Кіріспе

Ежелгі Грекиядағы мұғалім (б.з.д. V ғасыр) б.з.д. V ғасырдағы интеллектуалдық құбылыс. Софист (σοφιστής) – ежелгі Грекияда б.з.д. V және IV ғасырлардағы мұғалім. Софистер философия, риторика, музыка, спорт және математика сияқты бір немесе бірнеше пәндер саласында маманданған. Олар арете, яғни "ерлік" немесе "көрегендік" жас мемлекет қайраткерлері мен ақсүйектерге үйреткен.

Этимология

Грек тіліндегі σοφός сөзі σοφία есімшесімен байланысты. Гомер заманынан бері ол көбінесе өзінің кәсібінде немесе шеберлігінде сарапшы деп аталатын адамды білдіретін. Көлік жүргізушілер, мүсіншілер немесе әскери сарапшылар өздерінің жұмыстарында осылай аталған. Бұл сөз уақыт өте келе жалпы даналықты, әсіресе саясат, этика және үй шаруашылығы сияқты адамдардың істеріндегі даналықты білдіретін болды. Бұл мағына б.з.д. 7 және 6 ғасырлардағы гректердің жеті данасына (Солон мен Фалес сияқты) тән еді және Геродоттың тарихтарында осылай келтірілген. σοφός сөзінен σοφίζω етістігі туындайды, оның пассивті түрі "дана болу" немесе "шебер немесе білгір болу" дегенді білдіреді. Осы етістіктен σοφιστής есімдігі шыққан, ол бастапқыда "өз кәсібінің шебері" деген мағынаны білдірген, ал кейін "сақ адам" немесе "дана адам" деген мағынаны алған. "Софист" сөзі әртүрлі тілдерде осыдан алынған. "Софист" сөзін басқа грек сөздерімен біріктіріп, күрделі сөздер жасауға болады. Мысалы, метеорософист, шамамен "аспан құбылыстарының сарапшысы" деп аударылады; гимнасофист (немесе "жалаңаш софист", бұл сөз үнді философтарын атау үшін қолданылған), деипнософист немесе "дастарқан басындағы софист" (Афинейдің еңбегіндегідей), және иатрософист, кейінгі рим дәуіріндегі дәрігердің бір түрі.

Негізгі тұлғалар

Софистер туралы білетіндердің көбісі басқалардың пікірлері арқылы жеткен. Кейбір жағдайларда, мысалы, Горгияның өзінің еңбектері сақталғандықтан, авторды өз ішкі мазмұнымен бағалауға болады. Бір жағдайда Dissoi logoi деген маңызды софистік мәтін сақталған, бірақ оның авторы кім екені белгісіз. Дегенмен, софистердің ой-санасы туралы көбінесе мағынасы толық берілмеген, шашыраңқы цитаталар арқылы білеміз. Осы цитаталардың көп бөлігі Аристотельден келген, ол софистерге құрметпен қарамаған сияқты.

Протагор

Протагор өз дәуірінің ең танымал және ең табысты софистерінің бірі болды; алайда, кейінірек Секст Эмпирик сияқты философтар оны софист емес, философияның негізін қалаушы деп санайды. Протагор шәкірттеріне, әсіресе саясатта сәтті өмір сүруге қажетті дағдылар мен білімді үйретті. Ол шәкірттерін кез келген мәселені екі жақтан да қорғауға даярлады, себебі шындық тек бір жақтың көзқарасымен шектелмейді деп сенді. Протагор түрлі тақырыптарда жазды және көптеген философиялық идеяларды, әсіресе эпистемология саласында жетілдірді. Оның еңбектерінің бір бөлігі бүгінге дейін сақталған. Ол "Адам – барлық нәрсенің өлшемі" деген мәшһүр сөздің авторы, бұл сөз "Ақиқат" атты еңбегінің кіріспе бөлігінде келтірілген.

