Ағылшын романының тарихы мен дамуы

Кіріспе

Ағылшын тіліндегі әдебиеттегі роман ұғымы

Ағылшын романы – ағылшын әдебиетінің маңызды бір бөлігі. Бұл мақала, негізінен, Англияда, Шотландияда, Уэльсте немесе Солтүстік Ирландияда (немесе 1922 жылға дейін Ирландияның кез келген аймағында) туған немесе өмірінің маңызды бөлігін өткізген, ағылшын тілінде жазылған романдар мен романда жазушылар туралы. Дегенмен, тақырыптың мәнін ескере отырып, бұл қағида ақылға қонымды түрде қолданылды және қажет болған жағдайларда басқа тілдердегі романдарға немесе негізінен британдық емес авторларға сілтеме жасалды.

Ағылшын тіліндегі алғашқы романдар

Тарихи тұрғыдан алғанда, ағылшын романының бастауы Дэниел Дефоның «Робинзон Крузо» (1719) және «Молл Фландер» (1722) романдарымен байланыстырылған, бірақ қазіргі зерттеулер Афра Беннің «Асыл адам мен оның қарындасы арасындағы махаббат хаттары» (1684), Джон Буньянның «Көшпенділердің саяхаты» (1678) және Афра Беннің «Оруноко» (1688) шығармаларын одан да ықтимал үміткерлер деп санайды. Ал сэр Томас Малоридің «Морте д’Артур» (1485) және тіпті Джеффри Чосердің «Кентерберий ертегілерінің» «Пролог» (1400 шамасында) сияқты ертерек туындылар да ұсынылған. Тағы бір маңызды ерте роман – ирланд жазушысы және дін қызметкері Джонатан Свифттың «Гулливердің саяхаттары» (1726, 1735 жылы түзетілген), ол адам табиғатының сатирасы және «Робинзон Крузо» сияқты саяхатшылардың әңгімелерінің пародиясы болып табылады. Романның маңызды әдеби жанр ретінде дамуы Англиядағы орта таптың өсуімен байланысты. 18 ғасырдағы тағы бірнеше маңызды ағылшын романистері: Сэмюэл Ричардсон (1689–1761), «Памела, немесе ізгілікпен сыйланған» (1740) және «Кларисса» (1747–48) атты хаттар түрінде жазылған романдарының авторы; Генри Филдинг (1707–1754), «Джозеф Эндрюс» (1742) және «Табуан болған Том Джонстың тарихы» (1749) романдарының авторы; Лоуренс Стерн (1713–1768), 1759 және 1767 жылдар аралығында «Тристом Шэнди» романын бөлім-бөлім жариялаған; Оливер Голдсмит (1728–1774), «Уэйкфилд викарийі» (1766) романының авторы; Тобиас Смоллетт (1721–1771), «Пергрейн Пиклдің оқиғалары» (1751) және «Хамфри Клинкер экспедициясы» (1771) сияқты комикалық пикареска романдарымен танымал болған шотланд романисі, ол Чарльз Диккенске әсер еткен; және Фанни Берни (1752–1840), «Джейн Остин романдарымен ләззаттанған» және «Эвелина» (1778), «Сесилия» (1782) және «Камилла» (1796) романдарын жазған. 18 және 19 ғасырлардағы романда романистің оқырманға тікелей сөйлеуі ерекше көзге түседі. Мысалы, автор кейіпкерді айыптау үшін немесе екіншісіне аяу немесе мақтау білдіру үшін баяндауын үзіп, оқырманды басқа да маңызды мәселе туралы хабардар ете немесе еске салады.

