Сарагосса қолжазбасы

Кіріспе

Граф Ян Потоцкийдің романы
фильм

Сарагосадан табылған қолжазба (; ағылшын тілінде Сарагоса қолжазбасы деп те аталады) – поляк авторы граф Ян Потоцкийдің 18 және 19 ғасырлардың тоғысында француз тілінде жазған повесі. Ол Наполеон соғыстары кезінде айтылады және король Филипп V (1700–1746 жылдары билеген) тұсында болған оқиғаларды суреттейді. 1965 жылы режиссер Войцех Хас бұл романды «Сарагоса қолжазбасы» (Rękopis znaleziony w Saragossie) деген поляк тіліндегі фильмге бейімдеді, онда Альфонс ван Ворден рөлін Збигнев Цибулски сомдады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Сарагосадан табылған қолжазбада бірін-бірі тоқумен байланысқан әңгімелер жинақталған, олардың бәрі Испанияда толық немесе ішінара орын алады. Романның кейіпкерлері – көптеген түрлі-түсті рома, ұрылар, инквизиторлар, каббалист, геометр, каббалисттің әдемі әпкесі, екі морейлік ханшайым (Эмина мен Зубейда) және басқа да тұлғалар. Батыл, мүмкін ақымақ Валлон күзетшісі Альфонс ван Ворден 18 ғасырғы Испанияның Сьерра-Морена тауларында Мадридке жол тартқанда оларды кездестіреді, ойша көреді немесе олар туралы оқиды. Романның оқиғалары алпыс алты күн ішінде баяндаушыға айтылады, және ван Ворденнің негізгі оқиғасы тез арада көлеңкеде қалады. Көптеген оқиғалар циган басшысы Авадороның айналасында өрбиді, оның өзінің оқиғасы да негізгі оқиғаға айналады. Соңында, баяндаушы назарын қайтадан ван Ворденнің негізгі оқиғасына және жер астындағы мұсылман қоғамына қатысты құпия сөздерге аударады, соның арқасында романның алпыс алты күнінде айтылған жүзге жуық оқиға арасындағы байланыстар мен сәйкестіктер ашылады. Оқиғалардың жанрлары мен тақырыптары өте кең: готика, пикареск, эротикалық, тарихи, моральдық және философиялық. Тұтастай алғанда, роман Потоцкийдің әртүрлі қызығушылықтарын көрсетеді, әсіресе құпия қоғамдарға, табиғаттан тыс құбылыстарға және "Шығыс" мәдениеттеріне деген терең құмарлығын. Романның ішіндегі оқиғалар кейде бірнеше деңгейге жетеді, ал кейіпкерлер мен тақырыптар – құрмет, маскировка, метаморфоз және құпия құрылыстар сияқты маңызды тақырыптар – қайталап, формасын өзгертеді. Өте бай және әртүрлі өзара байланысқан құрылысының арқасында, роман ежелгі Б.з.д. Джатакалар мен Панчатантра, сондай-ақ ортағасырлық «Мың бір түн» және Декамерон сияқты көптеген белгілі әдеби шығармалармен салыстырылды.