Ксеноидтар

Ксениад – Коринф қаласынан шыққан күмәнді философ, шамасы Сократтан бұрынғы Ксенофанның ізбасары болған. Ондай екі адам болған болуы мүмкін, себебі ол б.з.д. 400 жылы Демокритпен аталған, алайда б.з.д. 350 жылы Диоген Циниктің құл ретінде сатылуына да қатысқан деседі, осылайша ол қарақшыларға түсіп, құл ретінде сатылған. Ксениадтың Монимды Диогеннің ізбасары болуға көндіргені және оның күмәнді ілімдерінің бастауы болғаны айтылады. Ол туралы білінетін аз ғана мәлімет Секст Эмпирикстен жеткен, ол оны ең күмәнді пікірлерді ұстанатын адам ретінде көрсетеді, барлық түсініктер жалған екенін және әлемде ешқандай шындық жоқ екенін айтады. Ол Ксенофанмен бірнеше рет оны байланыстырып көрсетеді.

Горгиялар

Горгия – белгілі софист, оның еңбектері қарсы пікірге дауласатын және танымал емес ұстанымдарды мықтырақ көрсету қабілетін таныстырады. Горгия "Қалыптаспаған нәрсе туралы" деген жоғалған еңбектің авторы, онда ештеңе жоқ екенін дәлелдейді. Онда ол оқырмандарын ойлау және болудың екі бөлек нәрсе екеніне көндіруге тырысады. Ол сондай-ақ Еленаны мақтау жөніндегі еңбек ("Encomium of Helen") жазды, онда Еленаның Троя соғысының себебі болуы мүмкін барлық себептерді келтіріп, олардың әрқайсысын жоққа шығарады.

Ликофрон

Ликофронды Аристотель софист ретінде атаған, және ол, мүмкін, Горгийдің шәкірттерінің бірі болған. Ол аристократиялық тектің жорамал құндылығын қабылдамады. Бұл мәлімдеме Ликофронның Антифонның сенімін бөліскенін көрсетеді, яғни (ата-тегіне қарамастан) гректер мен варварлардың барлығы бірдей қабілеттермен дүниеге келеді: б.з.д. 5 ғасырында кең таралмаған, теңдікке негізделген сенім. Ол сонымен қатар, Аристотельдің «Саясат» еңбегінде (1280b10) келтірген сөзімен де белгілі: «Заң – тек келісім, әділдіктің кепілдігі». Сондай-ақ, «адамдардың бір-біріне қарсы құқықтарының кепілі» деп те аударылады. Осылайша, ол заңның келісімге байланысты мәселе, әлеуметтік конвенция екеніне, ал табиғи немесе жалпыға ортақ стандарт емес екеніне сенді (Ликофрон заңның жалпыға ортақ стандарт екендігі туралы идеяны жоққа шығарғанына ешқандай дәлел жоқ – шын мәнінде, оның көзқарасы Аристотельдікінен гөрі әлдеқайда жалпылама болып көрінеді, себебі Ликофрон барлық мемлекеттерге қатысты бір стандартты, қазіргі кезде агрессиясыздық принципі деп аталатын нәрсені ұсынады). Осы тұрғыдан оның заңға қатысты пікірлері Протагордың пікірлерімен саякес келеді. Бұл оның заңды тек құрал ретінде қарастыратынын білдіреді, (әлдебір бастапқы) әлеуметтік келісім теориясы аясында, оны ерекше нәрсе деп санамайды, мысалы, Платонға қарасыңдар, бірақ Трасимах пен Калликлдерге ұқсас, бірақ олардың теориялары – олар туралы қолда бар ақпарат бойынша – нақтырақ ерекшеліктерге ие. Мұндай сын, софистердің көптеген өкілдерінің байлығымен бірге, халықтың софистерге және софизммен байланысты идеялар мен жазбаларға наразылығын тудырды.

Аристофан

Софистердің замандасы, комик драматург Аристофан софистерді мағынасыз сөздерге салынып, ұсақ-түйекке көңіл бөлетін сөз сатушылар деп сынады. Алайда Аристофан софистер мен философтардың арасын ажыратпады және олардың екеуі де лайықты төлем үшін кез келген пікірді қорғауға дайын екенін көрсетті. Аристофанның "Бұлттар" комедиялық пьесасында Стрепсиад қарыздан құтылу үшін Сократтан (нағыз философтың пародиасы) көмек сұрайды. Пьесада Сократ Стрепсиадтың ұлына қарызды төлеуден жалтарту үшін дау-жанжалға түсуді үйретемін деп уәде береді.