Романтикалық кезең

«Романтикалық роман» деген сөздің бірнеше мағынасы бар. Мұнда бұл әдебиет тарихындағы Романтизм дәуірінде жазылған романдарға қатысты, ол 18 ғасырдың соңынан бастап 1837 жылы Виктория дәуірінің басына дейін созылады. Бірақ мәселені күрделендіретіні, Уолтер Скотт, Натаниел Хоторн, Джордж Мередит сияқты романистер романс дәстүрінде жазған туындылары бар. Сонымен қатар, қазіргі кезде бұл тіркес көбінесе романтикалық махаббатқа бағытталған танымал бульварлық әдебиет жанрына қатысты қолданылады. Романтизм дәуірі, әсіресе, Уильям Блейк, Уильям Вордсворт, Сэмюэл Тейлор Колридж, Джордж Байрон, Перси Шелли және Джон Китс сияқты ақындармен байланысты, бірақ 19 ғасырдың басында Джейн Остин мен Уолтер Скотт сияқты екі ірі романист те жарық көрді. Хорас Уолполдың 1764 жылғы «Отранто қамалы» романы готика жанрын ойлап тапты. «Готика» сөзі бастапқыда орта ғасырлық мағынада қолданылған. Бұл жанр «қорқынышты, фантастикалық және табиғаттан тыс құбылыстарды» біріктіреді және көбінесе қуысқан қамалдар, зираттар және әртүрлі көрнекті элементтерді қамтиды. Кейінірек Энн Рэдклифф готикалық жаман кейіпкердің баянгерлік бейнесін енгізді, ол Байрондық кейіпкерге айналды. Оның ең танымал және ықпалды туындысы «Удолфоның құпиялары» (1794) жиі готика романының архетипі ретінде сипатталады. Уильям Бекфордтың «Ватек» (1786) және Мэтью Льюисдің «Монах» (1796) – готика мен қорқыныш жанрларындағы ертедегі маңызды туындылар. Мэри Шеллидің «Франкенштейн» романы (1818) тағы бір маңызды готика романы болып табылады, сонымен қатар ғылыми фантастиканың алғашқы үлгісі саналады. Вампир жанры Джон Уильям Полидоридің «Вампир» (1819) романымен басталды. Бұл әңгіме Лорд Байронның өмірінен және оның «Гиаур» поэмасынан шабыттанды. Кейінірек жазылған маңызды туынды – «Варни вампир» (1845), онда көптеген стандартты вампирлік қағидалар пайда болды: Варниде тістер бар, ол құрбандарының мойнында екі тесік қалдырады, гипноздық күшке және адамнан асып түсетін күшке ие. Варни сондай-ақ өзінің жағдайына қарсы болған, бірақ оған құл болған «мейірімді вампирдің» алғашқы үлгісі болды. Бұл кезеңде Мария Эджворт (1768–1849) және Томас Лав Пикок (1785–1866) сияқты кішігірім романистер де көзге түсті. Эджворттың «Кэстл Рэкрент» романы (1800) «ағылшын тіліндегі алғашқы толыққанды аймақтық роман» және «ағылшын тіліндегі алғашқы шынайы тарихи роман» саналады, сонымен қатар Уолтер Скоттқа маңызды әсер етті. Пикок негізінен «Қайыршылық абырой» (1818) және «Эльфиннің бақытсыздықтары» (1829) сияқты романдарында сатирик болды. Джейн Остин (1775–1817) шығармалары 18 ғасырдың екінші жартысындағы сезімталдық романдарына сын көзбен қарады және 19 ғасырдағы реализмге көшудің бір бөлігі болды. Оның сюжеттері, негізінен комедиялық болғанымен, әйелдердің әлеуметтік мәртебе мен экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін некеге тәуелді екенін көрсетеді. Остин әйелдердің қарсыласатын жағдайларын ашып көрсетеді, олар көбінесе мұрагерлікке ие бола алмады, жұмыс істей алмады және олардың өмірдегі жалғыз мүмкіндігі тұрмысқа шыққан еркекке байланысты болды. Ол сол заманда әйелдердің қандай қиындықтарға тап болғанын ғана емес, ерлерден не күтілгенін және олардың қандай мансаптарды таңдауы керектігін де көрсетеді. Ол мұны өткір оймен, әзілмен және барлық кейіпкерлер, жақсы немесе жаман болса да, лайықты жаза алатын аяқталумен жасайды. Оның еңбектері оған өмір бойы аз ғана жеке даңқ пен бірнеше оң пікірлер әкелді, бірақ 1869 жылы оның жүрегі туысының «Джейн Остин туралы естеліктер» атты еңбегі жарық көргеннен кейін ол кең жұртшылыққа танылды, ал 1940 жылдары ол ірі жазушы ретінде танылды. 20 ғасырдың екінші жартысында Остин туралы зерттеулер көбейді және оның жанкүйерлерінің мәдениеті пайда болды. Остин шығармаларына «Мақтаныш пен әділдік» (1813), «Ақыл мен сезім» (1811), «Мэнсфилд паркі», «Келтіру» және «Эмма» кіреді. 19 ғасырдың басындағы тағы бір ірі романист – Сэр Уолтер Скотт (1771–1832), ол өте табысты британдық романист ғана емес, сонымен қатар «19 ғасырдағы көркем әдебиетке ең үлкен әсер еткен [және] еуропалық тұлға» болды. Скотт «Уэверли» романдары сериясымен, соның ішінде «Уэверли» (1814), «Антиквар» (1816) және «Мидлотианның жүрегі» (1818) тарихи роман жанрын құрды. Алайда, Остин бүгінде кеңінен оқылады және фильмдер мен телесериалдардың негізі болып табылады, ал Скоттты жиі оқымайды.

The phrase 'Romantic novel' has several possible meanings. Here it refers to novels written during the Romantic era in literary history, which runs from the late 18th century until the beginning of the Victorian era in 1837. But to complicate matters there are novels written in the romance tradition by novelists like Walter Scott, Nathaniel Hawthorne, George Meredith. In addition the phrase today is mostly used to refer to the popular pulp fiction genre that focusses on romantic love. The Romantic period is especially associated with the poets William Blake, William Wordsworth, Samuel Taylor Coleridge, George Byron, Percy Shelley and John Keats, though two major novelists, Jane Austen and Walter Scott, also published in the early 19th century. Horace Walpole's 1764 novel, The Castle of Otranto, invented the Gothic fiction genre. The word gothic was originally used in the sense of medieval. This genre combines "the macabre, fantastic, and supernatural" and usually involves haunted castles, graveyards and various picturesque elements. Later novelist Ann Radcliffe introduced the brooding figure of the Gothic villain which developed into the Byronic hero. Her most popular and influential work, The Mysteries of Udolpho (1794), is frequently described as the archetypal Gothic novel. Vathek (1786), by William Beckford, and The Monk (1796), by Matthew Lewis, were further notable early works in both the Gothic and horror genres. Mary Shelley's novel Frankenstein (1818), as another important Gothic novel as well as being an early example of science fiction. The vampire genre fiction began with John William Polidori's The Vampyre (1819). This short story was inspired by the life of Lord Byron and his poem The Giaour. An important later work is Varney the Vampire (1845), where many standard vampire conventions originated: Varney has fangs, leaves two puncture wounds on the neck of his victims, and has hypnotic powers and superhuman strength. Varney was also the first example of the "sympathetic vampire", who loathes his condition but is a slave to it. Among more minor novelists in this period Maria Edgeworth (1768–1849) and Thomas Love Peacock (1785–1866) are worthy of comment. Edgeworth's novel Castle Rackrent (1800) is "the first fully developed regional novel in English" as well as "the first true historical novel in English" and an important influence on Walter Scott. Peacock was primarily a satirist in novels such as Nightmare Abbey (1818) and The Misfortunes of Elphin (1829). Jane Austen's (1775–1817) works critique the novels of sensibility of the second half of the 18th century and are part of the transition to 19th century realism. Her plots, though fundamentally comic, highlight the dependence of women on marriage to secure social standing and economic security. Austen brings to light the hardships women faced, who usually did not inherit money, could not work and where their only chance in life depended on the man they married. She reveals not only the difficulties women faced in her day, but also what was expected of men and of the careers they had to follow. This she does with wit and humour and with endings where all characters, good or bad, receive exactly what they deserve. Her work brought her little personal fame and only a few positive reviews during her lifetime, but the publication in 1869 of her nephew's A Memoir of Jane Austen introduced her to a wider public, and by the 1940s she had become accepted as a major writer. The second half of the 20th century saw a proliferation of Austen scholarship and the emergence of a Janeite fan culture. Austen's works include Pride and Prejudice (1813) Sense and Sensibility (1811), Mansfield Park, Persuasion and Emma. The other major novelist at the beginning of the early 19th century was Sir Walter Scott (1771–1832), who was not only a highly successful British novelist but "the greatest single influence on fiction in the 19th century [and] a European figure". Scott established the genre of the historical novel with his series of Waverley Novels, including Waverley (1814), The Antiquary (1816), and The Heart of Midlothian (1818). However, Austen is today widely read and the source for films and television series, while Scott is less often read.

