Кіріспе

Мария Стюарда (Мария Стюарт) – Гаэтано Доницеттидің екі актідегі трагедиялық операсы (tragedia lirica), либреттосы Джузеппе Бардариге тиесілі, ал негізі – Фридрих Шиллердің 1800 жылғы «Мария Стюарт» пьесасының Андреа Маффеи жасаған аудармасы. Опера Доницеттидің ағылшын тарихындағы Тюдор дәуірін бейнелейтін операларының қатарынан табылады, олардың ішінде «Анна Болена» (Генрих VIII-нің екінші әйелі Анна Болейннің құрметіне аталған), «Роберто Деверо» (Англия королевасы Елизавета I-нің жақын адамы) және «Il castello di Kenilworth» бар. «Анна Болена», «Мария Стюарда» және «Роберто Деверо» операларының басты әйел персонаждары көбінесе «Үш Доницетти патшайымы» деп аталады. Сюжет Шотландия королевасы Мэридің (Мария Стюарт) және оның туысы Елизавета I-нің өміріне негізделген. Шиллер екі патшайымның кездесуін ойлап тапқан, бірақ шындығында олар ешқашан бетпе-бет келген емес. Неапольдегі соңғы репетициядан кейін қойылымды ұйымдастыруда туындаған бірқатар мәселелерден соң – жаңа орынға, басқа уақыт кезеңіне ауыстыру және «Буондельмонте» деген жаңа атау беру қажет болды – бүгінгі таңда білетін «Мария Стюарда» 1835 жылғы 30 желтоқсанда Миланның «Ла Скала» театрында тұңғыш рет көрсетілді.

Мария Стюарда Италияда пайда болады: оның 19-ғасырдағы өрлеуі мен құлдырауы

1834 жылдың соңында Мария Стюарданы Ла Скалада қоюға әрекет жасалғанмен, ол сәтсіз аяқталды. Соңында опера 1835 жылдың 28 желтоқсанында Миланның Ла Скаласында атақты меццо-сопрано Мария Малибранмен (көбінесе сопрано партияларын орындайтын әнші) бас рөлде қойылды. Доницетти осы рөлді оған арнап, "жақсартылған речитативтермен және кеңейтілген сахналармен" өңдеді. Одан бөлек, ол жаңа увертюра жазды. Цензор либреттоны мақұлдады, бірақ Эшбрук бастапқы мәтіннің кейбір бөліктері мақұлдау алу үшін өзгертілгенін болжайды. Көп ұзамай көрермендердің және биліктің әр түрлі себептермен наразы екені анық болды, себебі Малибран цензордың түзетулерін қабылдамай, "donna vile" әнін "vil bastarda" ("нашар туған бала") сөзімен ауыстырудың орнына, түпнұсқа сөздерді орындады. Кейін бірнеше жақсы қойылымдардан кейін, Милан цензурасы шектеулер енгізіп, Малибран қабылдамайтын талаптар қойды, ол спектакльден бас тартты. Италияда гастрольдеудің қиындықтарын сезіне отырып, Лондондық премьера жоспарланды, бірақ 1836 жылы 28 жасында Мария Малибранның қайтысы жобаны тоқтатты. Жоғарыда аталған Буондельмонте нұсқасының бірнеше қойылымдарынан басқа, Мария Стюарда Реджо-Эмилия және Моденада (1837), Феррара және Мальтада (1839–40), Флоренция, Анкона, Венеция және Мадридте (1840), Болоньяда (1841), Портода (1842), Гранада, Малага және Барселонада, сондай-ақ Венеция және Падуада (1843), Лиссабонда (1844) және, ақырында, Пезарода (1844–45) әртүрлі қысқартылған нұсқаларда қойылды. Неаполь операны тек 1865 жылы естіді. 1980-ші жылдардың соңында автограф бойынша сындық басылым дайындалғаннан кейін, Доницетти "Ла фаворита" операсынан бірнеше үзінділерді қайта пайдаланғаны және "Фаворитадан" кейінгі қойылымдарда, 1865 жылы Неапольде басталған, олар басқа, аз танымал операларынан алынған үзінділермен ауыстырылғаны анықталды. Сындық басылым алғаш рет 1989 жылы Бергамода екі актілі нұсқада ұсынылды. Соңғы жылдары опера Еуропа мен Солтүстік Американың әртүрлі қалаларында қойылды, бұл оның стандартты репертуардың бір бөлігі ретінде орнығуына ықпал етті. 2005 жылы Англиялық гастрольдік опера ұсынған қойылым "енді бәсекелес дивалардың өнерін көрсету үшін емес, сондай-ақ опера Марияны асыл құрбан ретінде, ал Елизаветаны кекшіл жау ретінде бейнелейтін қарапайым көзқарасқа тоқталмайды [бірақ] мұнда бәсекелес патшайымдар екеуі де терең трагедиялық, күрделі тұлғалар" деп сипатталды. Мария Стюарда 2011/12 маусымда Эстониядағы Театр Ванэмуинде және Викториядағы Тынық мұхиты операсында қойылды. Operabase мәліметінше, 2011 жылдың 1 қаңтарынан 2013 жылдың 31 желтоқсанына дейін опера 16 қалада 18 қойылымның 86 көрсетілімін өткізді. Басқа АҚШ компаниялары да "Үш Доницетти патшайымы" операларының бір бөлігін немесе барлығын ұсынды. Олардың арасында Даллас операсы да бар, ол бүгінгі күнге дейін Анна Болена және Мария Стюарда операларын қойды. Миннесота операсы 2009 және 2012 жылдар аралығында барлық үш операны сахналады. 2012 жылдың сәуірінде Хьюстон Гранд Операсы Миннесота операсының қойылымын ұсынды, бірақ бас рөлге меццо-сопрано Джойс ДиДонатоны шақырды. (Меццоның бұл рөлді орындауы бүгінде сирек емес, төменде айтылғандай.) Ол 2005 жылы Женевада Элизабетта рөлін орындаған, ал 2013 жылдың қаңтар-ақпанында Метрополитен операсы Мария Стюарданы қойғанда, ДиДонато Мария рөлінде де өнер көрсетті. 2011 жылы қойылған "Анна Болена" секілді, бұл компанияның жұмысының алғашқы қойылымы болды. Уэльс Ұлттық операсы 2013 жылдың қыркүйек айынан қараша айына дейін Ұлыбритания бойынша Доницеттидің "Патшайымдар" операсының үш туындысын ұсынды. Бұл тарихи маусымның премьерасы Кардиффте өтті, содан кейін 2013 жылы Англия мен Уэльстегі қалаларға гастрольдік сапар жасады.

