Кіріспе

Дельта Амакуро штаты — Венесуэланың 23 штатының бірі және Ориноко дельтасының орналасқан жері. Солтүстігінде Пария шығанағы мен Атлант мұхиты, оңтүстігінде Боливар штаты, шығысында Атлант мұхиты мен Гайана, батысында Монагас штаты жатыр. Штаттың орталығы – Тукупита қаласы. Дельта Амакуро штатының жалпы ауданы және 2011 жылғы халық санағы бойынша халқы 171 413 адамды құрайды.

Колонияға дейінгі кезең

Теорияларға, антропологиялық дәлелдерге және ауызша дәстүрге сүйене отырып, осы аумақтағы адам қызметінің бастаулары Америка арқылы алғашқы қоныс аударулар дәуірінен басталады; Перу Анд тауларының шығыс беткейлерінен келген топтар Төменгі Оринокоға енгізілді, олар Котох немесе Чавинстер деп аталды; Олар керамика жасау білімін дамытты (оның формальды және техникалық іздері керамикада сақталған), сондай-ақ егіншілікпен айналысты. Уақыт өте келе, осы аумақта басқа да топтар қоныстанды, олардың арасында ауызша дәстүрде Барранкастар ерекше көзге түседі. Олар ащы юкка өсіру арқылы ерекше экономикалық дамуға және әлеуметтік құрылымға қол жеткізді, тіпті өндірістің монополиясы арқасында сауданың дамуына мүмкіндік берген ауыл шаруашылығы өнімдерінің артығын жинады. Осы және басқа тайпалардың кеңеюі бірінші мыңжылдықтың басына дейін созылуы мүмкін, солтүстік-шығыс жағалауына, орталық жағалаудың көп бөлігіне және Кіші Антиль аралдарына осы мыңжылдықтың соңына қарай жетті. Колумбтан бұрынғы адам қызметінің ең соңғы археологиялық дәлелдері ауызша тарихқа сәйкес Уарао этносына жатқызылады; олардың мүшелері басқа жауынгер тайпалардан дезертирлер ретінде қосылды, бұл Бразилияның солтүстігінен немесе Шығыс Саваннасынан ығыстырылған болуы мүмкін; қазіргі уақытта штаттың кейбір тұрғындары өздерін осы тайпаның мүшелері деп есептейді және олар демографиялық құрамында заңды түрде танылған топ болып табылады. Бастапқыда олар балық аулаушылар, аңшылар және жинаушылар болған, бірақ кейін Тринидад және Гайана аралдарынан әкелінген қытайлық окумоның енгізілуімен егіншілерге айналды. Уарао халқы еуропалықтар Америкаға келгенге дейін осы аймақта өмір сүрген. Дельтаның қашықтығының арқасында Уараолар еуропалық және кейіннен криолло отарлаушыларынан белгілі бір тәуелсіздікті сақтап қалды.