Виктория дәуіріндегі роман

Виктория дәуірінде (1837–1901) роман ағылшын тіліндегі басты әдеби жанрға айналды. XIX ғасырда көптеген әйел романдар авторы табысқа жетті, бірақ олар көбінесе еркек псевдонимін пайдалануға мәжбүр болды. XIX ғасырдың басында көптеген романдар үш томдық болып басылды. Дегенмен, ай сайынғы жарияланымдар 1836 жылдың сәуірінен 1837 жылдың қарашасына дейін шыққан Чарльз Диккенстің «Пиквик қағаздарының» жиырма бөлігімен қайта жанданды. Оқырманның қызығуын сақтау үшін әр эпизодта жаңа сюжеттік бұрылыс немесе жаңа кейіпкер сияқты жаңа элементтерді енгізуге жоғары сұраныс болды. Диккенс және Такерей осылай жиі жариялаған. 1830 және 40-жылдары романдар авторы өздерінің шығармаларына әлеуметтік сыншылардың ықпалын көрсетуге бастады, әсіресе Томас Карлайл, ол «Англияның жағдайы» деген мәселені көтеріп, «1832 жылғы реформа заңынан кейін болған әлеуметтік және саяси дүрбелеңдерді» сипаттады. Жауап ретінде романдар авторы «Англияның жағдайы» романдарын жазды, олар көп жағынан қарқынды индустриализацияға және онымен байланысты әлеуметтік, саяси және экономикалық мәселелерге реакция болды, сондай-ақ үкімет пен өнеркәсіптің теріс әрекеттеріне және Англияның экономикалық өркендеуінен пайда көре алмаған кедейлердің қиындықтарына пікір білдіру құралы болды. Кедей жұмысшы табының әңгімелері орта тапқа бағытталған, олар жанашырлық сезімін оятуға және өзгерістерді ынталандыруға көмектесті. Бұған ерте мысал ретінде Чарльз Диккенстің «Оливер Твист» (1837–38) романын келтіруге болады. Чарльз Диккенс 1830 жылдары жоғарыда аталған екі романымен әдеби аренаға шықты. Диккенс лондондық өмір мен кедейлердің күресі туралы жанды жазды, бірақ барлық сыныптағы оқырмандарға қол жетімді болды. Оның ең танымал туындыларының бірі – «Рождестволық ән» (1843). Соңғы жылдары Диккенс «Домби мен ұлы» (1846–48), «Ұлы үміттер» (1860–61), «Қараңғы үй» (1852–53), «Кішкентай Доррит» (1855–57) және «Біздің ортақ достасымыз» (1864–65) сияқты кейінгі романдары үшін ерекше құрметке ие болды. Диккенстің ерте қарсыласы Уильям Макепис Такерей болды, ол Виктория дәуірінде одан кейін екінші орынды иеленді, бірақ қазір ол әлдеқайда аз оқылады және ол тек «Ванти-Фэр» (1847) үшін ғана белгілі. Онда ол адамзаттың барлық топтарын сатиралық сипатта көрсетіп, сонымен бірге жеңілдікті сақтайды. Бұл романда оның ең есте қаларлық кейіпкері – тартымды, алаяқ Бекки Шарп бейнеленген. Бронте әпкелері 1840 және 1850 жылдары маңызды романдар жазды. Олардың романдары алғаш жарық көрген кезде сенсация тудырды және кейіннен классика ретінде танылды. Олар ерте бала кезінен бастап үздіксіз жазып, 1846 жылы өз қаражатымен, поэзия жинақтарын Куррер, Эллис және Актон Белл псевдонимдерімен жариялады. Әпкелер келесі жылы әрқайсысы бір роман жазып, прозаға оралды: Шарлоттаның «Джейн Эйр», Эмилидің «Буранды биіктіктер» және Энннің «Агнес Грей». Кейіннен Аннаның «Вайлдфелл Холлдың жалға алушысы» (1848) және Шарлоттаның «Вилет» (1853) романдары жарық көрді. Элизабет Гаскелл де сәтті жазушы болды және оның алғашқы романы «Мэри Бартон» 1848 жылы анонимді түрде жарияланды. Гаскеллдің «Солтүстік және Оңтүстік» романы Англияның индустриалды солтүстігіндегі өмір салтын оңтүстіктегі бай өмір салтына қарама-қарсы көрсетеді. Оның жазуы Виктория дәуірінің конвенцияларына сәйкес болса да, Гаскелл әдетте өз әңгімелерін қазіргі заманғы көзқарастарды сынау ретінде ұсынады: оның ерте туындылары Мидлендс фабрикасындағы жұмысқа бағытталған. Ол әрқашан әйелдердің рөлін ерекше атап, күрделі сюжеттер мен динамикалық әйел кейіпкерлерін көрсетті. Энтони Троллоп (1815–82) Виктория дәуірінің ең табысты, өнімді және құрметке ие ағылшын романистерінің бірі болды. Оның ең жақсы көретін туындыларының кейбіреулері Барсетширдің қиялданған округінде орналасқан, соның ішінде «Уорден» (1855) және «Барчестер мұнаралары» (1857). Ол сондай-ақ саяси, әлеуметтік және гендерлік мәселелер бойынша, сондай-ақ «Жұмыс жолымен» (1875) сияқты өзекті мәселелер бойынша ойлы романдар жазды. Троллоптың романдары Виктория дәуірінің басындағы Англияның жер иелері мен кәсіби санаттағы адамдардың өмірін бейнелейді. Джордж Элиоттың (Мэри Энн Эванс) (1819–80) алғашқы романы «Адам Беде» 1859 жылы жарық көрді. Оның туындылары, әсіресе «Миддлмарш» (1871–72), әдеби реализмнің маңызды мысалы болып табылады және жоғары Виктория әдебиетінің егжей-тегжейлілігімен және оларды жиі бейнелейтін географиялық шекарадан алып тастайтын интеллектуалдық кеңістікпен біріктіріледі. Ауылдық мәселелерге және ауыл шаруашылығының өзгеретін әлеуметтік-экономикалық жағдайына қызығушылық Томас Хардидің (1840–1928) романдарында көрінеді. Виктория дәуірінің реалисі, Джордж Элиот дәстүрінде, ол өз романдары мен поэзиясында Романтизмге, әсіресе Уильям Вордсвортқа да ықпал етті. Чарльз Дарвин де Томас Хардиге маңызды ықпал етті. Чарльз Диккенс сияқты, ол да Виктория қоғамының көптеген аспектілерін сынады, бірақ Харди көбінесе құлдырап бара жатқан ауылдық қоғамға назар аударды. Харди өмірі бойы поэзия жазды және өзін негізінен ақын деп есептеді, бірақ оның алғашқы жинағы 1898 жылға дейін жарияланбады, сондықтан бастапқыда ол «Даладан алыс» (1874), «Кастербридж мэрі» (1886), «Д’Урбервильдердің Тесс» (1891) және «Жұмбақ Жүдей» (1895) сияқты романдарының авторы ретінде танылды. Ол соңғы романына жасалған теріс сыннан кейін романдар жазуды тоқтатты. «Кастербридж мэрі» және «Д’Урбервильдердің Тесс» сияқты романдарда Харди трагедия жанрындағы заманауи туындыларды жасауға тырысады, олар грек драмасына, әсіресе Эсхил мен Софоклге үлгі болады, бірақ поэзия емес, прозада, роман емес, драмада және жоғары әлеуметтік статусы жоқ кейіпкерлермен, аристократия емес. 19 ғасырдың соңындағы тағы бір маңызды романист – Джордж Гиссинг (1857–1903), ол 1880 жылдан 1903 жылға дейін 23 роман жариялады. Оның ең танымал романы – «Жаңа Гриб көшесі» (1891). Осы дәуірде жанрлық әдебиетте маңызды өзгерістер болды. Джон Раскиннің 1841 жылғы «Алтын өзеннің королі» романынан бұрын болғанымен, қазіргі заманғы фэнтези жанрының тарихы әдетте Джордж Макдональдпен, «Принцесса мен гоблин» және «Фантаст» (1858) атты ықпалды автормен басталады. Уильям Моррис 19 ғасырдың соңында бірнеше фэнтези романдары жазған танымал ағылшын ақыны болды. Уилки Коллинстің эпистолярлық романы «Ай тасы» (1868) ағылшыл тіліндегі алғашқы детективтік роман деп саналады, ал «Ақ киімдегі әйел» – ең жақсы сенсациялық романдардың бірі саналады. Г.Уэллс (1866–1946) 1890 жылдары «Уақыт машинасы» (1895) және «Марс шабуылы» (1898) сияқты ғылыми-фантастикалық романдармен әдеби мансабын бастады, ол Виктория дәуірінің соңындағы Англияға марсиандардың шабуылын сипаттайды. Уэллс француз Жюль Вернмен (1828–1905) бірге ғылыми-фантастикалық жанрдың дамуындағы маңызды тұлға ретінде қарастырылады. Ол сондай-ақ «Киппс» (1905) және «Мырза Полидің тарихы» (1910) сияқты романдарда төменгі орта тап туралы реалистік әңгімелер жазды.