Мәтіндік тарихы

"Сарагосадан табылған қолжазбаның" алғашқы "бөлімдері" 1805 жылы романның қалған бөлігінен бөлек жарияланды, ал цыган басшысының әңгімесін құрайтын оқиғалар кейін қосылды. Роман кезең-кезеңімен жазылып, автордың 1815 жылы өзіне қол жұмсаған сәтінде аяқталмаған түрінде қалды. Потоцкий кітапты толығымен француз тілінде жазған. Француз тіліндегі түпнұсқа қолжазбалардың бөліктері кейін жоғалып, бірақ 1847 жылы Эдмунд Чоецкий жасаған француз тіліндегі толық көшірмеден жасалған поляк тіліне аудармасынан қайта француз тіліне аударылды. Француз тіліндегі бірнеше қолжазбалар мен Чоецкийдің 1847 жылғы поляк тіліне аудармасына негізделген шығарманың алғашқы толық француз тіліндегі нұсқасын Рене Радрицзани редакциялап, 1989 жылы Хосе Кортидің танымал француз баспасында жариялады. Француз тілінен аудармаларда жоғалған бөліктер Чоецкийдің поляк тіліне аудармасына сүйенді. 1995 жылы Penguin Books баспасынан шыққан ағылшын тіліндегі соңғы басылымын Иан Маклин аударды. Француз тіліндегі ең соңғы және толық нұсқасын Франсуа Россе мен Доминик Триар редакциялап, 2006 жылы Бельгияның Левен қаласында Потоцкийдің толық шығармаларының ғылыми басылымының бөлігі ретінде жариялады. Радрицзанидің 1989 жылғы "Сарагосадан табылған қолжазбасынан" айырмашылығы, Россе мен Триардың басылымы Франция, Польша (әсіресе, олар Познаньде тапқан бұрын белгісіз авторлық қолжазбалар), Испания және Ресейдегі кітапханаларда, сондай-ақ Потоцкий мұрагерлерінің жеке жинағындағы Потоцкийдің француз тіліндегі қолжазбаларына ғана негізделген. Россе мен Триар романның екі нұсқасын анықтады: 1804 жылғы аяқталмаған, 1805 жылы жарияланған нұсқасы; және 1804 жылғы нұсқамен салыстырғанда толығымен қайта жазылғандай көрінетін 1810 жылғы толық нұсқасы. Бірінші нұсқасы жеңіл, күмәнді болса, екіншісі қараңғы, діни сезімге толы. Екі нұсқа арасындағы айырмашылықтарды ескере отырып, 1804 және 1810 жылғы нұсқалар екі жеке кітап ретінде жарық көрді; Фламмарион 2008 жылдың басында жұмсақ мұқабалы басылымдар шығарды.

The first "days" of The Manuscript Found in Saragossa were initially published apart from the rest of the novel in 1805, while the stories comprising the Gypsy chief's tale were added later. The novel was written incrementally and was left in its final form—though never exactly completed—at the time of the author's suicide in 1815. Potocki composed the book entirely in French. Sections of the original French language manuscripts were later lost, but have been back translated into French from a Polish translation that had been made in 1847 by Edmund Chojecki from a complete French language copy, now lost. The first integral French language version of the work, based on several French language manuscripts and on Chojecki's 1847 Polish translation, was edited by René Radrizzani and published in 1989 by the renowned French publishing house of José Corti. Translations of the novel from the French rely, for the missing sections, on Chojecki's Polish translation. The most recent English language edition, published by Penguin Books in 1995, was translated by Ian Maclean. The most recent and complete French language version to date was edited by François Rosset and Dominique Triaire and published in 2006 in Leuven, Belgium, as part of a critical scholarly edition of the Complete Works of Potocki. Unlike Radrizzani's 1989 edition of the Manuscript Found in Saragossa, Rosset and Triaire's edition is based solely on Potocki's French language manuscripts found in libraries in France, Poland (in particular, previously unknown autograph pieces that they discovered in Poznań), Spain and Russia, as well as in the private collection of Potocki's heirs. Rosset and Triaire identified two versions of the novel: one unfinished, of 1804, published in 1805; and the full version of 1810, which appears to have been completely reconceived in comparison to the 1804 version. Whereas the first version has a lighter, more sceptical tone, the second one tends toward a darker, more religious mood. In view of the differences between the two versions, the 1804 and 1810 versions have been published as two separate books; paperback editions were issued in early 2008 by Flammarion.