Испан отарлауы

Кристофер Колумб 1498 жылғы 1 тамызда Америкаға жасаған үшінші сапарында Дельта жағалауына келді. Ол макарео туралы жазды, яғни үлкен өзен ағысының (Ориноко өзені) мұхит ағындарымен кездесуінен туындайтын дауыс. Дельта Оринокоға қосылғандықтан, Океаннан Гуаянаға қарай өтуге арналған нүктеге айналды. Оны алғаш рет 1499 жылы Алонсо де Охеда таныды және Ориноко өзенінің сағасын сипаттады. 1500 жылы Висенте Яньес Пинсон Дельтаны ашты, ал 1532 жылы Сантьяго орденінің қолбасшысы, Эрнан Кортестің капитаны Диего де Ордас Ориноко өзенінің Мета өзенімен қосылатын жеріне дейін көтерілді. Аймақтан жасалған алғашқы құжатталған теңіз экспедициясы 1531 жылдың маусымында (Американың ашылуынан кейін 38 жыл өткен соң) Диего де Ордас тарапынан жүзеге асырылды. Ол Ориноконы бірнеше кемемен зерттеуге шешім қабылдады. 1598 жылдан бастап Антонио Беррионың ұлы Фернандо де Беррио Эль-Дорадоны іздеу мақсатымен аймақты зерттеді. Кейін Уолтер Рэли 1594, 1595 жылдары және соңғы экспедициясында 1616 жылы бұл аймақты зерттеді. Дельта аймағы 1568 жылдан бастап Нуэва-Андусияның құрамына кірді. Бұл Оринокоға кемелердің кіретін басты порты болды. Алғашқы діни миссия 1682 жылы құрылған иезуит ордені болды. Осы орденнің өкілі, әйгілі Гумилла әкесі 1791 жылдан бастап варао мәдениетін егжей-тегжейлі зерттеп, құжаттаумен айналысты. Осы ғасырда испан және ағылшын губернаторлары (Тринидадтан) варао тайпаларын біріктіріп, тұрақты елді мекендер құруға тырысты, бірақ бұл олардың Суринам аумақтарына қашуына себеп болды. Рэли осы аймақтың тұрғындарын тиватива тайпасы деп атады. Ол олардың екі тайпаға бөлінгенін – Ciawani және Waraweete тайпаларын айтты. Рэли былай деп жазды: "Олар ешқашан егілген немесе өсірілген ештеңе жемейді, өз үйлерінде ештеңе отырғызбайды және өсірмейді, ал басқа жерлерге барғанда, еңбексіз табиғаттан алынбаған ештеңе жеуден бас тартады. Олар пальма ағаштарының жоғарғы бөлігін нан ретінде пайдаланады, ал тамақтарын толықтыру үшін бұғы, балық және шошқаларды аулайды. Олардың орманнан жинаған көптеген жемістері мен түрлі-түрлі құстары да бар". Александр фон Гумбольдт Экваторлық аймақтарға жасаған саяхатында варао тайпасының әлі де Колонияның билігінен тыс қалған жалғыз халық екенін жазды. Ол 1799 жылы олардың саны 6000-7000 адамға жететінін есептегенін, бірақ нақты саны одан да аз болуы мүмкін екенін айтты. Гумбольдт Гуайкери тайпасының тілінің варао тілімен байланысты екенін мәлімдеді.

Тәуелсіз Венесуэла

Венесуэла тәуелсіздік алған кезде, бұл аумақ Гуаяна провинциясының бір бөлігі болды.

19 ғасыр

Жергілікті емес адамдардың қоныстануы 1848 жылы Джулиан Флорес, Хуан Миллан, Томас Родригес, Регино Суива және басқалар қазіргі Тукупитаның іргесін қалаған Қырық сегіз қонысын құрған кезде басталды. Кейіннен, негізінен Маргарита аралы және Сукре мен Монагас штаттарынан келген шаруалар мен саудагерлер осы жерге қоныстанды. 1884 жылға дейін бұл аймақ 1884 жылы бөлінген Гуаяна штатының құрамындағы Зеа департаментіне қарасты. 1884 жылдың 27 ақпанында 63 667 км² аумақты қамтитын Дельта федералдық аумағының шекарасы конституциялық түрде белгіленді, ол Маноа және Гусман Бланко округтерінен тұрды, ал астанасы Педерналес қаласы болды. 1893 жылдың 21 қазанында Британ Гвианасы талас қылған Дельта аймағына байланысты Ұлыбританиямен туған халықаралық шиеленіс салдарынан Боливар штатына қосылғаннан кейін бұл мемлекеттік бірлік федералды картадан жоғалып кетті. 1899 жылдың 3 қазанында Париж арбитраждық шешімі және Монро доктринасына сүйенген АҚШ өкілдігі арқылы Игнасио Андраде үкіметі Ұлыбританияға осы аймақтың 23 467 км² жерін жоғалтты, ол Британ Гвианасына қосылды.