It was in the Victorian era (1837–1901) that the novel became the leading literary genre in English. A number of women novelists were successful in the 19th century, although they often had to use a masculine pseudonym. At the beginning of the 19th century most novels were published in three volumes. However, monthly serialization was revived with the publication of Charles Dickens' Pickwick Papers in twenty parts between April 1836 and November 1837. Demand was high for each episode to introduce some new element, whether it was a plot twist or a new character, so as to maintain the readers' interest. Both Dickens and Thackeray frequently published this way. In the 1830s and '40s, novelists began to show the influence of social critics on their work, especially Thomas Carlyle, who raised the "Condition of England Question" to describe "the social and political upheavals which followed the Reform Act of 1832". In response, novelists wrote "Condition of England novels", which were in many ways a reaction to rapid industrialization, and the social, political and economic issues associated with it, and were a means of commenting on abuses of government and industry and the suffering of the poor, who were not profiting from England's economic prosperity. Stories of the working class poor were directed toward the middle class to help create sympathy and promote change. An early example is Charles Dickens' Oliver Twist (1837–38). Charles Dickens emerged on the literary scene in the 1830s with the two novels already mentioned. Dickens wrote vividly about London life and struggles of the poor, but in a good humoured fashion, accessible to readers of all classes. One of his most popular works to this day is A Christmas Carol (1843). In more recent years Dickens has been most admired for his later novels, such as Dombey and Son (1846–48), Great Expectations (1860–61), Bleak House (1852–53), Little Dorrit (1855–57), and Our Mutual Friend (1864–65). An early rival to Dickens was William Makepeace Thackeray, who during the Victorian period ranked second only to him, but he is now much less read and is known almost exclusively for Vanity Fair (1847). In that novel he satirizes whole swaths of humanity while retaining a light touch. It features his most memorable character, the engagingly roguish Becky Sharp. The Brontë sisters were other significant novelists in the 1840s and 1850s. Their novels caused a sensation when they were first published and were subsequently accepted as classics. They had written compulsively from early childhood and were first published, at their own expense, in 1846 as poets under the pseudonyms Currer, Ellis, and Acton Bell. The sisters returned to prose, producing a novel each the following year: Charlotte's Jane Eyre, Emily's Wuthering Heights and Anne's Agnes Grey. Later, Anne's The Tenant of Wildfell Hall (1848) and Charlotte's Villette (1853) were published. Elizabeth Gaskell was also a successful writer and her first novel, Mary Barton, was published anonymously in 1848. Gaskell's North and South contrasts the lifestyle in the industrial north of England with the wealthier south. Even though her writing conforms to Victorian conventions, Gaskell usually frames her stories as critiques of contemporary attitudes: her early works focused on factory work in the Midlands. She always emphasised the role of women, with complex narratives and dynamic female characters. Anthony Trollope (1815–82) was one of the most successful, prolific, and respected English novelists of the Victorian era. Some of his best loved works are set in the imaginary county of Barsetshire, including The Warden (1855) and Barchester Towers (1857). He also wrote perceptive novels on political, social, and gender issues, and on other topical matters, including The Way with Live Now (1875). Trollope's novels portrayed the lives of the landowning and professional classes of early Victorian England. George Eliot's (Mary Ann Evans) (1819–80) first novel Adam Bede was published in 1859. Her works, especially Middlemarch 1871–72), are important examples of literary realism, and are admired for their combination of high Victorian literary detail combined with an intellectual breadth that removes them from the narrow geographic confines they often depict. An interest in rural matters and the changing social and economic situation of the countryside is seen in the novels of Thomas Hardy (1840–1928). A Victorian realist, in the tradition of George Eliot, he was also influenced both in his novels and poetry by Romanticism, especially by William Wordsworth. Charles Darwin is another important influence on Thomas Hardy. Like Charles Dickens he was also highly critical of much in Victorian society, though Hardy focused more on a declining rural society. While Hardy wrote poetry throughout his life and regarded himself primarily as a poet, his first collection was not published until 1898, so that initially he gained fame as the author of such novels as, Far from the Madding Crowd (1874), The Mayor of Casterbridge (1886), Tess of the d'Urbervilles (1891), and Jude the Obscure (1895). He ceased writing novels following adverse criticism of this last novel. In novels such as The Mayor of Casterbridge and Tess of the d'Urbervilles Hardy attempts to create modern works in the genre of tragedy, that are modelled on the Greek drama, especially Aeschylus and Sophocles, though in prose, not poetry, a novel not drama, and with characters of low social standing, not nobility. Another significant late 19th century novelist is George Gissing (1857–1903) who published 23 novels between 1880 and 1903. His best known novel is New Grub Street (1891). Important developments occurred in genre fiction in this era. Although pre dated by John Ruskin's The King of the Golden River in 1841, the history of the modern fantasy genre is generally said to begin with George MacDonald, the influential author of The Princess and the Goblin and Phantastes (1858). William Morris was a popular English poet who also wrote several fantasy novels during the latter part of the nineteenth century. Wilkie Collins' epistolary novel The Moonstone (1868), is generally considered the first detective novel in the English language, while The Woman in White is regarded as one of the finest sensation novels. H. G. Wells's (1866–1946) writing career began in the 1890s with science fiction novels like The Time Machine (1895), and The War of the Worlds (1898) which describes an invasion of late Victorian England by Martians. Wells is seen, along with Frenchman Jules Verne (1828–1905), as a major figure in the development of the science fiction genre. He also wrote realistic fiction about the lower middle class in novels such as Kipps (1905) and The History of Mr Polly (1910).