Сократ

Софиялықтардың, өз қызметтерін ақымен төлегендер мен ақы алмайтын Сократтың арасындағы айырмашылық туралы пікір талас әлі де жалғасуда. Сократ нұсқау берудің орнына, өзін-өзі кемсітуші және сұрақ қоюға бағытталған ұстанымды ұстанды, бұл Сократ әдісі деп белгілі (дегенмен Диоген Лаертский Протагордың, софиялықтың осы әдісті ойлап тапқанын жазған). Сократтың софиялықтарға деген көзқарасы толығымен қарсы болған жоқ. Бір әңгімесінде Сократ софиялықтардың өзінен жақсы ұстаздар екенін айтты, осыны растау үшін шәкірттерінің бірін софиялыққа білім алуға жіберді. В.К.К. Гатри өзінің «Грек философиясының тарихы» еңбегінде Сократты софиялық деп санады. Платон бірнеше диалогтарында Сократты софиялықтарды жоққа шығарып отырғандай бейнелейді. Бұл мәтіндерде софиялықтар көбінесе жағымсыз жарықтандырылады, Платонның оларды бейнелеуінің қаншалықты дәл және әділ екені белгісіз; алайда Протагор мен Продик «Протагор» диалогында көбінесе жағымды сипатталады. Протагор «адам – барлық нәрсенің өлшемі» деген тұжырым келтірді, яғни адам өзіне не нәрсеге сенетінін өзі шешеді. Платон мен Аристотельдің еңбектері қазіргі заманғы «софиялық» туралы көзқарасқа зор ықпал етті, ол ашкөз оқытушы ретінде, алдау үшін немесе жаңылыс ойлауды қолдау үшін риторикалық айлакерлік пен тілдің екіұштылығын пайдаланады. Осы көзқарас бойынша, софиялық шындық пен әділдікке емес, билікке ұмтылады. Уго Зилиоли сияқты кейбір ғалымдар софиялықтардың таным мен білімге қатысты релятивистік көзқарас ұстанғанын айтады. Алайда, бұл грек сөзі «докса»мен байланысты болуы мүмкін, ол «жеке пікір» емес, «мәдени ортақ сенім» дегенді білдіреді. Софиялықтардың философиясында дін, заң және этикаға қатысты сындық пікірлер бар. Көптеген софиялықтар өз замандастары сияқты дінге сенгенімен, кейбіреулері атеистік немесе агностикалық көзқарастарды ұстанды (мысалы, Протагор және Мелос қаласынан шыққан Диагор).

Ықпал

Алғашқы софистердің жазбаларының көп бөлігі сақталмаған. Алғашқы софистер білім беру және даналықты ұсыну үшін ақы алды, сондықтан оларды көбінесе бай адамдар жалдайтын. Осы практика Платонның Сократ арқылы диалогтарында, сондай-ақ Ксенофонттың "Соғалғандар еске алуларында" және белгілі бір дәрежеде Аристотельдің айыптауларына әкелді. Ұлы Александрдың тәрбиешісі болған Аристотельді софист деп айыптауға болады. Аристотель Александрдың әкесі Филиптен ақы алмады, бірақ Филиптің бұрынғы наурызында қиратқан Аристотельдің туған қаласы Стагираны қайта құруды талап етті, және Филип бұл талапты қабылдады. Джеймс Херрик былай деп жазды: "Де Оратореде Цицерон Платонды Ғоргиада софистерге жасаған танымал шабуылында даналық пен сөз өнерін бөліп көрсеткені үшін кінәлайды". Осы еңбектердің арқасында софистер "сыртқы әсерге берілген" немесе "алдаушы" ретінде бейнеленді, соның салдарынан терминнің қазіргі мағынасы қалыптасты.

