Кіріспе
Ұлыбритания мен Ресей арасындағы 1907 жылғы келісім, яғни 1907 жылғы англо-ресейлік конвенция (Англо Русская Конвенция 1907 г.), немесе Ұлыбритания мен Ресей арасындағы Парсы, Ауғанстан және Тибет мемлекеттеріне қатысты конвенция (Конвенция между Соединенным Королевством и Россией относительно Персии, Афганистана, и Тибета; Konventsiya mezhdu Soyedinennym Korolevstvom i Rossiyey otnositel'no Persii, Afghanistana, i Tibeta), 1907 жылғы 31 тамызда Санкт-Петербург қаласында қол қойылды. Ол Орталық Азиядағы ұзақ жылдарға созылған бәсекелестікті тоқтатты және екі елге Берлин мен Бағдатты жаңа теміржол арқылы байланыстыру арқылы Осман империясын Германиямен біріктіруге ұмтылған немістерді оқшаулауға мүмкіндік берді. Конвенция Парсы мемлекетіне қатысты ұзаққа созылған дауды шешті. Ұлыбритания Парсының солтүстік бөлігіне араласпауға уәде берді, ал Ресей Парсының оңтүстік бөлігін британдықтардың ықпал ету аймағының бір бөлігі деп мойындады. Ресей Тибет пен Ауғанстанға да араласпауға міндеттенді. Бұл уәделерге қолдау ретінде Лондон несиелер мен саяси көмек көрсетті. Конвенция Парсы, Ауғанстан және Тибет аймақтарындағы бақылау шекараларын белгілеп, британдық-ресейлік қарым-қатынастарды жақсартты. Осы келісім Үштік Антантаның құрылуына себеп болды.
The Anglo Russian Convention of 1907 (Англо Русская Конвенция 1907 г. ), or Convention between the United Kingdom and Russia relating to Persia, Afghanistan, and Tibet (Конвенция между Соединенным Королевством и Россией относительно Персии, Афганистана, и Тибета; Konventsiya mezhdu Soyedinennym Korolevstvom i Rossiyey otnositel'no Persii, Afghanistana, i Tibeta), was signed on August 31, 1907, in Saint Petersburg. It ended the longstanding rivalry in Central Asia and enabled the two countries to outflank the Germans, who were threatening to connect Berlin to Baghdad with a new railroad that could potentially align the Ottoman Empire with Imperial Germany. The Convention ended the long dispute over Persia. Great Britain promised to stay out of northern Persia, and Russia recognized southern Persia as part of the British sphere of influence. Russia also promised to stay out of Tibet and Afghanistan. In exchange, London extended loans and some political support. The convention brought shaky British–Russian relations to the forefront by solidifying boundaries that identified respective control in Persia, Afghanistan, and Tibet. This agreement would eventually lead to the formation of the Triple Entente.
Германияның өрлеуі
1882 жылғы 20 мамырда Германия Италия мен Австрия-Мажарстанмен Үштік одаққа қосылды, бұл оның әлемдік аренадағы өнеркәсіптік және әлеуметтік-саяси өркендеуін күшейтті. Сонымен қатар, Германия 1900 жылдардың басынан Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін әскери өндірісін едәуір арттырды. Біріккен Германия мемлекетінің кезінде Отто фон Бисмарк елдің әлемдік беделін арттыруға және Германияның билігінің сол кездегі ең жоғары деңгейіне жетуге жұмыс істеді. Ұлыбритания мен Ресей Германияның аймақтағы ниеттеріне қарсы болса, Үштік одақтың мүшелері Азиядағы ағылшын-орыс ықпалына қарсы тұрды. Осылайша, Германияның халықаралық қатынастардағы маңызды күшке айналуының кілті әскери және аумақтық кеңею болды. Германияның Таяу Шығысқа деген қызығушылығы 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында Еуропаға қатысты негізгі саясатына бағынышты, екінші дәрежелі маңызға ие болды. Екінші деңгейде болғанымен, ол Таяу Шығыстың батыс елдерін бір-біріне қарсы қоюға бағытталған әрекеттерді пайдалану құралы болды. Берлин Осман империясына бейбіт түрде еніп, аймақта отаршылдық амбициялары шектеулі болды.
Парсыдағы қиындықтар
1905 жылы революциялық қозғалыс Тегеран қаласының барлық аймақтарына тарады, шаһты конституцияны қабылдауға, мәжіліс (парламенттік жиналыс) құруға және сайлау өткізуге мәжбүр етті. Революцияның негізгі тұлғалары секулярлық мақсаттарды көздеді, бұл монархияның пайдасына дін қызметкерлері арасында жіктер тудырды. Британ және Ресей үкіметтері либералды және тұрақсыз жаңа саяси жүйені мақұлдамады, олардың орнына шетелдік жеңілдіктерге жол беретін және аймақтағы олардың мүдделерін қолдайтын тұрақты марионеттік үкіметті қалаған. Персиядағы мақсаттарын оңайлату үшін британдықтар мен ресейліктер оны үш аймаққа бөлуді талқылады. Келісімде «солтүстік, оның ішінде Исфахан Ресейге; оңтүстік-шығыс, әсіресе Керман, Систан және Белуджистан Ұлыбританияға; ал қалған жерлер екі держава арасында бейтарап аймақ ретінде белгіленеді» делінген. Персияның бөлінуі Ұлыбритания мен Ресейдің елдегі аумақтық және экономикалық мүдделерін нығайта түсетін, сондай-ақ Персияның саяси жүйесіне үнемі араласуға мүмкіндік беретін еді. Сыртқы көмекпен революционерлер еуропалық және монархистік күштердің бірігуінен оқшауланды. Персия үкіметі Англия мен Ресейдің одағы Иранның егемендігіне екі державаның араздасуынан да үлкен қауіп төндіретінін тез түсінді. Осының салдарынан 1907 жылы Ұлыбритания мен Ресей экономикалық және саяси мүдделерін реттеу туралы келісімге қол қойды.