20 ғасыр

20 ғасырдың басында Ұлыбританияда жазған ірі романистердің қатарында ирландтық Джеймс Джойс (1882–1941) және екі иммигрант – америкалық Генри Джеймс (1843–1916) және поляк Джозеф Конрад (1857–1924) болды. Романдағы модернистік дәстүр, "ой өміріне барған сайын егжей-тегжейлі және талдамалық сипатта мән беруге" баса назар аудара отырып, Джеймс пен Конрадтан басталады, мысалы, "Амбассадорлар" (1903), "Алтын тостаған" (1904) және "Лорд Джим" (1900) романдарында. Басқа маңызды ерте модернистер – Дороти Ричардсон (1873–1957), оның "Шыңқырлы шатыр" (1915) романы сана ағыны техникасының алғашқы үлгілерінің бірі, және Д. Х. Лоуренс (1885–1930), төменгі және орта таптардың әлеуметтік өмірі және өз заманының әлеуметтік нормаларына бейімделе алмайтындардың жеке өмірі туралы түсінікпен жазған. "Ордан және ғашықтар" (1913) оның ең алғашқы шедеврі саналады. Одан кейін "Көпіршік" (1915) жарық көрді, бірақ оны полиция дереу тәркіледі, ал оның жалғасы "Махаббаттағы әйелдер" 1920 жылы басылды. Лоуренс замандастарына қарағанда адам сезімдерін тереңірек зерттеуге тырысты және жыныстық мәселелерді қабылдаудың шекарасын сынға алды, әсіресе 1928 жылы Флоренцияда жеке басылымдалған "Леди Чаттерлидің ғашығы" романында. Алайда, бұл романның тазаланбаған нұсқасы 1959 жылға дейін жарияланбады. 1922 жылы ирландтық Джеймс Джойстің маңызды модернистік "Улисс" романы жарық көрді. 1904 жылғы маусымда Дублиндегі бір күннің оқиғаларын баяндайтын бұл роман "барлық қозғалыстың көрінісі және қорытындысы" деп аталды. Онда Джойс Гомердің "Одиссея" эпосын салыстырады. 1920 жылдардағы тағы бір маңызды модернист – Вирджиния Вульф (1882–1941), ықпалды феминист, Блумсбери тобының мүшесі және сана ағыны техникасымен байланысты стильдік жаңашыл. Оның романдарына "Мисс Даллоуэй" (1925), "Маякқа" (1927), "Орландо: өмірбаян" (1928) және "Долдар" (1931) кіреді. Оның эсселер жинағында "Өз бөлмесі" (1929) деген атақты сөздері бар: "Әйел әдебиет жазу үшін ақшасы мен өз бөлмесі болуы керек". Бірақ модернизм жаңа ғасырдың алғашқы онжылдықтарында маңызды әдеби ағымға айналған кезде, қатаң модернистер емес, көптеген жақсы романистер де болды. Бұларға Э. М. Форстер (1879–1970), Джон Галсворти (1867–1933) (Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы, 1932), оның романдары "Форсайт сагасы", "Ескі әйелдер ертегісінің" авторы Арнольд Беннетт (1867–1931) және Г. Г. Уэллс (1866–1946) кіреді, бірақ Форстердің шығармалары "көбінесе модернистік және Викториялық элементтерді қамтиды" деп саналады. Э. М. Форстердің "Индияға жол" (1924) атты еңбегі империализмге қарсы күресті бейнелеген, ал оның "Көрінісі бар бөлме" (1908) және "Ховардс-энд" (1910) сияқты ертедегі еңбектері Англиядағы Эдвард қоғамының шектеулері мен екіжүзділігін зерттеген. 20 ғасырдың алғашқы жылдарындағы ең танымал британ жазушысы, сөзсіз, Рудиард Киплинг (1865–1936), роман, әңгіме және өлеңдердің өте жан-жақты жазушысы және әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының ең жас иегері (1907). 1930–1940 жылдары ағылшын жазушыларының бірі Джордж Оруэлл (1903–1950) болды, ол тоталитаризмге қатысты сатиралары, "1984" (1949) және "Жануарлар фермасы" (1945) үшін ерекше есте қалды. Эвелин Уо (1903–1966) 1920–1930 жылдардағы "жарық жас адамдарға" сатира жасады, әсіресе "Бір қол шаң" (1934) және "Жұмбақ пен құлау" (1928), ал "Брайдсхед қайтадан келген" (1945) теологиялық негізде, оның негізгі кейіпкерлеріне құдайлық рақымның әсерін зерттеуге кірісті. Ирландиялық әйел және Блумсбери тобының мүшесі Элизабет Боуэн Ирландия протестанттық ақсүйектері туралы романдарымен танымал, мысалы, "Жүректің өлімі" (1938) және Лондонның Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бомбалау рейдтері, "Күннің ыстығы" (1948). Олдос Хаксли (1894–1963) өзінің атақты дистопиялық "Батыр жаңа әлем" романын 1932 жылы, Джон Коупер Поуис (1872–1963) "Гластонбери романсы" романымен бір жылы жариялады. Сэмюэл Беккет (1906–1989) өзінің алғашқы ірі еңбегі – "Мерфи" романын 1938 жылы жариялады. Осы жылы Грэм Гриннің (1904–1991) алғашқы үлкен романы "Брайтон Рок" жарық көрді. 