Мария мен Элизабеттің актерлік құрамы

Бастапқыда Мария мен Элизабетта рөлдері сопранолар үшін жазылған. Алайда, Малибран Мария рөлін орындағандығын ескерсек, 1950-ші жылдардың соңынан бері көптеген қазіргі заманғы қойылымдарда меццо-сопрано Мария немесе Элизабетта рөлінде ойнайды. Мария рөлі Джузеппина Ронзи де Бегниске арналған, ол «Дон Джованни» операсындағы Донна Аннаның сопранолық рөлін, «Норма» операсындағы рөлді, сондай-ақ «Севиль шаштаразы» операсындағы Розинаның меццо-сопранолық рөлін орындаған. Неаполь королі операны репетиция кезінде тыйым салғаннан кейін, ол «Буондельмонте» операсына айналды, онда патшайымдардың бірі (вероятно, Элизабетта) тенордың бас рөліне өтті, ал де Бегнис Бианка рөлін орындады. Малибран (Норма, сонымен қатар Леонора мен Церентола рөлдерін орындаған және G3-E6 диапазонға ие болған) Мария Стуарданы орындағысы келді және ол опера қайтадан тыйым салынғанға дейін орындады. Кейін ол «түзетілген» күйде бірқатар қойылымдарда орындалды және 1958 жылы қайта жаңғыртылды, әлі де түзетілген күйде.