ХХ ғасыр

1901 жылғы 26 сәуірде Барима және Тукупита аудандарынан құралған, «Территорио Федеральді Дельта Амакуро» деген атаумен қайта құрылды. Осы жылдан бастап оның әкімшілік-аймақтық бөлінісі аудандар мен департаменттерден муниципалитеттерге дейін өзгерді. Оның астанасы бұрын «Куарента-и-Очо» деп аталған Тукупита қаласына көшірілді. Осы кезеңде католик дінімен байланысты бірнеше діни ұйымдар аймаққа келді. 1925 жылы «Капучино дель Карони» деген жаңа католик діни орден құрылды, оның миссиясы сол кезде Дельта Амакуро аумағын қамтыды, және қазіргі миссиялардың біріншісін іске қосты. Католик миссионері Баррал 1930 жылдары бұл аймаққа қоныстанды және Гуайода миссия құрды. Келесі онжылдықтарда ол варао тілі туралы ақпарат жинап, испан-варао сөздігін жариялады. 1932 жылдан бастап басқа миссионерлер Сан-Хосе-де-Тукупита, Сан-Франциско-де-Гуайо, Набасанука және Ажотеханада жаңа миссиялар ашты. 1940 жылы «Федералды территорияның Органикалық заңы» Дельта Амакуро үшін жарияланды, ол оны Тукупита, Педерналес және Антонио Диас департаменттеріне бөлді. 1991 жылғы 3 тамыздағы №4295 «Ерекше ресми газетте» арнайы заң жарияланды, ол аумаққа бұрынғыдай әкімшілік-аймақтық бөлініспен штат мәртебесін берді. 1995 жылғы 25 қаңтарда Штаттық заң шығару жиналысы өзінің екінші «Әкімшілік-аймақтық бөлініс заңы»н қабылдады, онда қазіргі 4 муниципалитет бар; сонымен қатар, бұрын Боливар штатының құзырында болған Нуэво Мундо, Платанал, Эль Триунфо және Эль Триунфито ауылдары штат құрамына қосылды. Соңғы онжылдықта Дельта Амакуро мұнай секторында жұмыс іздеген криолло венесуэлалықтардың көптеп қоныс аударуына куә болды.

География

Дельта Амакуро штатының ауданы 40,200 шақырымды құрайды, бұл Венесуэланың ұлттық аумағының 4,6%-дан сәл астам бөлігін құрайды. Бұл стратегиялық маңызға ие, себебі ол Атлант мұхитына тікелей қол жеткізетін сирек аумақтардың бірі (Венесуэланың жағалауының көп бөлігі Кариб теңізінің немесе Антиль теңізінің суларынан тұрады). Аймақ Венесуэланың шығыс бөлігінде орналасқан және оның басты географиялық ерекшелігі – Ориноко өзенінің дельтасы (Венесуэладағы ең маңызды және ең ұзын дельта) 18,810 шаршы шақырымды алып жатыр, сондай-ақ 21,390 шаршы шақырымды құрайтын және көршілес Боливар және Монагас штаттарына дейін созылатын Иматака таулары (Serranía del Imataca) бар. Төрт түрлі өсімдік қалыптасуын бөліп қарастыруға болады: мангр ағаштарынан тұратын орман, ең ірісі Иматака орман қорығында, штаттың орталық бөлігінде орман, аймақтың батыс бөлігінде саванна және Атлант мұхитына құятын шығыс бөлігінде эстуария. Штаттың ең биік нүктесі – теңіз деңгейінен 687 метр биіктіктегі Монте Индира, ал ең төменгі нүктесі – Касакойма аймағында теңіз деңгейінен 48 метр биіктікте орналасқан.

Гидрография және аралдар

Ориноко дельтасы аймағын көптеген өзендер мен арналар кесіп өтеді, онда Баррил аралы, Борохо аралы, Бонго аралы, Бурохоида аралы, Бароко Санука аралы, Коросимо аралы, Капуре аралы, Канейма аралы, Кобоима аралы, Кокуина аралы, Куриапо аралы, Гуаси Борухо аралы, Жанехо аралы, Джебу Себеноко аралы, Манамо аралы, Моно аралы, Бурохо, Которра, Исла де Плата, Тортола аралы, Тукупита аралы, Макарео, Манамито, Гуара, Эль Сидрал немесе Канхрехо аралы, Эль Барко аралы, Морокото аралы, Исла дель Медио, Гуараноко аралы, Лас Ислитас аралы, Мистерио аралы, Ноина аралы, Гуасина аралы, Сакупана аралы, Тобежуба (Тобажуба) аралы, Тобеима аралы, Корокоро аралы, Кокуина аралы, Педерналес аралы, Пагайос аралы, Канейма аралы, Ремолинос аралы және Ремедиадора аралы сияқты көптеген аралар бар.