1939 жылы Джеймс Джойс "Финнеганс Уэйк" атты кітап шығарды. Бұл шығармада Джойс армандаған кейіпкердің санасын білдіру үшін ерекше тіл жасайды. Грэхам Грин – 1930 жылдан 1980 жылға дейінгі еңбектері бар маңызды романист. Грин католицизмге көшті, оның романдары қазіргі заманның екіжақты моральдық және саяси мәселелерін зерттейді. Оның әдебиеттегі танымалдылығын кең танымалдылықпен біріктіру қабілетімен танымал, оның романдары: "Материяның жүрегі" (1948), "Жарған жағдай" (1961) және "Адам факторы" (1978). Эвелин Уо (1903–1966) мансабы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін де жалғасты, ал 1961 жылы ол өзінің ең елеулі жұмысын, "Құрмет қылы" атты соғыс туралы трилогияны аяқтады. 1947 жылы Малькольм Лоури "Вулкан астында" романын жариялады. Соғыстан кейінгі кезеңдегі ең ықпалды романдардың бірі Уильям Купердің (1910–2002) "Провинциалдық өмірден көріністер" (1950) романы болды, ол модернистік дәстүрден ада болды. 1950 жылдары және одан кейін жазған басқа романистер: Энтони Пауэлл (1905–2000), оның "Уақыттың музыкасына би" (1951–1975) атты он екі томдық романы ағылшын саяси, мәдени және әскери өміріндегі қозғалыстар мен манералар, билік және бейтараптықтың комедиялық зерттеуі; комедиялық романист Кингсли Амис ең белгілі "Бақытты Джим" (1954) академикалық сатирасы үшін танымал; Нобель сыйлығының лауреаты Уильям Голдингтің аллегориялық романы "Шыбықтардың мырзасы" (1954), адам жаратылысының мәдениетінің сәтсіздігін, британ мектеп оқушылары тобы шөл далада қалып қойғанда көрсетеді; философ Ирис Мердок романдарының өте көп авторы, олар сексуалдық қатынастар, мораль және бейсаналықтың күші сияқты мәселелерді қамтиды. Оның еңбектеріне "Тордың астында" (1954), "Қара ханзада" (1973) және "Жасыл рыцарь" (1993) кіреді. Шотландиялық жазушы Муриэль Спарк та 1950 жылдары жариялай бастады. Ол романдарының реализмінің шекарасын кеңейтті. Оның алғашқы романы "Жақындары" (1957) романында әйел өзінің романының кейіпкері екенін біледі; "Мисс Джин Бродидің гүлденген кезеңі" (1961) кейде оқырманды болашаққа алып өтеді, кейіпкерлерінің тағдырына куә болады. Энтони Бургесс ең белгілі дистопиялық романы "Механикалық апельсин" (1962) үшін танымал, ол болашақта өтеді және Стэнли Кубрик 1971 жылы оны фильмге түсірді. Готикалық фантастика жанрындағы Мэрвин Пик (1911–1968) өзінің сәтті "Горменгаст" трилогиясын 1946 және 1959 жылдар арасында жариялады. Иммигрант авторлары соғыстан кейінгі әдебиетте маңызды рөл атқарды. Дорис Лессинг (1919) Оңтүстік Родезиядан (қазіргі Зимбабве) шыққан, Англияға көшкеннен кейін өзінің алғашқы романы "Шөп ән салады" (1950) жарық көрді. Ол бастапқыда африкалық тәжірибесі туралы жазды. Лессинг ағылшын әдебиетінің маңызды тұлғасына айналды, ғасыр бойы жиі жариялап, 2007 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алды. Салман Рушди (1947 жылы туған) – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлыбританияда тұрақты қоныстанған бұрынғы британдық колониялардан шыққан жазушылардың бірі. Рушди "Түн ортасындағы балалар" (1981) романымен аты шықты, ол Джеймс Тейт Блэк еске алу сыйлығы мен Букер сыйлығына ие болды және 1993 жылы "Букердің Букері" деп аталды. Оның ең даулы романы "Сайтандық аяттар" (1989) Мұхаммедтің өмірінен шабыттанды. Тринидадта туған В. С. Найпаул (1932–2018) "Мырза Бисуасқа үй" (1961) және "Өзендегі бұрылыс" (1979) сияқты еңбектер жазды. Найпаул әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алды. Сонымен қатар Батыс Индиядан шыққан Джордж Ламминг (1927–1922) "Тері сарайында" (1953) романымен ең көп танылды. Тағы бір маңызды иммигрант жазушысы Кадзуо Исигуро (1954 жылы туған), ол Жапонияда туған, бірақ оның ата-анасы ол алты жаста болғанда Ұлыбританияға көшкен. Оның еңбектері...

