Кіріспе

1937 жылы Дмитрий Шостаковичтің жазған 5-ші симфониясы, ре минорында, Op. 47, 1937 жылдың сәуір және шілде айлары аралығында оркестр үшін жазылған туынды. Оның алғашқы орындалуы 1937 жылдың 21 қарашасында Ленинградта, Евгений Мравинский басқаруымен Ленинград филармониясы оркестрінде болды. Премьера "ұлы табысқа" ие болды, ол халық пен ресми сыншылардың екеуіне де ұнады, және жарты сағаттан астам созылған ыстық қарсы алуға бөленді.

Аспаптар

Бұл шығарма екі флейта мен пикколо, екі гобой, екі кларнет және Eb кларнет, екі фагот пен контрафагот, төрт валторна, үш B труба, үш тромбон, туба, тимпани, малый барабан, треугольник, тарелка, бас барабан, там-там, глокеншпиль, ксилофон, екі арфа (бір партия), фортепиано, челеста және скрипкалар тобы үшін жазылған.

Бірінші бөлім: Модерато

Бірінші бөлім ре минор тонында, соната түрінде құрылған. Экспозицияда "күшті" скрипкалық фигура канон түрінде ашылады, көтеріліп-түсетін кіші алтылықтар тез арада кіші үшіншіліктерге дейін тарылады. Ашылудың нүктелі ырғағы сақталады, ал бірінші скрипкалар лирикалық бірінші тақырыпты орындайды. Бұл тақырып 6-7 такттарда төмен түсетін бес дыбыстық мотив ретінде ұсынылады, бірақ Шостакович оны төртінші симфониясының екінші бөлімінде (318-321 такттар) қолданған еді, онда ол Густав Малердің "Des Antonius von Padua Fischpredigt" әнінен ("Des Knaben Wunderhorn" жинағынан) цитата ретінде танылды; атап айтқанда, "Өзендерге барады және балықтарға уағыздайды" деген жол. Алғашқы нұсқасында бұл Малер цитаты мұрын пішіндес музыкалық белгілермен қатар келеді (Сикорскийдің 122-бетінде), ал "мұрын" - "Интернационалдан" алынған цитата, ол бұрын 4-ші симфонияның бірінші бөлімінің 25-30 такттарында жасырылған, социалистік "уағыздың" нәтижесіздігін бейнелейді. Бесінші симфонияда осы цитатаның пайда болуымен бес дыбыстық Малер мотиві бірінші және үшінші бөлімдерде барлығы 15 түрде кездеседі, бұл Шостаковичтің партиялық доктринаны сипаттауға мүмкіндік алған құпия жеңісін көрсетеді, ол оның бұрынғы туындыларын үнсіз қалдырған. Сондықтан бұл ойлылық Шостаковичтің "әділетті сынға кеңес суретшісінің шығармашылық жауабының" бір бөлігі болып табылады. Алайда, төртінші симфония 1936 жылы премьерадан бұрын алынып тасталғандықтан және тек 25 жылдан кейін ғана жұртшылыққа ұсынылған, 5-ші симфонияның Ленинградтағы премьерасы кезінде музыкалық емес контекст жоғалды. Тек кейінірек "социалистік реализмнің" талаптарын бұзатын төртінші және бесінші симфониялар арасындағы байланыс ашылды. Бірінші тақырып бірнеше рет ашылу мотивімен бірге қайталанады және жаңа шешімдермен және енулермен әртүрлі болады. Барлық элементтердің әртүрлілігі мен байланысы үздіксіз процесс сезімін тудырады. Екінші тақырып (50-120 такттар) Е минор тонында негізгі тақырыпқа ең қарама-қайшы келеді. Темп сұйық, ал екінші тақырыптың тұрақты дыбыстары бірінші тақырыптағы басым секундтардың орнына кең интервалдармен: октавалар, кварталар, септималармен байланысты. Лyrикалық әуеннің кең ауқымына қарағанда қарапайымдық басым, ол үнемі, сәл жанды ырғақтағы аккордтармен сүйемелдейді. Күшті дамудың басында қосымша фигура жетекшілікке шығады. Осы бөлімнің темпі тек қазір ғана Allegro-ға жетеді. Экспозициядан алынған тақырыптар көбейтіліп, азайтылып, контрапункттік қақтығыстарда көрінеді. Тематикалық материал әскери барабандар мен трубалармен кең дамуда гротеск түрде бұрмаланған жылдам шеруге айналады. Бірнеше сәтсіз бастаулардан кейін, 157-ші такттан бастап екінші тақырып оқиғаға араласады. Рекапитуляцияда, экспозицияға қарағанда едәуір қысқартылған, бұрын естілген тақырыптар бірдей немесе біршама өзгертілген күйде қайта оралады. Бөлімнің соңына жақын, екінші тақырып флейта мен валторнада орындалған канон түрінде қайта естіледі, содан кейін сол материал скрипка мен пикколомен орындалады. Бөлім селестаның көтеріліп, баяу өшіп бара жатқан фигурасын ойнауымен аяқталады. Жалпы, бірінші бөлімнің ішкі драмасын "жауынға дайындалу" мен қайғы-даулы көңіл күйдің араласуы ретінде сипаттауға болады, ол рекапитуляцияның кірісуімен шарықталады. Соңында, осы қақтығыстың нәтижесі екіұшты болып шығады, ал алдағы қауіптер әлі шешілмеген.

