Кіріспе
Қытай мәдениетінде өртеу арнаулары үшін жасалған қағаздар
Жос қағазы, сондай-ақ хош иісті қағаз деп те аталады, бұл қытайлық ата-бабаларға табыну рәсімдерінде (мысалы, мерекелер мен ерекше жағдайларда қайтыс болған туыстар мен отбасы мүшелерін құрметтеу) кең таралған қағаздан жасалған бұйымдар немесе қағаз жапырақтары. Қытай халық дініндегі қасиетті тұлғаларға табынуда да осыған ұқсас жос қағазы қолданылады. Азиядағы әртүрлі жерлеу рәсімдерінде "өлген адамның жаны ахиратта жеткілікті мүмкіндіктерге ие болуын қамтамасыз ету үшін" жос қағазы және басқа да қағаз бұйымдары өртеліп немесе жерленеді. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, тек Тайваньда ғана храмдар жос қағазын өртеуден 400 миллион АҚШ доллары (13 миллиард тайвандық доллар) табыс алған.
Қолдану
Рух ақшасы көбінесе қайтыс болғандарды құрметтеу үшін қолданылады, бірақ күйеу жігіттің отбасынан қалыңдықтың ата-бабаларына сый ретінде де пайдаланылатыны белгілі. Сонымен қатар, рух ақшасы қайтыс болған туыстарының өмірден кейінгі өмірде қажеттіліктеріне ие болуын қамтамасыз ету үшін беріледі. Бұл ұсыныстар Янлуо Ванға олардың ата-бабаларын қысқа уақытқа ұстауға пара ретінде берілгені де айтылады. Ата-бабаларды құрметтеу өлгендердің рухтары табиғат әлемінде қалып, тірілердің тағдырына әсер ете алады деген сенімге негізделген. Ата-бабаларға табынудың мақсаты – ата-бабалардың тұрақты әл-ауқатын қамтамасыз ету және тірілерге оң көзқарас таныту, кейде ерекше жақсылық немесе көмек сұрау. Ата-бабаларға табынудың дәстүрлері көбінесе жер бетіндегі өмірге ұқсас деп саналатын, қайтыс болғандардың әл-ауқатын қамтамасыз ету үшін оларға ұсыныстардан тұрады. Жаратылыс ақшасын өртеу арғы атаға өмірден кейінгі жайлы өмірге қажетті сән-салтанат пен қажеттіліктерді сатып алуға мүмкіндік береді. Көптеген ғибадатханаларда бас қақпаның сыртында үлкен пештер бар. Қағазды бүктеу – өрттеу рәсімінің маңызды бөлігі, өйткені ол қағазды нақты ақшадан ажыратып, оны бүккендерге сәттілік әкеледі. Нақты ақшаны өртеу көпшілік үшін мүмкін емес, сонымен қатар Азия мәдениеттерінде сәттілік әкелмейді. Жос қағазы белгілі бір пішінге бүктелуі мүмкін, бұл сәттілік әкеледі және адамдар сыйлықтың жақсы қабылдануын қамтамасыз ету үшін көп мөлшерде өртеп жібереді. Көптеген жағдайларда адамдар жос қағазын өртейді, мысалы, Ай жаңа жылы, Жұлдыздар фестивалі, Күз ортасы фестивалі, Дончжи (қысқы күн тұрысы), Цинмин фестивалі, Чонян фестивалі, Аждаһа қайықтары фестивалі және т.б. Әр он бес күнде Тайваньда бизнес иелері қызыл жағылған ошақтарда рух ақшасын өртеп, құдайлар мен арбақтарға жаяу жүргіншілердің жағасында үстел ұсынады. Бұл 24-15 күндік кезеңге бөлінген ежелгі күнтізбе жүйесімен сәйкес келеді. Қарапайым қытайлық заманауи құрбандық шалу үшін жаяу жүргіншілердің немесе тұрғын үйлердің арасындағы асфалтқа сақинамен шеңбер салу керек, содан кейін шеңбер ішінде қағазды өртеп жіберу керек. Бұл қазіргі Қытайдың барлық қалалары мен ауылдарында жиі кездеседі. Қоршаған ортаны қорғау мақсатында кейбір қазіргі заманғы Жос қағаз жағу машиналары арнайы қаптамамен жабдықталған, бұл жанған күлдің таралуын болдырмайды. Қақпақ жеткілікті мөлшерде оттегіне мүмкіндік береді. Рух ақшасы көбінесе өртеледі, бірақ оны желге ұстап немесе жерлеу рәсімдерінде қайтыс болғанның табутына салып ұсынуға болады. Құрбандыққа шалынған құдайдың түріне және мәртебесіне қарай металл фольга немесе әр түрлі өлшемдегі сиялы мөрі бар қағаздар өртелуі мүмкін. Әлемнің әр өңірінде қолданылатын Жос қағазының түріне әртүрлі көңіл бөледі. Мысалы, тозақ банкноттары көбінесе кантондық халықтар басым аймақтарда кездеседі, бірақ Тайвань немесе Макао сияқты "алтын қағаз" қолданатын жерлерде сирек көрінеді немесе қолданылады. Жос қағазы жартысына бүктеледі немесе арнайы салынған шамыраңда күйдірілмес бұрын алтын сынық пішінде алдын ала бүктеліп сатып алынады. Жос қағазды жағу әдетте қытайлық құдайлар мен ата-бабаларға табыну рәсімдерінде орындалатын соңғы әрекет болып табылады. Сондай-ақ, қағаздарды бүге-шігесіне салып, өрнектелген пагодалар немесе лотостар түрінде жинап қоюға болады. Таоизм дәстүрінде құдайларға немесе ата-бабаларға жос қағазын ұсыну ғибадаттың маңызды бөлігі болып табылады. Кейбір қытай буддалық ғибадатханалары, мысалы Сингапурдағы Сингапур буддалық ложасы және Тайваньдағы барлық Фо Гуан Шанға тиесілі ғибадатханалар қоршаған ортаны ластанудан қорқа отырып, ата-бабаларының таблет залында ата-бабаларына табыну кезінде жос қағаздарды ұсынуды ұйғарып отыр.
