Кіріспе

19 ғасырдағы Ресей мен Осман империясы арасындағы әскери қақтығыс – 1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы, 1821-1829 жылдардағы грек тәуелсіздік соғысының нәтижесінде басталды. Осман сұлтаны Махмуд II, ресейліктердің Наварино шайқасына қатысқандығына жауап ретінде Дарданеллді орыс кемелері үшін жапқаннан және 1826 жылғы Акерман келісімін күштен шығарғаннан кейін соғыс басталды. Бірнеше жеңіліске ұшыраған соң сұлтан бейбітшілік туралы келісім сұрады, нәтижесінде 1829 жылдың 14 қыркүйегінде Адрианополь шартына қол қойылды.

Балқан майданы

Жаулық басталған кезде 100 мың сарбаздан тұратын орыс армиясына император Николай I басшылық етті, ал Осман әскерлеріне султан Махмут II тағайындаған Аға Хусейн-паша басшылық етті. 1828 жылдың сәуір және мамыр айларында Ресейдің бас қолбасшысы, ханзада Питер Витгенштейн Дунай княздықтарына кірді. 1828 жылдың маусым айында императордың басшылығымен Ресейдің негізгі күштері Дунайды кешіп, Добруджаға қарай жылды. Орыс әскері қазіргі Болгариядағы Осман империясының үш маңызды бекінісі – Шумен, Варна және Силистраны ұзақ қоршауға алды. Алексей Грейг басқарған Қара теңіз флотының көмегімен Варна 29 қыркүйекте жаулап алынды. Шуменді қоршау әлдеқайда қиын болды, себебі 40 мыңдық Осман гарнизоны орыс күштерінен басым болды. Орыс әскері түрік әскерлерінің мазалауына ұшырап, жеткілікті жабдықталмағандықтан, көптеген сарбаздар аурудан немесе әлсіздіктен қайтыс болды. Содан кейін Ресей ауыр зиянмен Молдавияға шегінуге мәжбүр болды, Шумен мен Силистраны жаулап алмады. Қыс жақындағанда, орыс армиясы Шуменді тастап, Бессарабияға қайта оралды. 1829 жылдың ақпан айында сақтықпен әрекет ететін Витгенштейннің орнын одан да белсенді Ханс Карл фон Дибич алмастырды, ал император армияны тастап Санкт-Петербургке кетті. 7 мамырда фельдмаршал Дибич басқарған 60 мың сарбаз Дунайды кешіп, Силистраны қайтадан қоршауға алды. Сұлтан Варнаға көмек үшін 40 мыңдық жасақты жіберді, бірақ олар 30 мамырда Кулевича шайқасында жеңіліске ұшырады. Үш аптадан кейін, 19 маусымда Силистра орыстардың қолына көшті. 2 шілдеде Дибич Трансбалкандық жорықты бастады, бұл 10 ғасырдағы Святослав I жорықтарынан бері Ресей тарихындағы алғашқы мұндай жорық болды. 35 мыңнан астам орыс сарбазы қоршаудағы Шумланы айналып өтіп, Константинопольге қарай таулар арқылы жол тартты. Орыс әскері он күннен кейін Бургасты басып алды, ал түрік күштері 31 шілдеде Сливенге жақын жерде талқандалды. 22 тамызға қарай орыстар Адрианопольді жаулап алды, бұл қаланың мұсылман халқының көшіп кетуіне себеп болды. Эдирне сарайы орыс әскерлерімен қиратылды.

Кавказ майданы

Негізгі ұрыстар батыста болғанымен, Кавказ майданында да маңызды шайқастар болды. Иван Паскевичтің басты мақсаты – барынша көп түрік әскерін байлап ұстау, Черкестерді қолдаған және әскерлерді түсіруге пайдаланылуы мүмкін Қара теңіз жағалауындағы түрік бекіністерін басып алу, сондай-ақ шекараны батысқа қарай жылжыту болатын. Түрік партизандарының көпшілігін Ахалцихе пашасы, жартылай тәуелсіз билеуші және таулы аймақтарды басқарған мұсылман грузин бектері басқарды. Карс қаласы таулы жазықта орналасып, Ахалцихеден Түркияның шығысындағы ірі қала – Эрзурумға баратын жолды тосқан. Рус-парсы соғысы (1826–1828) аяқталып, үлкен қауіп сейілді. Паскевич әскерінің үштен екі бөлігі Кавказды бақылап, парсыларға қадағалау жасап тұрғандықтан, түріктермен күресуге оның 15 000 сарбазы ғана қалды. Түріктер шабуылды кешіктіргендіктен, Паскевич әскер мен жабдықты батысқа жылжытып, шекарадағы Гюмрі қаласына шоғырландыруға үлкерді.

