Кіріспе

Аргентинаның тәуелсіздік соғысы (испан тілінде: Guerra Argentina de Independencia) – 1810–1818 жылдары Мануэль Белграно, Хуан Хосе Кастелли, Мартин Мигель де Гемес және Хосе де Сан Мартин басшылығымен Аргентиналық патриоттық күштердің испан тәжіне адал роялистік күштерге қарсы жүргізген бөлініп шығу соғысы. 1816 жылдың 9 шілдесінде Сан-Мигель-де-Тукуман қаласында өткен құрылтай тәуелсіздік жариялап, ұлттық конституцияны қабылдау туралы қағидаларды бекітті.

Өмірбаян

Қазіргі Аргентина аумағы Испанияның Рио-де-ла-Плата вице-корольдігінің бір бөлігі болды, астанасы Буэнос-Айрес қаласында орналасқан, испан вице-корольдігінің үкімет орталығы. Қазіргі Уругвай, Парагвай және Боливия да вице-корольдіктің құрамына кірді және олар қақтығыс кезінде автономияға ұмтылып, кейін тәуелсіз мемлекеттерге айналды. Аумақтың үлкендігі және байланыс жолдарының жайлауы көптеген елді мекендердің бір-бірінен оқшаулануына әкелді. Вице-корольдіктің ең бай аймақтары Жоғарғы Перуде (қазіргі Боливия) орналасқан. Салта мен Кордова Жоғарғы Перумен Буэнос-Айреске қарағанда жақын байланыста болды. Сол сияқты, батыстағы Мендоса Анды таулары табиғи кедергі болғанымен, Чилидің генерал-капитанымен байланыс күйінде болды. Ла-Плата алқабында орналасқан Буэнос-Айрес пен Монтевидео арасында бәсекелестік болды, олар Темір-Өрт және Чако сияқты провинциялардағы халықтарға қарағанда еуропалық идеялар мен экономикалық жетістіктермен байланысқа мүмкіндік беретін теңіз арқылы байланысқа ие болды. Парагвай барлық басқа аймақтардан оқшауланды. Саяси құрылымдағы маңызды лауазымдарды испан монархиясы тағайындаған адамдар, көбінесе Еуропадан келген испандар, сонымен қатар «пенинсуларалар» деп аталды, Оңтүстік Американың мәселелері мен мүдделеріне толыққанды берілмеді. Бұл Латын Америкасында туған ақ адамдар – криоллолар мен Еуропадан келген пенинсуларалар арасындағы бәсекелестікті күшейтті (ескерту: «криолло» термині, көптеген басқа креол халықтарымен байланысты болмаса да, көбінесе ағылшын тілінде «креол» деп аударылады). Олардың барлығы испандықтар деп есептелгенімен, криоллолар мен пенинсуларалар арасында заңдық айырмашылықтар болмады, бірақ криоллолардың көпшілігі пенинсуларалардың саяси мәселелерге артық ықпал етеді деп ойлады. Америка және француз революцияларының идеялары мен ағартушылық дәуірі криоллолардың арасында әлеуметтік өзгерістерге ұмтылысын арттырды. Испанияның басқа елдермен сауда жасауға тыйым салғаны вице-корольдіктің экономикасына зиян келтірді. Буэнос-Айрес халқы Рио-де-ла-Платаға жасалған британдық шабуыл кезінде, ағылшын-испан соғысының бір бөлігі ретінде, жоғары деңгейде әскериленді. Буэнос-Айрес 1806 жылы басылып алынды, бірақ Сантьяго де Линьерс Монтевидеодан келген күштермен оны азат етті. Жаңадан шабуыл жасау қаупінен қорқып, Буэнос-Айрес тұрғындарының қару-жарақ ұстауға қабілетті барлығы, оның ішінде құлдар да әскери құрылымдарға біріктірілді. 1807 жылы британдықтардың келесі шабуылы Монтевидеоны басып алды, бірақ Буэнос-Айресте жеңіліске ұшырады және вице-корольдікті тастауға мәжбүр болды. Вице-король Рафаэль де Собремонте криоллолар тарапынан қақтығыс кезінде құлатылды, ал Патрициандар полкі британдық қауіп сейілгеннен кейін де жергілікті саясатқа зор ықпал етті. Португалиялық сарайдың Бразилияға көшірілуі әскери алаңдаушылықты тудырды. Британдықтар үшінші шабуыл жасауы мүмкін деп қорқып, бұл жолы Португалиямен одақтасады. Алайда, әскери қақтығыс болған жоқ, өйткені Пиреней соғысы басталғанда Ұлыбритания мен Португалия Францияға қарсы Испанияның одақтастары болды. Испания королі Фердинанд VII тұтқындалғанда, оның әпкесі Карлота Хоакина Америкада регент ретінде билік етуге тырысты, бірақ испандық американдықтар мен британдықтардың қолдауы болмағандықтан бұл жоспар іске аспады. Хавьер де Элио Монтевидеода хунта құрды, ал Мартин де Альзага Буэнос-Айресте бүлік ұйымдастырып, сондай қадам жасауға тырысты, бірақ жергілікті әскери күштер араласып, оның жолын кесті. Испания жаңа вице-корольді, Балтасар Идальго де Циснеросты тағайындады, ал Линьерс әскерилердің оны қабылдамау туралы ұсыныстарына қарамастан, оған қарсылықсыз үкіметті тапсырды.

