Кіріспе

Француз математигі, сандар теориясының маманы Анри Леон Лебесг.

Жеке өмір

Анри Лебесг 1875 жылғы 28 маусымда Оаза департаментінің Бове қаласында дүниеге келген. Лебегтің әкесі баспагер, ал анасы мектеп мұғалімі болған. Олар үйде кітапхана жинады, оны жас Генри пайдаланды. Әкесі туберкулезден ерте қайтыс болғандықтан, анасы оны өзі ғана асырап өсірді. Бастауыш мектепте математикаға ерекше қабілетін көрсеткендіктен, оның бір ұстазы қоғамдық қолдау алуға көмектесті. Ол білімін Бове колледжінде, содан кейін Париждегі Сен-Луи және Луи-ле-Гранд лицейлерінде жалғастырды. 1894 жылы Лебесг Жоғарғы нормалды мектепке қабылданды, онда математиканы оқып, 1897 жылы бітірді. Бітіргеннен кейін ол екі жыл École Normale Supérieure-де кітапханада жұмыс істеді, сол кезде мектепті жақында бітірген Рене Луи Бэрдің үздіксіздік туралы зерттеулерімен танысты. Сонымен қатар ол Сорбоннада аспирантураға түсті, онда Эмил Борельдің мөлшер теориясының бастапқы жұмыстарымен және Камиль Жорданның Жордан мөлшерімен танысты. 1899 жылы ол докторлық диссертациясын аяқтаумен бірге Нансидегі Орталық лицейде оқытушы болып жұмыс істеді. 1902 жылы ол Сорбоннадан «Интеграл, Ұзындық, Аудан» тақырыбындағы маңызды диссертациясын қорғап, доктор ғылымын алды, оның жетекшісі Борель болды, ол одан төрт жас үлкен еді. Лебесг өзінің бір сыныптасының қарындасымен үйленді және олардың Сюзанна және Жак есімді екі баласы болды. Диссертациясын жариялағаннан кейін, 1902 жылы Лебесгке Ренн университетінде қызмет ұсынылды, ол 1906 жылға дейін дәріс берді, содан кейін Пуатье университетінің ғылым факультетіне көшті. 1910 жылы Лебесг Сорбоннаға конференция төрағасы болып ауысты, ал 1919 жылдан бастап профессор атанды. 1921 жылы ол Сорбоннаны тастап, Франция колледжінде математика профессоры болды, онда өмірінің соңына дейін дәріс оқыды және зерттеулер жүргізді. 1922 жылы ол Ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Анри Лебесг 1941 жылғы 26 шілдеде Парижде қайтыс болды. Дегенмен, оның нақты талдауға қосқан үлесімен салыстырғанда, бұл шағын ізденістері бәлеңкейде қалады; оның осы салаға қосқан үлесі қазіргі талдаудың қалыптасуына зор әсер етті және оның әдістері қазіргі заманғы талдаудың маңызды бөлігіне айналды. Бұлар Лебесгтің тіпті білмеген негізгі физикаға маңызды практикалық әсер етеді, туралы төменде айтылған.

Лебегтің интеграция теориясы

Интеграция – функция графигінің астындағы ауданды табудың формалды емес идеясына сәйкес келетін математикалық операция. Интеграцияның алғашқы теориясын б.з.б. 3 ғасырда Архимед өзінің квадраттар әдісімен жасады, бірақ оны геометриялық симметриясы жоғары дәрежеде болған шектеулі жағдайларда ғана қолдануға болады. 17 ғасырда Исаак Ньютон мен Готфрид Вильгельм Лейбниц интеграцияның дифференциациямен тығыз байланысты екенін ашты, соңғысы – функцияның графиктегі кез келген нүктеде қаншалықты жылдам өзгеретінін өлшеу тәсілі. Екі маңызды геометриялық операция арасындағы бұл күтпеген байланыс – дифференциация және интеграция – қазіргі кезде негізгі теорема деп белгілі. Ол математиктерге интегралдардың кең класын алғаш рет есептеуге мүмкіндік берді. Дегенмен, Евклид геометриясына негізделген Архимед әдісінен айырмашылығы, математиктер Ньютон мен Лейбництің интегралдық есептеуінің қатаң негізі жоқ деп санады. 19 ғасырда Августин Коши епсилон-дельта шектерін енгізді, ал Бернхард Риман осыған орай қазір Риман интегралы деп аталатын нәрсені формалдады. Бұл интегралды анықтау үшін функция графигінің астындағы ауданды кішірейе түсетін тіктөртбұрыштармен толтырып, әр кезеңде тіктөртбұрыштардың аудандары қосындысының лимитін алады. Бірақ кейбір функциялар үшін осы тіктөртбұрыштардың жалпы ауданы бір санға жақындамайды. Сондықтан, олардың Риман интегралы жоқ. Лебег бұл мәселені шешу үшін интеграцияның жаңа әдісін ойлап тапты. Функцияның доменіне назар аударатын тіктөртбұрыштардың аудандарын пайдаланудың орнына, Лебег өзінің негізгі аудан бірлігі үшін функцияның кодоменін қарастырды. Лебегтің идеясы – алдымен жиындар мен сол жиындардағы функциялар үшін өлшемді анықтау. Содан кейін ол қарапайым функциялар деп аталатын интегралды құруға кірісті; тек шекті санда мән қабылдайтын өлшенетін функциялар. Содан кейін ол оны күрделі функциялар үшін қарапайым функциялар интегралдарының жоғарғы шегі ретінде анықтады. Лебег интегралының қасиеті – Риман интегралы бар шектелген интервалда анықталған кез келген функцияның Лебег интегралы да болады, және осы функциялар үшін екі интеграл сәйкес келеді. Сонымен қатар, жабық шектелген интервалдағы әрбір шектелген функцияның Лебег интегралы бар, ал Риман интегралы жоқ, бірақ Лебег интегралы бар көптеген функциялар бар. Лебег интеграциясын дамыту барысында Лебег өлшем ұғымын ойлап тапты, ол ұзындық идеясын интервалдардан өлшенетін жиындар деп аталатын өте кең жиынға дейін кеңейтеді (яғни, қарапайым функциялар – шекті санда мән қабылдайтын функциялар, және әрбір мән өлшенетін жиында алынады). Лебегтің өлшемді интегралға айналдыру әдісі көптеген басқа жағдайларға оңай жалпыланады, бұл қазіргі заманғы өлшем теориясына әкеледі. Лебег интегралы бір жағынан кемшіліктері бар. Риман интегралы анықтамасы жабық интервал емес функцияларды өлшеу үшін дұрыс емес Риман интегралына жалпылайды. Лебег интегралы осы функциялардың көпшілігін интеграциялайды (әрқашан бірдей жауап береді), бірақ олардың барлығын емес. Нақты түзудегі функциялар үшін Хенсток интегралы – интегралдың одан да жалпы түсінігі (Лебегтің емес, Риманның теориясына негізделген), ол Лебег интегралы мен Риманның дұрыс емес интегралын қамтиды. Алайда, Хенсток интегралы нақты түзудің нақты реттелу ерекшеліктеріне байланысты және сондықтан жалпы кеңістіктерде интеграцияға мүмкіндік беру үшін жалпыланбайды (мысалы, манифольдтар), ал Лебег интегралы мұндай кеңістікке табиғи түрде таралады.