The major novelists writing in Britain at the start of the 20th century were an Irishman James Joyce (1882–1941) and two immigrants, American Henry James (1843–1916) and Pole Joseph Conrad (1857–1924). The modernist tradition in the novel, with its emphasis "towards the ever more minute and analytic exposition of mental life", begins with James and Conrad, in novels such as The Ambassadors (1903), The Golden Bowl (1904) and Lord Jim (1900). Other important early modernists were Dorothy Richardson (1873–1957), whose novel Pointed Roof (1915), is one of the earliest example of the stream of consciousness technique, and D. H. Lawrence (1885–1930), who wrote with understanding about the social life of the lower and middle classes and the personal life of those who could not adapt to the social norms of his time. Sons and Lovers (1913), is widely regarded as his earliest masterpiece. There followed The Rainbow (1915), though it was immediately seized by the police, and its sequel Women in Love published in 1920. Lawrence attempted to explore human emotions more deeply than his contemporaries and challenged the boundaries of the acceptable treatment of sexual issues, most notably in Lady Chatterley's Lover, which was privately published in Florence in 1928. However, the unexpurgated version of this novel was not published until 1959. In 1922 Irishman James Joyce's important modernist novel Ulysses appeared. Set during one day in Dublin in June 1904, the novel has been called "a demonstration and summation of the entire movement." In it Joyce creates parallels with Homer's epic poem the Odyssey. Another significant modernist in the 1920 was Virginia Woolf (1882–1941), who was an influential feminist, member of the Bloomsbury Group, and a major stylistic innovator associated with the stream of consciousness technique. Her novels include Mrs Dalloway (1925), To the Lighthouse (1927), Orlando: A Biography (1928), and The Waves (1931). Her essay collection A Room of One's Own (1929) contains her famous dictum: "A woman must have money and a room of her own if she is to write fiction". But while modernism was to become an important literary movement in the early decades of the new century, there were also many fine novelists who were not strictly modernists. These include E. M. Forster ((1879–1970), John Galsworthy ((1867–1933) (Nobel Prize in Literature, 1932), whose novels include The Forsyte Saga, Arnold Bennett (1867–1931) author of The Old Wives' Tale, and H. G. Wells (1866–1946), though Forster's work is "frequently regarded as containing both modernist and Victorian elements". E. M. Forster's A Passage to India (1924), reflected challenges to imperialism, while his earlier works such as A Room with a View (1908) and Howards End (1910), examined the restrictions and hypocrisy of Edwardian society in England. The most popular British writer of the early years of the 20th century was arguably Rudyard Kipling ((1865–1936), a highly versatile writer of novels, short stories and poems and to date the youngest ever recipient of the Nobel Prize for Literature (1907). A significant English writer in the 1930s and 1940s was George Orwell (1903–50), who is especially remembered for his satires of totalitarianism, Nineteen Eighty Four (1949) and Animal Farm (1945). Evelyn Waugh (1903–66) satirised the "bright young things" of the 1920s and 1930s, notably in A Handful of Dust (1934) and Decline and Fall (1928), while Brideshead Revisited (1945) has a theological basis, setting out to examine the effect of divine grace on its main characters. Irishwoman and Bloomsbury Group member Elizabeth Bowen is known for her novels about the Irish Protestant gentry, such as The Death of the Heart (1938) and London during World War II bombing raids, The Heat of the Day (1948). Aldous Huxley (1894–1963) published his famous dystopia Brave New World in 1932, the same year as John Cowper Powys's (1872–1963) A Glastonbury Romance. Samuel Beckett (1906–89) published his first major work, the novel Murphy in 1938. This same year Graham Greene's (1904–91) first major novel Brighton Rock was published. Then in 1939 James Joyce published Finnegans Wake. In this work Joyce creates a special language to express the consciousness of a character who is dreaming. Graham Greene was an important novelist whose works span the 1930s to the 1980s. Greene was a convert to Catholicism and his novels explore the ambivalent moral and political issues of the modern world. Notable for an ability to combine serious literary acclaim with broad popularity, his novels include, The Heart of the Matter (1948), A Burnt Out Case (1961), and The Human Factor (1978). Evelyn Waugh's (1903–1966) career also continued after World War II, and in "1961 he completed his most considerable work, a trilogy about the war entitled Sword of Honour. In 1947 Malcolm Lowry published Under the Volcano. One of the most influential novels of the immediate post war period was William Cooper's (1910–2002) naturalistic Scenes from Provincial Life (1950), which was a conscious rejection of the modernist tradition. Other novelists writing in the 1950s and later were: Anthony Powell (1905–2000) whose twelve volume cycle of novels A Dance to the Music of Time (1951–75), is a comic examination of movements and manners, power and passivity in English political, cultural, and military life in the mid 20th century; comic novelist Kingsley Amis is best known for his academic satire Lucky Jim (1954); Nobel Prize laureate William Golding's allegorical novel Lord of the Flies (1954), explores how culture created by man fails, using as an example a group of British schoolboys marooned on a deserted island; philosopher Iris Murdoch was a prolific writer of novels that deal with such things as sexual relationships, morality, and the power of the unconscious. Her works including Under the Net (1954), The Black Prince (1973) and The Green Knight (1993). Scottish writer Muriel Spark also began publishing in the 1950s. She pushed the boundaries of realism in her novels. Her first, The Comforters (1957), concerns a woman who becomes aware that she is a character in a novel; The Prime of Miss Jean Brodie (1961), at times takes the reader briefly into the distant future to see the various fates that befall its characters. Anthony Burgess is especially remembered for his dystopian novel A Clockwork Orange (1962), set in the not too distant future, which was made into a film by Stanley Kubrick in 1971. In the entirely different genre of Gothic fantasy Mervyn Peake (1911–1968) published his highly successful Gormenghast trilogy between 1946 and 1959. Immigrant authors played a major role in post war literature. Doris Lessing (1919) from Southern Rhodesia (now Zimbabwe), published her first novel The Grass is Singing in 1950, after immigrating to England. She initially wrote about her African experiences. Lessing soon became a dominant presence in the English literary scene, frequently publishing right through the century, and won the Nobel prize for literature in 2007. Salman Rushdie (born 1947) is another among a number of post Second World War writers from the former British colonies who permanently settled in Britain. Rushdie achieved fame with Midnight's Children 1981, which was awarded both the James Tait Black Memorial Prize and Booker Prize, and named Booker of Bookers in 1993. His most controversial novel The Satanic Verses (1989), was inspired in part by the life of Muhammad. V. S. Naipaul (1932–2018), born in Trinidad, wrote among other things A House for Mr. Biswas (1961) and A Bend in the River (1979). Naipaul won the Nobel Prize in Literature. Also from the West Indies George Lamming (1927–1922) is best remembered for In the Castle of the Skin (1953). Another important immigrant writer Kazuo Ishiguro (born 1954) was born in Japan, but his parents immigrated to Britain when he was six. His works include, The Remains of the Day 1989, Never Let Me Go 2005. Scotland has in the late 20th century produced several important novelists, including James Kelman (born 1946), who like Samuel Beckett can create humour out of the most grim situations. How Late it Was, How Late (1994), won the Booker Prize that year; A. L. Kennedy (born 1965) whose 2007 novel Day was named Book of the Year in the Costa Book Awards. In 2007 she won the Austrian State Prize for European Literature; Alasdair Gray (1934–2019) whose Lanark: A Life in Four Books (1981) is a dystopian fantasy set in his home town Glasgow. Another contemporary Scot is Irvine Welsh, whose novel Trainspotting (1993), gives a brutal depiction of the lives of working class Edinburgh drug users. Angela Carter (1940–1992) was a novelist and journalist, known for her feminist, magical realism, and picaresque works. Writing from the 1960s until the 1980s, her novels include, The Infernal Desire Machines of Doctor Hoffman (1972) and Nights at the Circus (1984). Margaret Drabble (born 1939) is a novelist, biographer, and critic, who has published from the 1960s until this century. Her older sister, A. S. Byatt (born 1936) is best known for Possession published in 1990. Among popular novelists Daphne Du Maurier wrote Rebecca, a mystery novel, in 1938 and W. Somerset Maugham’s (1874–1965) Of Human Bondage (1915), a strongly autobiographical novel, is generally agreed to be his masterpiece. In genre fiction Agatha Christie was an important writer of crime novels, short stories, and plays, best remembered for her 80 detective novels and her successful West End theatre plays. Christie's novels include Murder on the Orient Express (1934), Death on the Nile (1937), and And Then There Were None (1939). Another popular writer during the Golden Age of detective fiction was Dorothy L. Sayers, while Georgette Heyer created the historical romance genre.