Негізгі өзендер

Ориноко өзені: Оңтүстік Америкадағы ең маңызды өзендердің бірі. Өзеннің аты Отомако Оринуку тайпасынан шыққан. Дельта Амакуро аймағында өзеннің ұзындығы 200 км-ге жетеді, Парья шығанағы мен Атлант мұхитына құятын бөлігінде үлкен дельта құрылып, жүздеген салаға бөлінеді, бұл салалар "каньос" деп аталады және 22 500–41 000 км² аумақты, ал ең кең жерінде 370 км-ге дейін жаңбырлы ормандар мен батпақты ормандарды қамтиды. Жаңбырлы маусымда Ориноконың ені 22 км-ге, ал тереңдігі 100 м-ге дейін жетеді. Өзеннің солтүстігіндегі аллювиалды жазық аймағының биіктігі 100 метрден аспайды, жаңбырлы маусымда су тасып, жылдың қалған уақытында тропикалық саванналық шалғындарды қалдырады. Барима өзені (Венесуэла) Ориноко өзенінің сағасында Атлант мұхитына құяды, сондықтан кейде Ориноко бассейнінің бір бөлігі деп есептеледі. Йокойма өзені – ұзындығы шамамен 75 км болатын қысқа өзен, Боливар штатының солтүстігіндегі Пиар және Карони муниципалитеттерінде орналасқан. Ол осы федералды бірліктің Амакуро дельтасымен солтүстік шекарасын құрайды.

Климат

Оның климаты жағалауға жақындығымен және оны кесіп өтетін өзендердің болуымен шартталған. Көбінесе құрлықтың ішкі аймақтарында тропикалық жаңбырлы, ал жағалауға жақындағанда саванналық климат басым. Аймақтың барлық бөлігінде жылдың көп бөлігінде мол жауын-шашын жауады, бірақ штаттың батыс жағында жауын-шашын мөлшері азаяды.

Демография

1873 жылы аймақтың халқы 5 766 адамды құрады, ал 1950 жылы, ол әлі де федералды аумақ болған кезде, 33 648 адамға жетті. 1990 жылдың басында, Венесуэла штаты болуға дайындалып жатқанда, халық саны 84 564 адамды құрады, 2017 жылға қарай 197 200 адамға жетеді деп бағаланды. Штаттың халқының көп бөлігін варао этносы құрайды. INE-нің жергілікті қауымдастықтарды санауы бойынша, 2001 жылы штаттың ішінде 26 080 жергілікті тұрғын, олардың басым бөлігі вараолар болды. Вараолар өз тілін сақтап келеді, бірақ екі тілділік кеңінен таралған. Бұл жерде негізінен варао үндістері тұрады. Бірінші халықтардың санағына сәйкес, 2001 жылы Дельтада 2680-ге жуық жергілікті тұрғын болды, олардың көпшілігі вараолар еді. Вараолардың өз тілі бар, бірақ олардың көпшілігі екі тілді. Басты қалалардағы халықтың көп бөлігін басқа венесуэлалықтар құрайды.

Тілдер

2015 жылғы Дельта Амакуро штатының конституциясының 13-бабына сәйкес, штаттың ресми тілі – испан тілі. Алайда, аймақтың көпұлтты және көпмәдени екенін ескере отырып, штаттың жергілікті тілдері де ресми тілдер болып табылады, оның ішінде осы бапта варао тілінің ерекше маңыздылығы атап көрсетіледі. Осы құқықтық мәтіннің 14-бабына сәйкес, штат бойынша білім беру испан тілінде жүзеге асырылады, бірақ жергілікті қауымдастықтарда бұл білім беру олардың тілдерімен қатар жүргізіледі, сондай-ақ екі тілді білім беруді қамтамасыз ету үшін жергілікті педагогтар ескеріледі.