Революция

1810 жылы Испаниядағы әскери қақтығыс одан әрі ушықты. Севилья қаласына француз әскерлері басып кірді, олар Иберия түбегінің көп бөлігін бақылауда ұстады. Севилья хунтасы таратылып, оның бірнеше мүшесі Испанияның соңғы қарсылық көрсеткен бөлігі – Кадис қаласына қашып кетті. Олар Кадис Кортесіне бастама болған Регенттік Кеңес құрды, оның саяси көзқарастары бұрынғы Севилья хунтасымен салыстырғанда либерализм мен халық егемендігіне жақын болды. Бұл жаңалық белгілі болған соң Буэнос-Айресте мамыр революциясы басталды. Көптеген азаматтар таратылған хунтаның тағайындаған Циснерос енді билік етуге құқығы жоқ деп санайтын, және жергілікті үкіметтің тағдырын талқылау үшін ашық кабельдо шақыруды талап етті. Әскерилер бұл талапты қолдап, Циснеросты қабылдауға мәжбүр етті. Талқылау барысында вице-король Циснерос қызметтен алынып, оның орнына үкіметтік хунта құрылуы шешілді, бірақ кабельдо Циснеросты осы хунтаның президенті етіп тағайындау арқылы билігін сақтап қалуға тырысты. Бұдан кейін наразылық акциялары жалғасты, нәтижесінде хунта дереу отставкаға кетті. Оның орнына жаңа Primera Junta құрылды. Буэнос-Айрес вице-корольдіктегі басқа қалалардан жаңа хунтаны мойындауды және өкілдер жіберуді сұрады. Бұл өкілдердің нақты мақсаты – хунтаға қосылу ма, әлде конгресс құру ма – сол кезде нақты белгісіз болды және кейіннен саяси дауларға себеп болды. Хунта бастапқыда Буэнос-Айрес маңындағы Кордова, Монтевидео, Парагвай және Жоғарғы Перу сияқты негізгі аймақтардың қарсылығына тап болды. Сантьяго де Линьерс Кордовада зейнетке шыққаннан кейін Буэнос-Айресті басып алу үшін әскер ұйымдастырды, Монтевидео қалаға теңіз үстемдігін орнатты, ал Висенте Нието Жоғарғы Перудағы әрекеттерді басқарды. Нието Перу вице-корольдігінің вице-королі Хосе Фернандо де Абаскаль и Сусаға Жоғарғы Перуды Перуға қосуды ұсынды. Ол революцияны Буэнос-Айресте оңай басып тастауға болады, содан кейін толыққанды шабуылға көшуге болады деп есептеді. Буэнос-Айрес Регенттік Кеңес тарапынан мойынсұнбас қала деп жарияланды, ол Монтевидеоны Рио-де-ла-Плата вице-корольдігінің астанасы етіп тағайындады, ал Франсиско Хавьер де Элио жаңа вице-король атанды. Алайда, мамыр революциясы бастапқыда тәуелсіздікке ұмтылмады. Патриоттар Америкадағы хунталардың заңдылығын қолдады, ал роялистер Регенттік Кеңесті қолдады; екеуі де Фердинанд VII атынан әрекет етті. Олардың барлығы биліктің халыққа қайтарылуына сәйкес, егер заңды патша болмаса, билік халыққа қайтарылады деп сенді, және олар өз көшбасшыларын тағайындай алады. Олар бұл халықтың кім екендігі және егемендік қай аумаққа таралады деген мәселеде келіспеді. Роялистер бұл қағида бүкіл испан империясын басқаруға құқығы бар Еуропалық Испания халқына қатысты деп ойлады. Май революциясының көшбасшылары оны Испания патшалықтарының барлық астаналарына қатысты деп есептеді. Хосе Гервасио Артигас кейін үшінші көзқарасты ұсынды: ретроверсия барлық аймақтарға қолданылуы керек, олар конфедеративтік жүйеде біріктірілуі тиіс. Үш топ бір-бірімен күресті, бірақ Аргентинаның ұлттық құрылымы туралы даулар (орталықтандырылған немесе конфедеративтік) тәуелсіздік соғысы аяқталғаннан кейін де Аргентина азамат соғысында көптеген жылдар бойы жалғасты.

