Вайли транслитерациясы – тибет тілінің латын әрпіне аудару жүйесі. 1959 ж. жасалған, қазіргі тибеттануда кең қолданылады. Дыбысталу емес, жазуды дәл көрсетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тибет жазуын транслитерациялау әдісі
Method for transliterating Tibetan script
Уайли транслитерациясы – бұл тибет жазуын ағылшын тіліндегі стандартты теру машинасындағы әріптерді ғана пайдаланып транслитерациялау әдісі. Бұл жүйе американдық ғалым Туррелл В. Уайлидің еңбегі, ол 1959 жылы Гарвард Азия зерттеулері журналында жариялаған. Кейіннен ол тибеттануда, әсіресе АҚШ-та стандартты транслитерация схемасы болып қалыптасты. Кез келген тибет тілінің латын әрпімен жазылу схемасы тибет тілінің дыбысталуын немесе жазуын дәл қайта беруге тырысу керек пе деген мәселеге тап болады. Бұл екеуі өте ерекше, себебі тибет орфографиясы 11-ші ғасырда қалыптасқан, ал айтылуы дамып келе берді, бұл ағылшын және француз орфографияларымен салыстыруға болады, олар кейінгі орта ғасырлық айтылуды көрсетеді. Бұрынғы транскрипция схемалары осы айырмашылықты бөлуге тырысып, екі мақсатқа да толыққанды жете алмады. Уайли транслитерациясы тибет жазуын жазылған күйінде дәл көшіру үшін жасалған, осының нәтижесінде ол академиялық және тарихи зерттеулерде қабылдауға ие болды. Ол тибет сөздерінің айтылуын көрсету үшін арналмаған.
Wylie transliteration is a method for transliterating Tibetan script using only the letters available on a typical English language typewriter. The system is named for the American scholar Turrell V. Wylie, who created the system and published it in a 1959 Harvard Journal of Asiatic Studies article. It has subsequently become a standard transliteration scheme in Tibetan studies, especially in the United States. Any Tibetan language romanization scheme faces the dilemma of whether it should seek to accurately reproduce the sounds of spoken Tibetan or the spelling of written Tibetan. These differ widely, as Tibetan orthography became fixed in the 11th century, while pronunciation continued to evolve, comparable to the English orthography and French orthography, which reflect Late Medieval pronunciation. Previous transcription schemes sought to split the difference with the result that they achieved neither goal perfectly. Wylie transliteration was designed to precisely transcribe Tibetan script as written, which led to its acceptance in academic and historical studies. It is not intended to represent the pronunciation of Tibetan words.
Капитализация
Тибет транслитерациясының көптеген бұрынғы жүйелері ішкі әріптерді үлкен әріппен жазу схемаларын қамтыды, яғни сөздің бірінші әріпінен гөрі түбір әріпті үлкен әріппен жазуды қарастырды, егер сөздің басындағы әріп префикс болса. Тибет сөздіктері түбір әріптері бойынша жинақталған, ал префикстер көбінесе дыбыссыз болады, сондықтан түбір әріпті білу дұрыс айтуға көмектеседі. Дегенмен, мұндай схемалар көбінесе біркелкі қолданылмады және әдетте тек сөз латын әдебиетінің қағидаларына сәйкес (мысалы, сөйлемнің басында) үлкен әріппен жазылатын жағдайларда ғана қолданылды. Ішкі әріптерді үлкен әріппен жазудың қиындығы, айтылуын анықтаудағы пайдасының шектеулігі және тибет сөздігін қолдана алатын оқырманға қажетсіздігіне байланысты Уайли егер сөзді үлкен әріппен жазу қажет болса, батыстың үлкен әріптерді жазу ережелеріне сәйкес, бірінші әріпті үлкен әріппен жазу керектігін айтты. Осылайша, белгілі бір тибет буддистік ағымы (Кагью) Bka' brgyud деп, bKa' brgyud деп емес, жазылады.
Many previous systems of Tibetan transliteration included internal capitalisation schemes—essentially, capitalising the root letter rather than the first letter of a word, when the first letter is a prefix consonant. Tibetan dictionaries are organized by root letter, and prefixes are often silent, so knowing the root letter gives a better idea of pronunciation. However, these schemes were often applied inconsistently, and usually only when the word would normally be capitalised according to the norms of Latin text (i. e. at the beginning of a sentence). On the grounds that internal capitalisation was overly cumbersome, of limited usefulness in determining pronunciation, and probably superfluous to a reader able to use a Tibetan dictionary, Wylie specified that if a word was to be capitalised, the first letter should be capital, in conformity with Western capitalisation practices. Thus a particular Tibetan Buddhist sect (Kagyu) is capitalised Bka' brgyud and not bKa' brgyud.
Ұзартулар
Уайлидің бастапқы схемасы тибет жазуының барлық мәтіндерін транслитерациялай алмайды. Атап айтқанда, ол тибет пунктуациясының көптеген белгілеріне сәйкес келеді деп айтуға болады, сондай-ақ тибет жазуымен жазылған тибет емес сөздерді (санскрит және фонетикалық қытай тілдері ең көп кездесетін мысалдар) көрсете алмайды. Осыған байланысты, түрлі ғалымдар қажеттілікке қарай, белгілі бір жағдайларға арналған және толық емес конвенцияларды қабылдады. Вирджиния университетінің Тибет және Гималай кітапханасы осы кемшіліктерді жүйелі түрде жоятын EWTS – кеңейтілген Уайли транслитерация схемасын жасады. Ол жоқ символдарды көрсету үшін үлкен әріптер мен латын пунктуациясын пайдаланады. Tise сияқты бірнеше бағдарламалық қамтамасы, қазір осы стандартты қолданады, бұл латын әліпбиіндегі пернетақта арқылы тибет жазуын (толық Unicode тибет символдары жиынтығын қоса) кез келген шектеусіз жазуға мүмкіндік береді. Уайли жүйесі тибет тілімен таныс емес тіл мамандары үшін интуитивті болмағандықтан, тибет тарихи фонологиясы туралы мақалаларда Уайлидің орнына Халықаралық фонетикалық әліпбиге негізделген жаңа транслитерация жүйесі ұсынылды.
Wylie's original scheme is not capable of transliterating all Tibetan script texts. In particular, it has no correspondences for most Tibetan punctuation symbols, and lacks the ability to represent non Tibetan words written in Tibetan script (Sanskrit and phonetic Chinese are the most common cases). Accordingly, various scholars have adopted ad hoc and incomplete conventions as needed. The Tibetan and Himalayan Library at the University of Virginia developed a standard, EWTS—the Extended Wylie Transliteration Scheme—that addresses these deficiencies systematically. It uses capital letters and Latin punctuation to represent the missing characters. Several software systems, including Tise, now use this standard to allow one to type unrestricted Tibetan script (including the full Unicode Tibetan character set) on a Latin keyboard. Since the Wylie system is not intuitive for use by linguists unfamiliar with Tibetan, a new transliteration system based on the International Phonetic Alphabet has been proposed to replace Wylie in articles on Tibetan historical phonology.