Саясат және үкімет

Ол автономды мемлекет және Федерацияның қалған бөлігімен саяси тұрғыдан тең, өзінің басқаруын және мемлекеттік биліктерін Delta Amacuro штатының Конституциясы арқылы ұйымдастырады, ол Заңнамалық Кеңес бекіткен.

Атқарушы билік

Оның құрамына Дельта Амакуро штатының губернаторы және ол тағайындаған штат хатшыларының тобы кіреді, олар үкіметті басқаруда оның көмекшілері болып табылады. Губернатор халықтың тікелей және құпия дауыс беруі арқылы төрт жылдық мерзімге сайланады, қайта сайлану мүмкіндігімен. Губернатор штаттың бас әкімшісі болып табылады. 1992 жылы арнайы заңмен федеративтік штат ретінде құрылғаннан бері Дельта Амакуро штаты өз губернаторларын тікелей сайлау арқылы сайлап келеді. Қазіргі губернатор – Венесуэланың Біріккен Социалистік партиясының (PSUV) мүшесі Лизета Эрнандес Абчи, ол 2017–2021 жылдарға қайта сайланды.

Заң шығарушы өкілеттік

Мемлекеттік заң шығарушы орган – Дельта Амакуро штатының бірпалаталы Заң шығару кеңесі болып табылады, ол халықтың тікелей және құпия дауыс беру арқылы төрт жыл сайын сайланады және екі қатарынан кезеңге қайта сайлануға құқылы. Штат халқы мен оның муниципалитеттерінің пропорционалдық өкілдігі жүйесі бойынша штат 7 депутаттан тұрады; барлығы 7-еуі билеуші партияға жатады.

Полиция

Дельта Амакуро штаты, Венесуэланың тағы 23 федералды бірлігі сияқты, өзінің полиция күштеріне ие, олар Дельта Амакуро штатының полициясы (Полиция дель Эстадо Дельта Амакуро) деп аталады, оның бас штабы Тукупита қаласында орналасқан. Полиция күштері Ұлттық полиция және Венесуэла Ұлттық гвардиясымен қолдалады және күшейтіледі.

Муниципалитеттер мен муниципалитеттердің орналасқан жерлері

Дельта Амакуро штаты төрт муниципалитет пен 20 приходтан тұрады. Тукупита муниципалитеті: Тукупита (Тукупита муниципалитетінің орталығы – Тукупита). Тукупита муниципалитетінің приходтары: Сан-Хосе, Хосе Видал Маркано, Хуан Миллан, Леонардо Руис Пинеда, Маршал Антонио Хосе де Сукре, Монсеньор Аргимиро Гарсия, Сан-Рафаэль және Вирген-дель-Валле. Антонио Диас муниципалитеті: Антонио Диас (Антонио Диас муниципалитетінің орталығы – Куриапо). Антонио Диас муниципалитетінің приходтары: Куриапо, Альмиране Луис Брион, Франсиско Анисето Луго, Мануэль Рено, Падре Баррал және Сантос де Абельгас. Касакойма муниципалитеті: Касакойма (Касакойма муниципалитетінің орталығы – Сьерра-Иматака). Касакойма муниципалитетінің приходтары: Иматака, Хуан Баутиста Арисменди, Мануэль Пьяр және Ромуло Галлегос. Педерналес муниципалитеті: Педерналес (Педерналес муниципалитетінің орталығы – Педерналес). Педерналес муниципалитетінің приходтары: Педерналес және Луис Белтран Прието Фигероа. Муниципалитет ОрталықЖер аумағы (км²)2001 жылғы халық саны Орналасқан жері Антонио Диас Куриапо22.746,49 19.308 Касакойма Сьерра Иматака2.920,69 29.200 Педерналес Педерналес3.537 6.990 Тукупита Тукупита10.996 72.856

Туризм

Сонымен қатар, аймақта шектеулі туризм де дамыған. Дельта Амакуро штаты өзінің табиғи ландшафттарымен, өзендерімен, аралдарымен және арналарымен, тропикалық орман және табиғи ортасында байқалатын жануарлардың алуан түрлілігімен ерекшеленеді.