Қазіргі романшылар

Мартин Амис (1949 – 2023) – қазіргі заманғы британдық романшылардың ең белгілілерінің бірі. Оның ең танымал романдары – «Ақша» (1984) және «Лондондық дала» (1989). Пэт Баркер (1943 жылы туған) өзінің көркем әдебиеті үшін көптеген сыйлықтар алды. Романшы және сценарист Иэн Макьюэн (1948 жылы туған) – қазіргі Ұлыбританияның ең жоғары бағаланған жазушыларының бірі. Оның шығармаларының ішінде «Цемент бақшасы» (1978) және «Мәңгілік махаббат» (1997) романдары бар, соңғысы фильмге түсірілді. 1998 жылы Макьюэн «Амстердам» романымен Букер сыйлығын жеңіп алды, ал «Жазылым» (2001) Оскар сыйлығын алған фильмге айналды. 2011 жылы Макьюэн Иерусалим сыйлығымен марапатталды. Жаннет Винтерсонның (1959 жылы туған) романдары сексуалдық және діни тақырыптарды зерттейді, мысалы, «Апельсин – жалғыз жеміс емес» (1985) және «Вишняны жыныстық жағынан қарастыру» (1989). Зейди Смит (1975 жылы туған) «Ақ тістер» (2000) романымен Whitbread Book Award сыйлығын жеңіп алды, ол пафос пен юморды үйлестіріп, Лондондағы екі соғыс замандасының кейінгі өміріне назар аударады. Джулиан Барнс (1946 жылы туған) – тағы бір сәттілі жазушы, ол 2011 жылы «Бүкір сыйлығының» жеңімпазы атанды, ал оның бұрынғы үш кітабы Букер сыйлығына үміткер болған. Моника Али 2003 жылы «Брик-Лейн» романымен танымал болды. Көпмәдениетті Ұлыбританиядағы күнделікті өмірдің шебер суретшісі Али сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, роман үшін бірнеше сыйлықтарға ие болды, соның ішінде Мэн Букер сыйлығы. Қазіргі ағылшын әдебиетіндегі ең амбициялы романшылардың бірі – Дэвид Митчелл, оның «Бұлт атласы» (2004) романы 19-шы ғасырдан болашаққа дейін кең ауқымды кезеңді қамтиды. ХХІ ғасырдың басында тарихи романдарға қызығушылық артып отыр. Хилари Мантел (1952 – 2022) сыншылар тарапынан жоғары бағаланған «Вол Холл» (2009) тарихи романымен үлкен жетістікке жетті.

Сауалнама

2003 жылы BBC Ұлыбритания бойынша «Ұлы оқылым» деп аталатын сауалнама жүргізді, барлық уақыттың «ең жақсы жазылған романын» анықтау мақсатында. Тізімдегі алғашқы бестікке ағылшын жазушылары Толкин, Остин, Пуллман, Адамс және Роулингтің туындылары кірді.