Шарттары
Англо-орыс конвенциясы Ресей империясы мен Ұлыбритания империясының Парсы, Ауғанстан және Тибеттегі ықпал аймақтарын бекітті.
Персия
Келісім елдің егемендігін мойындады, бірақ оны үш жеке аймаққа бөлді. Келісімде Ресейдің Транскавказ және Орталық Азиядағы иеліктерімен шектесетін Солтүстік Иранның барлығы Ресей мүдделерінің эксклюзивті ықпал ету аймағы ретінде белгіленді. Солтүстік аймақ батыста Осман империясымен шекаралас Каср-э Шириннен басталып, Тегеран, Исфахан және Язд қалалары арқылы өтіп, шығыс шекарасына дейін, Ауғанстан, Иран және Ресей шекаралары қиылысатын жерге дейін созылды. Британдық Үндістанмен шектесетін Иранның оңтүстік-шығысындағы кішігірім аймақ Ұлыбританияның эксклюзивті аймағы ретінде танылды. Британдық аймақ батысқа қарай оңтүстік-орталықтағы Керман және оңтүстіктегі Бандар-Аббасқа дейін жетті. Бұл екі аймақты бөліп тұратын аймақ, Орталық Иранның бір бөлігі мен толық оңтүстік-батысы, екі елдің және олардың жеке азаматтарының ықпал мен коммерциялық жеңілдіктер үшін бәсекелесуге мүмкіндік беретін бейтарап аймақ ретінде белгіленді. Ұлыбритания және Ресей үшін бұл келісім Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін сақталған дипломатиялық келісімді орнатуда маңызды рөл атқарды. Алайда, Парсы үкіметі келісім туралы консультация жүргізбеді, бірақ оған қол қойылғаннан кейін хабардар етілді. Персия үкіметі Ұлыбритания мен Ресейдің келісімді іске асыруына кедергі келтіре алмаса да, елдің ұлттық бірлігіне қауіп төндіретініне байланысты келісімнің заңдылығын мойындаудан бас тартты. Иран ұлтшылдары, әсіресе Конституциялық революция кезінде демократияның нұры деп есептеген Ұлыбританияның келісімге қол қоюына қатты ашуланды. Келісімнің маңызды салдары – Иран ұлтшылдығының күшеюімен қатар, британдық және жалпы батысқа қарсы көзқарастардың өркендеуі болды. Келісім екі державаның Ирандағы саясатына қатысты барлық бәсекелестікті жойған жоқ, бірақ 1907 жылдан кейін кең ынтымақтастыққа мүмкіндік берді, әсіресе ағылшын-ресейлік мүдделерге қауіп туғанда. Атап айтқанда, Ұлыбритания мен Ресей Иранның ішкі саясатына араласып, конституционалистермен күресте роялистерді қолдады. Келісім 1918 жылы жаңа революциялық Кеңес Ресейі тарапынан бас тартылғаннан кейін күшін жойды.
Ауғанстан
Англия-Ресей конвенциясы арқылы Ресей Ауғанстанның Ұлыбританияның ықпалында екенін мойындады, егер Ұлыбритания елге шабуыл жасамаса, ал оның орнына Ұлыбритания Ресейге тең сауда жасау және саяси емес мәселелер бойынша Ауғанстан шенеуніктерімен тікелей байланыс құру құқығын берді. Ауғанстан әмірі Хабибулла Хан конвенцияның талаптарын оқығанда қорланғанымен және ашуланып, себебі Ұлыбритания оған келіссөздер туралы немесе олардың нәтижелері туралы хабарлаған жоқ. Парсыға қатысты шарттар сияқты, бұл келісім Ауғанстанда британдықтарға қарсы көңілдің күшеюіне себеп болды.
Тибет
Англо-орыс конвенциясы Тибетке "қытай үстемдігін" мойындады, ал Ұлыбритания Қытай үкіметінің келісімінсіз Тибетпен жеке келісімдер жасамайтынына уәде берді. Ұлыбритания бұл конвенцияның Ресейдің экспансиялық әрекеттерін тоқтатуға көмектеседі деп ойлады, бұл әрекеттер Үндістанға қауіп келтіріп тұрды. 1900 жылдардың басында ағыл-орыс қарым-қатынастарының жақсаруымен, Ұлыбритания мен Ресей екеуі де Тибеттің ағыл-орыс конвенциясындағы буферлік аймақ ретіндегі рөлін мойындады. Конвенция Қытайдың Тибет үстінен үстемдігін таныды, бірақ Қытай "үстемдік" терминін қабылдамай, 1905 жылдан бастап Тибеттегі өз мәртебесін сипаттау үшін "егемендік" терминін қолданды. Англо-орыс конвенциясының қабылдануы 1903-1904 жылдардағы британдық Тибетке жасалған экспедициядан, 1904 жылғы Лхаса конвенциясынан және 1906 жылғы ағыл-қытай конвенциясынан кейін болды, ол Қытайдың Тибетті бақылаушы билік ретіндегі рөлін қайта орнатты.