1828 жылғы маусым: Карс: 14 маусымда Паскевич 40 шақырым қашықтықтағы Карс қаласына бет алды. Қала 11 000 түрік сарбазы мен 151 зеңбірекпен қоршалған еді. Карс қаласын басып алу көбінесе сәттілікке байланысты болды. Қала сыртындағы шайқас кезінде лейтенант Лабинцев басқаратын мылтықшылар ротасы рұқсатсыз алға жылжыды. Олардың қауіпті жағдайын көрген басқа бөлімдер де көмекке келді. Құтқару операциясына тартылған сарбаздардың саны артып, орыс әскерінің көп бөлігі бір жерге жиналды. Қала қабырғасы бұзылып, түріктер тек қамалды ғана ұстап тұрды. 23 маусым күні сағат 10:00-де қамал берілді. Түріктер 2 000 адамнан қаза тауып, 1 350 сарбазы тұтқынға алынды, 151 зеңбірек жойылды. Бірақ гарнизонның көп бөлігі қашып кетті. Орыстар 400 сарбазынан айрылды. Эрзурум пашасы Киос бір сағаттық жолдан Карс қаласына келді, бірақ жаңалықты естіген соң Ардаханға қайтып кетті.

1828 жылғы шілде: Ахалкалаки: Паскевич Эрзурумға қарай жол тартқанмен, солтүстікке бұрылып Ахалкалаки қаласына жетті. Ол қалаға артиллериямен шабуыл жасады. Түрік гарнизонындағы 1 000 сарбаздың рухы бомбалаудан құлдырап, олардың жартысы арқандармен қабырғадан түсіп қашуға тырысты. Көптеген түрік сарбаздары қаза тапты. Орыс әскері де сол арқандарды пайдаланып қабырғаға өрлеп, қалаға кірді. Қала ішінде қалған 300-ге жуық түрік сарбазы 24 шілдеде берілді.

1828 жылғы тамыз: Ахалцихе: Ахалкалакиден солтүстік-батысқа қарай 30 шақырым жерде Ахалцихе қаласы орналасқан. Оны жартылай тәуелсіз паша басқарған 10 000 сарбаз қорғады. Қала Боржоми шатқалын күзетіп, солтүстік-шығысқа қарай Грузияға апаратын жолды бақылап тұрды. Ардаханға оңтүстік-батысқа, содан кейін солтүстікке қарай баратын негізгі жолды таңдаудың орнына, Паскевич 8 000 сарбазымен үш күн бойы жолсыз даламен жүріп, 3 тамызда Ахалцихеге жетті. Келесі күні Киос паша 30 000 сарбазымен қамалдан 4 шақырым қашықтықта орналасты. Екі жақтан қоршалған Паскевич Киосқа қарсы шабуыл жасады. Бір күндік шайқастан кейін Киос 5 000 сарбазымен Ахалцихе бекінісіне қашып кетті, ал қалған түрік әскері оңтүстікке, Ардаханға тарап кетті. Киос пашамен болған шайқаста орыстар 531 сарбазынан, оның ішінде бір генералдан айрылды, бірақ түріктердің көптеген жабдықтарын тәркіледі. Паскевич әскері Ахалцихе қаласын қоршауға алды. Қала үш қабатты қорғаныспен қамтылған: қисық көшелері, шатқалдары мен бекіністері бар қала, бекініс және қамал. Шабуыл сағат 16:00-де басталғанда, тұрғындар қарқынды қарсылық көрсетті, бірақ түнге қарай қала өртеніп кетті. Бір мешітте 400 адам өртеніп өлді. 16 тамызда таңертең қираған қала орыс әскерінің қолына көшті. Орыстар артиллериясын бекініс қабырғаларына бағыттап, шабуылды күшейтті. 17 тамызда Киос паша қамал мен қаланы өзіне және қалған 4 000 сарбазына қару-жарақтарымен бірге кетуге рұқсат беру шартымен тапсырды. Бұл шайқаста орыстар 600-ға жуық, түріктер 6 000 сарбазынан айрылды. Келесі күні Паскевич Ахалцихеден солтүстік-шығысқа қарай Грузияға апаратын Боржоми шатқалын қорғайтын Ацкур қамалын басып алды. 22 тамызда орыстар Ахалцихе, Ахалкалаки және Карс-Эрзурум жолын байланыстыратын Ардахан қаласын басып алды. Орыс әскері бұдан әрі мүмкіндіктерді көре алмағандықтан, қысқы лагерьлерге қайтты.

1829 жыл: Киос пашаның орнына Салих паша тағайындалды, ал оның орынбасары – Хаки паша болды. Қыста Паскевич Анатолияға жаппай шабуыл жасау жоспарын Санкт-Петербургке жіберді, бірақ жоспар қабылданбады. Кавказға 20 000 жаңа сарбаз жіберілуі тиіс еді, бірақ олар жаздың соңына дейін дайын болмайтын еді. 30 қаңтарда Тегеранда Ресей елшілері, соның ішінде Александр Грибоедов, халық наразылығынан қаза тапты. Екі тарап та қайтадан соғыс бастауға құлшынбады, бірақ бұл жағдай орыс әскерінің бір бөлігін байлап тұрды. 21 ақпанда Хуло пашасы Ахмет бек 15 000 лаз және аджар халқымен Ахалцихе қаласын басып алып, бекіністі қоршады. Он екі күннен кейін орыс командирі Буртов Боржоми шатқалын бұзып, аджарлар тонаған мүліктерімен қашып кетті. Генерал Гессе Батумнан түрік шабуылын кері қайтарып, Потидің оңтүстігіндегі Лимани түрік лагерін басып алды. Алға жылжыған түрік әскері Ван пашасымен шайқасты. Түріктердің басты шабуылы мамырдың ортасында басталды. Киаги бек Ардаханға жақындады, бірақ солтүстікке Ажарияға қарай кері шегінді, онда Ахалцихеге қауіп төндірді. Ол Ахалцихе оңтүстігіндегі Дигурде жеңіліске ұшырады, ал орыс әскері Паскевичтің Карс қаласындағы әскеріне қосылды.