Демократия

Софистердің риторикалық әдістері мемлекеттік лауазымға ұмтылған кез келген жас дворян үшін пайдалы болды. Софистер атқарған әлеуметтік рөлдер афиналық саяси жүйеге маңызды әсер етті. Тарихи контекст олардың айқын ықпалына куәлік етеді, себебі софистер ең белсенді болған кезеңде Афина демократиялық жүйеге көшкен. Софистердің мәдени және психологиялық үлесі афиналық демократияның дамуында маңызды рөл атқарды. Софистер жаңа демократияның қалыптасуына, әсіресе шешім қабылдаудың негізі саналатын қоғамдық пікірсайыстардағы сараптамасын тарату арқылы үлес қосты, бұл басқалардың сенімдеріне төзімділік танытуға мүмкіндік берді, тіпті қажеттілік тудырды. Бұл либералдық көзқарас, софистердің ықпалды клиенттерге ие болуымен, табиғи түрде афиналық ассамблеяға еніп, тарады. Ұдайы риторикалық жаттығулар Афина азаматтарына "әңгімелеу арқылы қоғамдық мүмкіндіктерді жасау қабілетін" сыйлады. Бұл демократия үшін маңызды болды, өйткені ол әртүрлі және кейде сырттай ұнамайтын пікірлердің Афина ассамблеясында естілуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, софистер заңның бастапқы дамуына зор үлес қосты, себебі софистер әлемдегі алғашқы заңгерлер болды. Олардың заңгер ретіндегі мәртебесі жоғары деңгейде дамыған дәлелдеу дағдыларының нәтижесі болды.

Афина

Софистер батыс әлемінде сөйлеу және жазу өнерінің алғашқы ресми ұстаздары болды. Олардың жалпы білім берудегі, әсіресе медициналық білім берудегі ықпалын Сеймус Мак Сюйбн сипаттаған. Ғалым Сьюзан Джарратт «Софистерді қайта оқу: классикалық риториканы қайта қарастыру» атты еңбегінде, софистердің «Аристотельдік көзқараспен салыстырғанда мүлдем өзгеше эпистемиялық кеңістік ұсынғанын» айтады. Софистер үшін шешендік ғылымы ақша табудың бір жолы болды. Оқушыларын көндіру өнерін үйрету және өз ойларын жеткізу үшін олар екі техникаға назар аударды: диалектика және риторика. Софистер студенттеріне екі негізгі тәсілді үйретті: софизмдерді және қайшылықтарды қолдану. Осы құралдар софистердің сөздерін басқа сөйлеушілерден ерекшелендірді. Қайшылықтар (антитезис) софистер үшін маңызды болды, себебі олар жақсы ритор өзінің пікірін де, оған қарама-қарсы пікірін де қорғай білуі керек деп сенді. Осылайша, кез келген тезис үшін нақты, көндіріспен дәлелдер табу қабілеті қалыптасты. Софистер үшін басты мақсат – сөз қолданудағы шеберлігін көрсету үшін пікір таласын жеңіп алу болды. Олар шындық жоқ деп сенді, бірақ тең құнды әртүрлі пікірлер бар, ал «ақиқат» – ритордың ең убедительно дәлелдей алатын нәрсе. Софистер өз сөздерін тек білетін тақырыптармен ғана шектемеді. Олар үшін дау-дамайсыз тақырып болған жоқ, өйткені олардың шеберлігі соншалықты жоғары болды, олар өздеріне мүлдем беймәлім нәрселер туралы сөйлей алады және тыңдаушылар мен қарсыластарын әсерлендіре алады. Басты мақсат – аудиторияға ұнайтын тәсілді таңдап, оларды қуантып, сөзді оларға бейімдеу болды. Платонның көзқарасынан өзгеше, софистік риторлар шындықты анықтауға емес, өз позицияларын дәлелдеуге көбірек мән берді. Сөздері күрделі тәсілдің көрнекті үлгісі болған алғашқы софист – Горгий. Оның ең танымал сөздерінің бірі – «Еленаны мақтау», ол риторикалық өнерге маңызды үлес қосты. Осы сөзбен Горгий халық арасында жағымсыз пікір қалыптасқан Еленаны ақтауға, көзі тірісінде мүмкін емес нәрсеге қол жеткізуге тырысты. Екі жақты қайшылықтар, қайталанатын оң қасиеттер мен ойлы, дәйекті аргументтер арқылы Горгий Леонтинец әйелдің жаман беделін бірте-бірте тазартып, жақсартты. Кейіннен Аристотель Горгийдің сөздерінде қолданған тәсілдерді «Горгийдің фигуралары» деп сипаттады. Бұл фигуралардың барлығы сөздің түрі мен аудиториясына байланысты, аудиторияға ұсынылған аргументке ең оңай жол ашады.

