопа ақырында оның шын Одиссей екенін мойындайды, бұл олардың гомофросинасын (ὁμοφροσύνη, "бір ойлылық") көрсететін сәт. Гомер Одиссейдің Пенелопа мен Телемахпен бірге ұзақ және бақытты өмір сүріп, өз патшалығын даналықпен басқаратынын, үлкен құрмет пен жетістікке ие болатынын айтады. Кейбір ертедегі дереккөздерде, мысалы, Пиндар, Панның ата-анасы Аполлон мен Пенелопа. Геродот, Цицерон, Аполлодор және Гигин Гермес пен Пенелопаны оның ата-анасы деп атайды. Паузанияс Пенелопаның Одиссейге опасыздық жасағанын, ол оралғаннан кейін оны Мантинияға қуғанын жазады. Біздің заманымыздың 5-ші ғасырында Нонн Панның анасын Аркадиядағы Мантиниялық Пенелопа деп атайды. Басқа дереккөздер Пенелопаның Одиссейдің жоқтығында 108 күйеу болуға талапкерлердің барлығымен жатқанын және Панды дүниеге келтіргенін хабарлайды. Бұл миф Панның атын (Πάν) грек тіліндегі "барлығы" (πᾶν) деген сөзбен байланыстыратын халықтық этимологияны көрсетеді. "Одиссея" осы баламалы дәстүрді мұқият жасырады.

Иконография

Пенелопа грек және римдік туындыларында танылады, Аттикалық ваза суреттерінен бастап – Пенелопа суретшісі оның бейнеленген суреттері арқылы танылады, – классикалық грек үлгілерін көшіру немесе оларға сәйкес импровизация жасаған римдік мүсіндерге дейін, оның отырған позысымен, жегін қолына тіреп ойға бату қимылымен, және Одиссейдің жоқтығында оның ұзақ сақтаған тазалығын көрсететін қорғанышпен қиылысқан тізелерімен ерекшеленеді, мұндай поза басқа ешқандай кейіпкерде сирек кездеседі.

Латын дәстүрі

Латын тіліндегі Пенелопа туралы сілтемелер оның қатысы жоқ Одиссейге деген сексуалдық адалдығына қатысты болды. Бұл римдік қоғамның отбасылық өмірге арналған жағына сай келіп, лайықты отбасының тыныштығын көрсетеді. Ол туралы Плаут, Проперций, Гораций, Овидий, Марциал және Стаций сияқты әртүрлі классикалық авторлар айтқан. Латын мәтіндерінде Пенелопаның қолданылуы орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде оның ұзақ қолданылуының негізін қалады, ол пәк әйелдің символы ретінде бейнеленді. Бұл қасиетті Иеронимнің оны пәктігімен танымал әйелдердің қатарындағы бұрынғы дін өкілдерінің бірі деп атауымен күшейді.

Екіншілік көздер

Амори, Энн (1963), «Одиссей мен Пенелопаның қайта қосылуы», Чарльз Х. Тейлор (ред.) «Одиссеяға арналған очерктер: таңдалған заманауи сын». Блумингтон: Индиана университетінің баспасы, 100–36-беттер. Клейтон, Барбара (2004), «Пенелопа поэтикасы: Гомердің «Одиссеясындағы» әйелдікті қайта құру». Ланхам, Мэриленд және Оксфорд: Лексингтон кітаптары. Коэн, Бет (1995, ред.), «The Distaff Side: Гомердің «Одиссеясындағы» әйел бейнесі». Нью-Йорк және Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. Доэрти, Лилиан Э. (1995), «Сирена әндері: Гендер, аудитория және «Одиссеядағы» баяндаушылар». Энн Арбор: Мичиган университетінің баспасы. Фелсон, Нэнси (1994), «Пенелопа туралы: мінез-құлқынан поэтикаға дейін». Принстон, Нью-Джерси: Принстон университетінің баспасы. Финли, М. И., «Одиссей әлемі», Лондон. Пеликан кітаптары (1962). Холл, Эдит (2008), «Улисске оралуы: Гомердің «Одиссеясының» мәдени тарихы». Лондон мен Нью-Йорк: I. Б. Таурис. Heilbrun, Carolyn G. (1991), «Пенелопа нені тоқып жатыр еді?», Heilbrun, «Hamlet's Mother and Other Women: Feminist Essays on Literature». Лондон: Әйелдер басылымы, 103–11-беттер. Heitman, Richard (2005), «Оны қастерлеу: Пенелопа және Гомердің «Одиссеясының» сюжеті». Энн Арбор: Мичиган университетінің баспасы. Кац, Мэрилин Артур (1991), «Пенелопаның атақ-даңқы: «Одиссеядағы» мағына және беймәлімдік». Принстон: Принстон университетінің баспасы. Маркардт, Патрисия А. (1985), «Пенелопа ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΣ», «American Journal of Philology» 106, 32–48. Нельсон, Томас Дж. (2021), «Архаикалық грек эпосындағы мәтінаралық тартыс: Пенелопа мен әйелдер каталогы», «Ежелгі грек эпосының жылнамасы» 5, 25–57. Рис, Стив, «Пенелопаның Одиссейді неоаналитикалық және ауызша тұрғыдан ерте тануы», «College Literature» 38.2 (2011) 101–117. Пенелопаның Одиссейді ерте тануы. Ройсман, Ханна М. (1987), «Пенелопаның наразылығы», «Transactions of the American Philological Association» 117, 59–68. Шейн, Сет Л. (1996, ред.), ««Одиссеяны» оқу: таңдалған түсіндірме очерктер». Принстон: Принстон университетінің баспасы. Вол, Виктория Джосселин (1993), «Статмосқа тұру: «Одиссеядағы» жыныстық идеологияның құрылуы», «Arethusa» 26, 19–50. Zeitlin, Froma (1996), «Гомердің «Одиссеясындағы» адалдықты бейнелеу», «Froma Zeitlin, Playing the Other: Gender and Society in Classical Greek Literature». Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 19–52-беттер. Зерба, Мишель (2009), «Пенелопа нені білді: «Одиссеядағы» күмән және сенімсіздік», «Classical Quarterly» 59, 295–316.