Музыка

Музыкатанушы және Доницетти сарапшысы Уильям Эшбрук атап өткендей, операның музыкалық құрылымы көптеген жағынан өте қарапайым және сол кездегі қалыпты үлгілерді ұстанады. Мысалы, Елизавета, Мэри және Лестер "бірінші рет пайда болғанда әрқайсысына "қос ария" (кантабиль, одан кейін кабалетта) беріледі, ал Мэриге операның соңында да беріледі. Дегенмен, композитордың күші – "нақты драмалық жағдайларға" сәйкес келетін құрылымды жасау қабілетінде. Марияның "Oh nube! che lieve per l'aria t'aggiri" ("О, бұлт, жеңіл желмен қаңғып жүресің") атты әні оның сахнаға кірген кезде естіледі. Сондықтан, сопраноның кіріс ариясы туралы Эшбрук былай деп тоқталды:
[Осы драмалық шектеулерге] қарсы тұру үшін, Доницетти өмірінің көп бөлігінде дуэттердің көркемдік мүмкіндіктерін кеңейтуге ұмтылды. Дуэттердегі мүмкін болатын драмалық жағдайлардың кең спектрі оның күшті театрлық сезімін қоздырды, және олар оның жоспарларында маңызды орын алды. 1830 жылдары итальян операсындағы романтизмнің күшеюі және мелодрамалық элементтерге назар аудару дуэттерге, әсіресе қақтығыс тудыратын дуэттерге жаңа мән беруге алып келді. Мысалдар Анна Болена және Мария Падилла операларында кездеседі, олардың екеуі де осы операдан бұрын жазылған. Бірақ Эшбрук Доницеттидің Мария Стюардадағы ерекше музыкалық генийін көрсететін кем дегенде екі мысалға назар салды. Бірі – Лестер мен Елизаветаның дуэті (Лестердің "Era d'amor l'immagine" / "Ол махаббаттың бейнесі еді" әнімен басталады), ол Марияның сахнаға кіргенінен бұрын орындалады, онда Лестер Мария үшін жалбарынады, ал Елизаветаның "ирониялық тікелей сөздері тенордың тепе-тең лирикалық фразаларына қарсы ритмикалық акцент пен мелодиялық үлгіні ұсынады". Немесе, басқа бір сыншы айтқандай, "соның арқасында арыстандық мәтін таң қалдыратын күйде естіледі". Уақыты: 1587 жыл.

Жазбалар

YearCast(Мария, Элизабета, Лестер, Толбот)Дирижер, Опера және оркестр Лейбл 1967 Лейла Генжер, Ширли Верретт, Франко Тальявини, Агостино Феррин Франческо Молинари Праделли, Maggio Musicale Fiorentino оркестрі мен хоры CD: Hunt Productions Cat: HUNTCD 543 2 (1967 жылғы 2 мамырдағы тікелей өнер көрсетілімі) 1971 Беверли Силлс, Айлин Фаррелл, Стюарт Барроус, Луис Куилико Альдо Чеккато, Лондондық филармониялық оркестрі Джон Аллдис хорымен CD: Deutsche Grammophon Cat: 289 465961 2 ("3 патшайым" жинағының бөлігі) 1974/75 Джоан Сазерленд, Югетт Туранжо, Лучано Паваротти, Роджер Сойер Ричард Бонйнж, Болонья коммуналық театрының оркестрі мен хоры CD: Decca Cat: 00289 425 4102 1982 Дэйм Жанет Бейкер, Розалинд Плоурайт, Дэвид Рендалл, Алан Опи, Анджела Босток Чарльз Маккеррас, Англия Ұлттық операсының оркестрі мен хоры CD: Chandos Cat: CHAN 3017(2) 1989 Эдита Груберова, Агнес Бальтса, Франсиско Арайса, Симоне Алаймо Джузеппе Патане, Мюнхен радио оркестрі CD: Phillips Cat: 426233 2 2001 Кармела Ремиджио, Соня Ганасси, Джозеф Каллея, Риккардо Занеллато Фабрицио М. Карминати, Бергамо тұрақты оркестрі "G. Donizetti" DVD: Dynamic Cat: 33407 2007 Мария Пиа Писителли, Лаура Польверелли, Роберто Де Биазио, Симоне Альберини Риккардо Фрицца, Маркиандық филармониялық оркестр DVD: Naxos Cat: 2.110268 2008 Мариэлла Девиа, Анна Катерина Антонакки, Франческо Мели, Симоне Альберини Антонино Фольяни, Ла Скала театрының оркестрі мен хоры DVD: ArtHaus Musik Cat: 101 361CD: Premiere Opera Ltd, Cat: CDNO 2836 22015Джойс ДиДонато, Элза ван ден Хевер, Мэттью Полензани, Мэттью Роуз Маурицио Бенини, Метрополитен операсының оркестрі мен хоры DVD: Erato Records Cat: 2564605475