Қарулы қақтығыс

Primera Junta жаңа билікке қолдау көрсету және вице-корольдіктің астанасы ретінде сақталған билікті ұстап тұру үшін вице-корольдікке әскери науқандар жіберді. Әскери қақтығыстағы жеңістер мен жеңілістер Рио-де-ла-Платаның жаңа Біріккен провинцияларының ықпал аймақтарын белгіледі. Парагваймен ерте жасалған шабуылға қатыспау шартының арқасында, бастапқы қақтығыстың көп бөлігі солтүстікте, Жоғарғы Перуде және шығыста, Банда Ориенталда болды. Онжылдықтың екінші жартысында Монтевидеоның алынуымен және Жоғарғы Перудағы тоқыраумен қақтығыс батысқа, Чилиге ауысты.

Анд армиясы (1814-1818)

1814 жылы генерал Хосе де Сан-Мартин Жоғарғы Перуге жаңа шабуыл дайындау үшін Солтүстік армиясының басшылығын қабылдады. Бірақ, ол тағы жеңіліске ұшырау мүмкін екенін сезіп, тез арада отставкаға кетті. Оның орнына, ол Чили капитандығы арқылы Перу вице-корольдігіне шабуыл жасаудың жаңа стратегиясын жасады, бұл идеяны сэр Томас Мейтлендтің жазбаларынан алған еді. Мейтленд испандықтарды Кито мен Лимада жеңудің жалғыз жолы – алдымен Чилиге шабуыл жасау деп мәлімдеген. Сан-Мартин Чили жорығын дайындау үшін Куйо провинциясының губернаторы болуға өтініш білдірді. Мендоса қаласына орналасқан Сан-Мартин Гранадерос атқыштар жасағын Анд армиясына қайта ұйымдастырды, оны Біріккен провинциялардың патриоттары мен Чилиден жер аударылғандардан құрды. 1817 жылдың басында Сан-Мартин Анд тауларын кесіп Чилиге өтті, 1817 жылдың 17 ақпанында Чакабуко шайқасында шешуші жеңіске жетіп, Сантьяго-де-Чилиді басып алды. Бірақ ол Чили губернаторының қызметін қабылдаудан бас тартты, оның орнына Бернардо О’Хиггинске (кейіннен жоғарғы директор болған) ұсыныстың барлығын берді, өйткені ол өзінің басты мақсатынан – Лиманы басып алудан ауытқуды қаламады. О’Хиггинс жаңа тәуелсіз үкімет құрды. 1817 жылдың желтоқсанында Чили тәуелсіздігін анықтау үшін халықтық референдум өткізілді. Дегенмен, оңтүстік Чилиде мапуче тайпаларымен одақтасқан роялистердің қарсылығы жалғасты. 4 сәуірде аргентиналық полковник Хуан Грегорио де Лас-Эрас Консепсьонды басып алды, бірақ роялистер Талкауаноға шегінді. 1818 жылдың басында Перу вице-корольдігінен генерал Мариано Осорио басқаруымен роялистердің күштері келді және астанаға қарай жылжыды. Сан-Мартин күйдірілген жер тактикасын қолданып, Консепсьонды эвакуациялауға бұйрық берді, оны қорғау мүмкін емес деп есептеді. 1818 жылдың 18 ақпанында, Чакабуко шайқасының бір жылдығында Чили Испаниядан тәуелсіздігін жариялады. 1818 жылдың 18 наурызында Осорио Аргентина-Чили біріккен армиясына күтпеген шабуыл жасады, олар ауыр шығынға ұшырап Сантьягоға шегінуге мәжбүр болды. Шынында, шатақтан пайдаланып, жоғарғы директор О’Хиггинс қаза тапқан деп есептелді, бұл патриоттар лагерінде үрейге себеп болды. Канча-Райададағы жеңілістен кейін О’Хиггинс Майпу жазығында өткен кездесуде әскерлердің басшылығын толығымен Сан-Мартинге тапсырды. Содан кейін 1818 жылдың 5 сәуірінде Сан-Мартин Майпу шайқасында Осорионы жеңіп, роялистерді Консепсьонға шегіндірді, олар енді Сантьягоға қарсы ірі шабуылдар жасаған жоқ. Чилидегі жорыл Аргентинаның тәуелсіздік соғысының аяқталуы деп есептеледі, өйткені Перуға жасалған Біріккен армияның одан әрі әрекеттері Біріккен провинциялардың емес, Чили үкіметінің билігімен жүзеге асырылды. Алайда, Біріккен провинциялардың солтүстік шекарасында қорғаныс шаралары 1825 жылғы Аякучо шайқасына дейін жалғасты, ол Жоғарғы Перудан келген роялистердің қаупін толығымен жойды.

Жыл сайынғы еске алу

25 мамырдағы Диа де ла Революция де Майо (Май революциясы күні) – Аргентинаның тарихындағы маңызды оқиғалардың бірі – Бірінші Ұлттық Үкіметтің (және Primera Junta құрылуының) құрметіне жыл сайын аталатын мереке. Осы мерекеге дейін созылған аптадағы осы және басқа да оқиғалар Семана де Майо (Мамыр аптасы) деп аталады.