Екінші бөлім: Аллегретто

Екінші бөлім A минорында үш бөлімді скерцо түрінде немесе минует пен трио түрінде, бірақ ол минуетке немесе скерцоға қарағанда көбірек ландлерге ұқсайды. Бірінші бөлім және оның қайталануы ландлер әуендерінің еркін және әртүрлі тізбегінен тұрады. Бұл бөлім виолончель мен бас аспаптарының күшті, дауысты кіріспесімен басталады, одан кейін E кларинет пен француз мүйізінің жұмсақ орындалуы, сосын гобойлар, және ақырында скрипкалар тобы. Осы дамудың соңында ландлер гротескке айналып, ісіп кетеді. Триона ерекше гармонияға ие. Негізгі позицияда I және VII сатылары кезектесіп тұрады, сондықтан параллель квинталар үнемі пайда болады. Бұл әсер халық музыкасына емес, керісінше, "тозығы жеткен" музыкаға ұқсайды. Рекапитуляцияда бұрын естілген материалдың бір бөлігі пиано және стаккатода қайталанады, бастапқыдағыдай дауысты және созылған емес. Бұл бөлім A минорында төрт канондық фортиссимо тактысымен аяқталады. Жалпы алғанда, скерцода әдемілік пен қызық жоқ; жақын тыңдау көптеген ерекше модуляцияларды және кездейсоқ диссонанстарды ескере отырып, тыныштыққа сенудің қате екенін көрсетеді.

Үшінші бөлім: Ларго

Шостакович бұл бөлімді әдеттегі екі емес, үш бөлімде F минор скрипкаларымен бастайды. Бастапқы тақырыпты үшінші скрипкалар орындайды. Екінші және бірінші скрипкалар бірте-бірте қосылып, мелодияны жалғастырады. Бірінші бөлімдегі қуатты трубалар мен екінші бөлімдегі дауысты мүйіздерден кейін, бұл бөлімде мұндай мыс құралдары мүлдем қолданылмайды, сондықтан дыбыстың палитрасы шектеулі. Бұл бөлімде кең аралықта орналасқан екі флейтаның контрапункті естіледі, олардың екіншісі бірінші бөлімнің бірінші тақырыбына сілтеме жасайды. Солодан кейін гобой, қосақтармен бірге орындайды. Үшінші бөлім бірінші бөлім сияқты, баяу өшіп бара жатқан челеста солосымен аяқталады. Бүкіл бөлім бойында скрипкалар үш топқа, альттар екі топқа, виолончельдер екі топқа, бас скрипкалар екі топқа бөлінген. Бұл бөлім – бағынудың, қайғының және аза тұтудың шыңы, бөлімнің ортасында кларнет, ксилофон және фортепианомен құмар шағымға дейін жетеді. Әйтпесе, бұл бөлім көбірек камералық музыкаға ұқсас және скрипкалық оркестрмен орындалады. Гармония еркін ағып, көбінесе анықталмайды, жеке дауыстардың тәуелсіз және еркін желілігі басым.

Төртінші бөлім: Allegro non troppo

Ре-минор финалы, сондай-ақ соната түрінде, бұрынғы бөлімдерінен, негізінен мелодиялық құрылымы мен мотивтері жағынан күрт өзгешеленеді. Туындының алдыңғы бөлімдерінен әртүрлі тақырыптар кеңейтіліп, ақырында кернейде орындалатын жаңа тақырыпқа жеткізіледі. Бұл жаңа тақырып скрипкаларға беріледі, содан соң шығарманың дыбысы баяулайды. Даму бөлімі әлдеқайда тыныш және сабырлы, бірақ оның орнына марш келеді, онда бұрынғы әуендер сірә қоғамдық жоқтау сияқты орындалады, тимпанмен сүйемелденеді. Музыка жаңа сүйемелдеумен барабандардан ағаш аспаптарға, содан соң скрипкаларға ауысып, ақырында, минор тоналығынан мажор тоналығына өтетін нүктеге жетеді.

Құрамы

Симфония Шостаковичтің "Возрождение" (Op. 46 № 1, 1936-37 жылдары жазылған) әнін, әсіресе соңғы бөлімінде пайдаланады; бұл ән Александр Пушкиннің қайта туу тақырыбына арналған өлеңіне (мәтіні мен аудармасы осында) жазылған. Кейбір зерттеушілер бұл әнді симфонияны толыққанды түсінуге қажетті маңызды түйін деп санайды. Сонымен қатар, сарапшылар Шостаковичтің бірінші бөлімге Бизенің "Кармен" операсынан "Хабанера" мотивін енгізгенін, бұл Шостаковичтің бұрынғы Елена Константиновскаяға деген құмарлығына сілтеме екенін атап өткен. Ол оның неке ұсынысын қабылдамай, кейін Испанияға көшіп, фотограф және кинорежиссер Роман Карменге тұрмысқа шықты.