Рим

Риторика мен композицияның классикалық дәстүрі софистерге қарағанда Аристотель, Цицерон және Квинтилиан сияқты философтарға көбірек сілтеме жасайды. Платон мен Аристотельдің ықпалының арқасында философия софистикадан ерекшеленді, софистика алдаушы және риторикалық, практикалық ғылым ретінде қарастырылды. Осылайша, Рим империясының кезінде софист – бұл жай ғана риториканы оқытушы және танымал қоғамдық сөйлеуші болды. Мысалы, Либаний, Гимрий, Элий Аристид және Фронто осы мағынада софистер болып саналды. Дегенмен, философтар Сократ, Платон және Аристотельдің қарсылығына қарамастан, софистер білімнің дамуы мен этикалық-саяси теорияны қоса алғанда, көптеген салаларға зор әсер еткені анық. Олардың тұжырымдары б.з.д. V ғасырындағы ой-санаға үлкен ықпал етті. Софистер адамның іс-әрекеттерін рационалды түрде зерттеуге, адам өмірін жақсартуға және табысқа жетуге баса назар аударды. Олар құдайлардың адамның іс-қимылдарын түсіндіре алмайтынын айтты. Осы кезеңде көптеген риториктер стандартты білім берудің бір бөлігі ретінде грек риторикасы бойынша мамандардан тәлім алды. Рим тарихындағы осы кезеңдегі көрнекті риторик Цицерон – Екінші Софистіктің римдік білім беруге тигізген әсерінің бір мысалы. Оның жас кезі Красс пен Домицийдің жарлықтарымен римдік білім беруде латын риторикасын шектеумен бірге өтті. Цицерон жастығынан грек риторикасын, сондай-ақ Архиаспен бірге римдік пәндерді оқыды. Цицеронның алғашқы білімі Красспен жақсы байланысының арқасында дамыды. Біздің заманымыздың I ғасырының соңынан бастап Екінші Софистика, философиялық және риторикалық қозғалыс, интеллектуалды өмірдің басты көрінісіне айналды. "Екінші Софистика" термині Филостраттан келген, ол "Жаңа Софистика" терминімен келіспей, қозғалыстың бастауын б.з.д. IV ғасырдағы Аэскинге дейін жегізді. Бірақ оның ең ерте өкілі – біздің заманымыздың I ғасырының соңындағы Смирналық Никетес болды. Б.з.д. V ғасырындағы алғашқы Софистика қозғалысынан айырмашылығы, Екінші Софистика саясатқа көп көңіл бөлмеді. Бірақ ол, көбінесе, грек-римдік қоғамның күнделікті қажеттіліктерін қанағаттандыру және практикалық мәселелеріне жауап беру үшін пайда болды. Ол жоғары білім беруде үстемдік құрды және әдебиеттің көптеген түрлеріне өз ізін қалдырды. Екінші Софистиканың авторы Лукиан Исаны тіпті "шайқасқан софист" деп атады. Екінші Софистика кезінде грек риторикасы римдік білім беруге күшті әсер етті. Осы кезеңде грек риторикасының үлгісімен латын риторикасын оқуға тыйым салынды. Сонымен қатар, грек тарихы римдік элиталарды өздерінің туған римдік тарихынан гөрі тәрбиелеу үшін басымдыққа ие болды.

Қазіргі қолданысы

Қазіргі қолданыста софизм, софист және софистика сөздері жағымсыз мағынада қолданылады. Софизм немесе софистика – бұл жаңылысқан аргумент, әсіресе оны адастыру мақсатымен әдейі пайдаланатын. Софист – шалақтап, бірақ жаңылыс және алдамшы аргументтермен ой жүргізетін адам.