1829 жылғы маусым: Саганлуг және Эрзурум: 13 маусымда Паскевич (12 340 сарбаз, 5 785 атты әскер және 70 зеңбірек) Эрзурумға қарай Карс қаласынан жол тартты. Түріктерде 50 000 сарбаз болды, оның ішінде 30 000 жаңа үлгідегі сарбаз. Олар Хасанкале және Зивин арасында Карс-Эрзурум жолында орналасқан. Сонымен қатар, жолдың шығыс жағындағы алдыңғы күштер (Хаки паша басқаратын 20 000 сарбаз) Саганлуг тауындағы Милидиуз (Мелидуз) өте жолын бақылап тұрды. Паскевич нашар жолмен солтүстікке қарай жылжып, Зивинге жетіп, екі әскердің арасында орналасып, Хаки пашаға тылдан шабуыл жасауды жоспарлады. Күрделі маневрлер мен ұсақ шайқастар болды. 19 маусым күні сағат 19:00-де Паскевич батыс әскерін толық жеңді. Келесі күні ол шығысқа бұрылып, Хаки пашаны және 19 зеңбіректі тұтқынға алды, бірақ оның көптеген сарбаздары тарап кетті. Әскерлерді жеңгеннен кейін ол Эрзурумға бет алды. 27 маусымда бес ғасыр бойы христиан сарбаздарын көрмеген қала берілді.

1829 жыл: Эрзурумнан кейін: Эрзурумнан батысқа қарай Байбурт және Харт арқылы жағалаудағы Трапезунд қаласына дейін басты жол салынған. Бұл қала теңіз күштерімен ғана басып алуға болатын. Шілде айында орыс командирі Буртов осы жолмен жол тартқанда Харт қаласында қаза тапты. Ресейдің беделін қайтару үшін Паскевич 28 шілдеде Харт қаласын қиратты. Ол әскерін батысқа жіберіп, қайта әкелді, Трапезунд жолымен жол тартты, ештеңе істеуге болмайтынын көрді және Эрзурумға қайтып келді. Гессе және Остен-Сакен Батумға қарай жылжып, қайта оралды. Трапезунд пашасы Байбуртқа қарсы шабуыл жасады және 28 қыркүйекте соғыстың соңғы шайқасында жеңіліске ұшырады. 1829 жылғы 2 қыркүйекте Адрианополь шарттамасына қол қойылды, бірақ жаңалық Паскевичке бір айдан кейін жетті. Қазан айында оның әскері үйге қайта басталды. Ресей Анапа және Поти порттарын, Ацкур, Ахалкалаки және Ахалцихе шекаралық бекіністерін сақтап қалды, бірақ Ардаханды және Карс, Баязид және Ахалцихе пашалықтарының көп бөлігін қайтарды. 1855 және 1877 жылдары Паскевичтің жұмысын қайта жасауға тура келді. Соғыстың салдарының бірі – 90 000 армянның түрік жерінен Ресей жеріне көшіп кетуі болды.

Адрианополь келісім-шарты

Осы бірнеше жеңіліске тап болған сұлтан бейбітшілік сұрауға бел буды. 1829 жылдың 14 қыркүйегінде қол қойылған Адрианополь шарты Ресейге Қара теңіздің шығыс жағалауының көп бөлігі мен Дунайдың сағасын берді. Түркия Ресейдің қазіргі Арменияның солтүстік-батыс бөлігіндегі жерлерін мойындады. Сербия автономияға ие болды, ал Ресейге Молдавия мен Валахияны (олардың гүлденуіне және толық "сауда еркіндігіне" кепілдік беру) Түркия үлкен сомада өтемақы төлегенге дейін оккупациялауға рұқсат берілді. Молдавия мен Валахия Қырым соғысына дейін Ресейдің қарауында қалды. Су жолдары мәселесі төрт жылдан кейін екі елдің Хункар Искелеси шартын жасасуымен шешілді. Адрианополь шарты бойынша грек мәселесіне қатысты Осман сұлтаны Грекия Корольдігінің тәуелсіздігін мойындады. Көп уақыт өткен соң Карл Маркс «Нью-Йорк трибунасы» газетінде (1853 жылдың 21 сәуірінде) былай деп жазды: «Грек мәселесін кім шешті? Оны Али-пашаның көтерілісі де, Наварино шайқасы да, Пелопоннестегі француз армиясы да, Лондон конференциялары мен протоколдары да емес, Балқан арқылы Эвросқа жорық жасаған Дибич шешті».