Қабылдау

Бесінші симфониясымен Шостакович бұрын-соңды болмаған жеңіске жетті, музыкасы жұртшылыққа да, ресми сыншыларға да бірдей әсер етті, тіпті таң қалдыратындай үйлесімді болды. Бірақ, шығармаға жұртшылықтың зор ықыласы бастапқыда кейбір шенеуніктердің күдігін тудырды. Ленинград филармониясының сол кездегі директоры Михаил Чулаки, Мравинскийтің шулы көрермендерге партитураны көтеріп ұсынған қимылына кейбір билік өкілдерінің ашуланғанын еске алады. Келесі қойылымға В.Н. Сурин мен Борис М. Ярустовский есімді екі ашыққан дұшпан шенеунік қатысты, олар симфонияға берілген құмарлықты ескере алмай, көрермендердің "таңдалып алынған" Шостаковичтің жақтастарынан тұратынын мәлімдеуге тырысты. Дегенмен, билік уақыт өте келе Шостаковичтен талап еткеннің бәрі симфонияда қалпына келтірілгенін жариялады. Ал халық оны Сталинның зұлымдығына қарсы айтылған зарлық ретінде қабылдады. Осы бір шығарма екі түрлі түсінікте қабылданды.

Қоғамдық

Симфонияның алғашқы орындалуы кезінде адамдар Ларго бөлімінде жылағандары туралы хабарлар тарады. Құрмет пен қайғыға толы музыкада православиелік қабірге қоштасу рәсімі мен орыс православиеінің реквиемінің эхосы естілді. Бұл туынды өлгендерді еске алуға арналған орыс симфониялық шығармаларының жанрын да еске түсірді, олардың ішінде Глазунов, Штайнберг, Римский-Корсаков және Стравинскийдің шығармалары бар.

Симфония - өнер құтқарылуы

Симфония Мәскеуде орындалғаннан кейін Генрих Нойхаус осы туындыны "терең, мағыналы, құштарлық тудыратын, идеясының тұтастығымен классикалық, формасымен кемелді, оркестрлік жазу шеберлігімен ерекшеленетін, жаңалық пен өзгешелікпен көзге түсетін, бірақ сонымен бірге еске түсетіндей таныс, себебі ол адамның сезімдерін шынайы және жүректен айтады" деп сипаттады. Шостакович дәстүрлі төрт бөлімді формаға және қалыпты өлшемдегі оркестрге қайта оралды. Одан да маңыздысы, ол әр бөлімді анық жолдармен ұйымдастырды, себебі симфонияның мықты құрылымы болмаса, ол толыққанды туынды бола алмайды деген қорытындыға келді. Бесінші симфониядағы гармониялық стиль бұрынғыдан гөйі жоқ, көбірек тоналды, ал тақырыптық материал түсініктірек. Бесінші симфонияда Шостаковичтің музыкасының ең жақсы қасиеттері – терең ой, юмор және ұлылық – толыққанды үйлесімде және өзін-өзі қанағаттандыруда бірігіп кетеді делінеді.

Куәлік берілгеннен кейінгі жауап

Соңғы бөлімде айқындықтың пародиясы ретінде, "мәжбүр қуаныш" бейнеленгені жарияланады. Композитордың "Күдіктілік" (ақиқаттылығы күмән тудыратын) еңбегінде келтірілген сөздері бойынша: "Қуаныш – Борис Годуновтағыдай, қатер астында туған мәжбүрлі сезім. Біреу сені таяқпен ұрып, «Сенің міндетің – қуаныш, сенің міндетің – қуаныш» десін, ал сен дірілдеп тұрып, «Біздің міндетіміз – қуаныш, біздің міндетіміз – қуаныш» деп күңкілдеп, баяу қадам басасың." Симфонияның көптеген орындалулары мен жазбалары коданың біртіндеп жылдамдауымен аяқтаса да, әсіресе Леонард Бернштейннің 1959 жылғы қазанда Нью-Йорк филармониясымен жазған Columbia Records жазбасы (композитордың қатысуымен Мәскеуде өткен қойылымнан кейін), соңғы уақыттардағы орындаулар Шостаковичтің ниетіне қатысты басқаша түсініктерді көрсетеді (бірақ бұл нақты дәлелденген жоқ). Шостаковичтің досы және әріптесі Мстислав Ростропович соңғы минуттарды әлдеқайда баяу және тыныш түрде орындады, жылдамдықты арттырмады; ол мұны Ресейде Ұлттық симфониялық оркестрмен бірге және олардың коммерциялық Teldec жазбасында жасады. CBS телеарнасына берген сұхбатында ол Шостакович симфонияда "жасырын хабар" қалдырғанын, бұл композитордың "Күдіктілік" еңбегіндегі сөздерімен расталатынын айтты. Бүгінде "Бесінші" симфония Шостаковичтің ең танымал шығармаларының бірі саналады.