Кино, теледидар және театр

1965 жылы режиссер Войцех Хас романды поляк тіліндегі қара-ақ түсті "Сарагосса қолжазбасы" (полякша атауы: Rękopis znaleziony w Saragossie) фильміне бейімдеді, оның басты рөлін Збигнев Цибулски сомдады. Фильм толық нұсқада (180 минут) және басқа елдерде қысқартылған нұсқаларда (АҚШ-та 152 минут, ал Ұлыбританияда 125 минут) көрсетілді. Бұл фильм 1960-шы жылдардағы контрмәдениет өкілдерінің көптегендеріне ұнады, атап айтқанда, Grateful Dead гитарисі Джерри Гарсия фильмнің толық басылуын қаржылады, сондай-ақ Мартин Скорсезе, Фрэнсис Форд Коппола және Луис Бунюэль де оған қызығушылық танытты. Нил Гейман кітап пен фильмге кем дегенде үш еңбегінде сілтеме жасаған. Фильм Ченстохова маңында және Польшаның Вроцлав қаласында түсірілді. Фильмнің сюжеті туралы толық ақпарат интернетте қолжетімді. 1973 жылы роман Францияда "Авила герцогинясы" атты телесериал болып бейімделді, онда Жан Блез Ван Ворден рөлін ойнады. Кейіннен Ви Мариотт кітапты The Cherub Theatre Company үшін бейімдеді, олар оны 'Ten Days A Maze' деп атап, 1997 жылғы Эдинбург Фриндж фестивалінде бірнеше жүлде алды. 1984 жылы мексикалық жазушы Хуан Товар романды испан тіліндегі алғашқы театрлық қойылымға айналдырды, оны театр және кино режиссері Людвик Маргулес өңдеді. Соңғы бейімделу – 1999 жылы Бухаресттегі Одеон театрында Александру Дабия жазған және қойған румын тіліндегі "Сарагоса, 66 де Зиле" (Сарагоса, 66 күн) пьесасы, ол алғаш рет Берлиндегі Театр дер Велт фестивалінде көрсетілді. Кристин Мэри Данфорд Иан Маклиннің аудармасынан ағылшын тіліндегі сахналық нұсқасын жасады. Кейіннен роман (және фильм) итальяндық телесериалдың "Инспектор Монтальбано" атты бір бөлімі үшін сюжеттік құрылым ретінде пайдаланылды. 2001 жылы композитор Хосе Эвангелиста роман негізінде Алексис Нусс жазған либреттоға "Manuscrit trouvé à Saragosse" операсын тұсаукесер етті. 2017 жылы итальяндық режиссер Альберто Рондалли кітапты "Агада" атты фильмге бейімдеді.

In 1965, director Wojciech Has adapted the novel into a Polish language black and white film The Saragossa Manuscript (Polish title: Rękopis znaleziony w Saragossie), starring Zbigniew Cybulski. The film was released in a full length Polish version (180 minutes) and in shortened versions in other countries (152 minutes in the United States, and 125 in the United Kingdom). The film was admired by many 1960s counterculture figures, notably Grateful Dead guitarist Jerry Garcia, who financed a complete print, as well as Martin Scorsese, Francis Ford Coppola, and Luis Buñuel. Neil Gaiman has referenced the book and film, in passing, in at least three different works. The film was shot near Częstochowa and in Wrocław, Poland. A detailed outline of the movie's plot is available online. In 1973, the novel was adapted into a television mini series in France, under the title "La Duchesse d'Avila", with Jean Blaise as Van Worden. The late Vi Marriott adapted the book for The Cherub Theatre Company, which was performed by them under the title 'Ten Days A Maze' and won several awards at the 1997 Edinburgh Fringe. *

In 1984, the Mexican writer Juan Tovar made the first theatrical adaptation of the novel in Spanish, which was edited by the theater and film director Ludwik Margules. A later adaption is the Romanian language play Saragosa, 66 de Zile (Saragossa, 66 Days), written and directed by Alexandru Dabija in 1999 at the Odeon Theatre Bucharest, and first represented at The Theater der Welt festival in Berlin. Christine Mary Dunford adapted an English language stage version from Ian Maclean's translation of the novel. Subsequently, the novel (and film) acted themselves as a frame story for an episode of the Italian TV series Inspector Montalbano. In 2001, composer José Evangelista premiered the opera "Manuscrit trouvé à Saragosse" on a libretto by Alexis Nouss based on the novel. In 2017, the Italian filmmaker Alberto Rondalli adapted the book in a movie titled Agadah.