Spirit money is most commonly burned, but may also be offered by being held into the wind or placed into the deceased's coffin at funeral ceremonies. Depending on the type and status of the deity being worshiped, paper with metal foil or with ink seals of various sizes may be burned. Different regions of the world have different preferences for the type of Joss paper that is used. For instance, Hell Bank Notes are commonly found in regions where Cantonese populations dominate but are rarely seen or used in places such as Taiwan or Macau, which use "gold paper". The Joss paper is folded in half, or bought pre folded into the shape of gold ingots before being burned in an earthenware pot or a specially built chimney. Joss paper burning is usually the last performed act in Chinese deity or ancestor worship ceremonies. The papers may also be folded and stacked into elaborate pagodas or lotuses. In Taoist rituals, the practice of offering joss paper to deities or ancestors is an essential part of the worship. Some Chinese Buddhist temples, such as Singapore Buddhist Lodge in Singapore and all Fo Guang Shan affiliated temples in Taiwan have discouraged offering of joss papers during ancestral worship in their ancestral tablet hall out of concern for the environmental pollution.
Денсаулыққа әсері
Күл үлгілерінің металдық құрамын талдау нәтижесінде, құда қағазын жағудың денсаулыққа зиян келтіретін көптеген уытты компоненттер шығаратыны анықталды. Шаң-түтінде және күлдің түбінде алюминий, темір, марганец, мыс, қорғасын, мырыш және кадмий сияқты ауыр металдардың көп мөлшері кездеседі. Тағы бір зерттеуде, мерекелерде алтын және күміс құда қағаздарын жағудың егде саягөйлерде Паркинсон ауруына және балалардың өсуінің баяулауына себеп болуы мүмкін екені анықталды. Сондай-ақ, құда қағазын жағу металл түтінінен қыздыру симптомдары деп аталатын жағдайға да әкелуі мүмкін.
Дәстүрлі
Джосс қағазы дәстүрлі түрде көптеген өзгешеліктері мен кемшіліктері бар, қолмен жасалғандай сезім беретін жалпы бамбук қағазынан жасалады, бірақ күріш қағазы да көп қолданылады. Дәстүрлі джосс жеке квадраттарға немесе тіктөртбұрыштарға кесіледі. Аймаққа байланысты, джосс қағазы мөрлермен, штамптармен, контрастты қағаз бөліктерімен, өрнектік оюлармен немесе басқа да мотивтермен безендірілуі мүмкін. Әртүрлі рухтарга әртүрлі ақша беріледі. Рух ақшасының үш негізгі түрі – қолма-қол ақша (мыс деп те аталады), күміс және алтын. Қолма-қол ақша жаңадан қайтыс болған рухтарға және таныс емес рухтарға беріледі. Алтын джосс қағазы (джин) көбінесе Нефрит императоры сияқты құдайларға сыйға тартылады. Күміс джосс қағазы (инь) ата-баба рухтарына, сондай-ақ басқа рухтарға да беріледі. Рухтарды жаңылыстыру немесе оларға құрметсіздік көрсетуден сақтану үшін, рух ақшасының осы үш санаты арасындағы айырмашылықтарды қатаң сақтау қажет.
Қазіргі заманғы
Джосс қағазының заманауи немесе батыстық үлгідегі түрлеріне қағаз ақша, несие карточкалары, чектер, сондай-ақ қағаз-машеден жасалған киімдер, үйлер, көліктер, тұрмыстық заттар, электроника және қызметшілер (мандарин тілінде Zhizha деп аталады: zhǐzhā :zh:紙紮) жатады. Қағаздық бұйымдардың дизайны өте қарапайымнан өте күрделіге дейін (тапсырыс бойынша суреттер мен есімдермен) ауысады. 2006 жылы Қытай Халық Республикасының азаматтық істер жөніндегі вице-министрі Ду Юпей қағаздан жасалған көліктер, үйлер және дәрі-дәрмектер сияқты "шатақ құрбандық заттарының" өртелуіне жауап ретінде министрлік жосы қағазының ең шектен тыс түрлеріне тыйым салуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.
Реттеу
Қытайдың кейбір провинцияларында әуе ластануына алаңдаушылық туғызғандықтан, арбақ қағазын жағуға тыйым салынды.