Оз елінің сиқыры мен тарихы

Оз елі: Л.Ф. Баумның «Әдемі әлемді әйгілеуші» романындағы сиқырлы ел. Солтүстік, оңтүстік, шығыс және батыс аймақтарын қамтиды. Озма ханшайымы билік етеді.

36 мин оқу

100%

Дереккөз: Land of Oz — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Л. Франк Баумның қиялынан туған Оз елі – 1900 жылы Л. Франк Баумның «Оздың ғажайып әйгері» атты балалар романында және В. В. Денслоу салған суреттерде бейнеленген сиқырлы ел. Оз төрт үлкен бөлікке бөлінген: солтүстіктегі Гиллкин елі, оңтүстіктегі Квадлинг елі, шығыстағы Мунчкин елі және батыстағы Уинк елі. Әр аймақтың өз билеушісі бар, бірақ патшалықтың өзі әрқашан бір монархпен басқарылып келген. Дороти мен «Оз әйгері» романында айтылғандай, билеуші көбінесе Оз немесе Озма деп аталған. «Оздың ғажайып елі» кітабында қазіргі монарх – принцесса Озма. Баум «Оздың ғажайып әйгері» романына жалғас жазуды жоспарламаған, бірақ ол өзінің басқа туындыларынан, соның ішінде Баумның бір жылдан кейін жазған «Дот пен Тоттың ғажайып елінде» балалар романындағы Мерриленд елінен гөрі, үлкен танымалдылыққа ие болды. Оздың бүкіл әлемдегі сәттілігіне байланысты Баум «Оздың ғажайып әйгері» жарық көргеннен кейін төрт жыл өткен соң оған қайта оралуға шешім қабылдады. Келесі екі онжылдық бойы ол көптеген ойдан туған кейіпкерлер мен жаратылыстарды таныстырған «Оз кітаптары» сериясында осы елді сипаттап, кеңейтті. Баум серияны алтыншы «Оз кітабы» – «Оздың зәулім қаласы» (1910) арқылы аяқтауды ниеттенген, онда Оз мәңгіге жабылып, сыртқы әлемге көрінбейді, бірақ бұл жанкүйерлерге ұнаған жоқ, ол тез арада бұл идеядан бас тартып, тағы сегіз сәтті «Оз кітабын» жазды және тіпті өзін «Оздың патшалық тарихшысы» деп атады. Барлығында Баум Оз және оның сиқырлы тұрғындары туралы он төрт бестселлер балалар кітабы, сондай-ақ алты кішкентай оқырманға арналған қосымша серия жазды. 1919 жылы қайтыс болғаннан кейін автор Рут Пламли Томпсон, суретші Джон Р. Нилл (бұрын Бауммен «Оз кітаптары» бойынша бірлесіп жұмыс істеген) және басқа да бірнеше жазушылар мен суретшілер серияны жалғастырды. Баумның Оз сагасына негізделген 50-ден астам роман жарық көрді. Баум Озды шынайы орын ретінде сипаттаған, MGM-нің 1939 жылғы музыкалық фильмінен айырмашылығы, ол оны басты кейіпкер Дороти Гейлдің арманы ретінде бейнелейді. «Оз кітаптарына» сәйкес, бұл – өлім құнынан қоршалған әлемнен бөлінген жасырын аңыз елі. Оз елінде тұратын адамды қысқаша «Озит» деп атайды. Бұл термин «Дороти мен Оз әйгері», «Оз еліне жол» және «Оздың зәулім қаласы» кітаптарында кездеседі. Кітаптардың басқа жерлерінде «Озми» деген атау да қолданылады. 1974 жылғы MGM фильмінің анимациялық жартылай жалғасы «Оз еліне қайта саяхат» сценарийінде «Озониан» сөзі қолданылған. «Озиан» термині Royal Shakespeare Company-нің MGM фильмінің сахналық бейімделуінде және «Wicked» шығармасында кездеседі. «Озмит» 1920 жылдары Reilly & Lee компаниясының жарнамалық науқанында қолданылған, бұл кейбір сыншыларға «Озми» типографиялық қате болуы мүмкін деген ойды ұқтырды.

Fantasy land created by L. Frank Baum

The Land of Oz is a magical country introduced in the 1900 children's novel The Wonderful Wizard of Oz written by L. Frank Baum and illustrated by W. W. Denslow. Oz consists of four vast quadrants, the Gillikin Country in the north, Quadling Country in the south, Munchkin Country in the east, and Winkie Country in the west. Each province has its own ruler, but the realm itself has always been ruled by a single monarch. According to Dorothy and the Wizard in Oz the ruler has mostly either been named Oz or Ozma. According to The Marvelous Land of Oz, the current monarch is Princess Ozma. Baum did not intend for The Wonderful Wizard of Oz to have any sequels, but it achieved greater popularity than any of the other fairylands he created, including the land of Merryland in Baum's children's novel Dot and Tot in Merryland, written a year later. Due to Oz's worldwide success, Baum decided to return to it four years after The Wonderful Wizard of Oz was published. For the next two decades, he described and expanded upon the land in the Oz Books, a series which introduced many fictional characters and creatures. Baum intended to end the series with the sixth Oz book The Emerald City of Oz (1910), in which Oz is forever sealed off and made invisible to the outside world, but this did not sit well with fans, and he quickly abandoned the idea, writing eight more successful Oz books, and even naming himself the "Royal Historian of Oz." In all, Baum wrote fourteen best selling children's books about Oz and its enchanted inhabitants, as well as a spin off series of six early readers. After his death in 1919, author Ruth Plumly Thompson, illustrator John R. Neill (who had previously collaborated with Baum on his Oz books) and several other writers and artists continued the series. There are now over 50 novels based upon Baum's original Oz saga. Baum characterized Oz as a real place, unlike MGM's 1939 musical movie adaptation, which presents it as a dream of lead character Dorothy Gale. According to the Oz books, it is a hidden fairyland cut off from the rest of the world by the Deadly Desert. A shorthand reference for a person living in Oz is "Ozite". The term appears in Dorothy and the Wizard in Oz, The Road to Oz, and The Emerald City of Oz. Elsewhere in the books, "Ozmie" is also used. In the animated 1974 semi sequel to the MGM film, Journey Back to Oz, "Ozonian" is in the script. The term "Ozian" appears in the Royal Shakespeare Company's stage adaptation of the MGM movie and in the work Wicked. "Ozmite" was used in Reilly & Lee marketing in the 1920s, a fact which has suggested to some critics that "Ozmie" may have been a typographical error.

Сипаттамалары

Оз, "Оздың керемет сиқыршысы" атты алғашқы кітапта, Доротидің туған жері Канзастан өркениетсіздігімен ерекшеленеді; осы себепті Канзаста әйел-құдайлар мен сиқыршылар жоқ, ал Озда бар. Үшінші кітапта, "Оздың Озмасы" кітабында, Оз "ертегі елі" деп сипатталды, бұл жаңа терминология оның кереметтерінің себебін түсіндіру үшін қолданылды.

Оз елі

Оз пішіні жақтан төртбұрышты, және диагональдар бойынша төрт елге бөлінеді: шығыста Мунчкиндер елі (бірақ бейімдемелерде көбінесе «Мунчкиндер елі» деп аталады), батыста Винкилер елі (кейде Оз карталарында батыс пен шығыс орны ауыстырылады, төмендегі «Батыс және Шығыс» бөлімін қараңыз), солтүстікте Гиллкиндер елі және оңтүстікте Квадлингтер елі. Оздың ортасында, диагональдар қиылысқан жерде, Оз елінің астанасы, Оз монархы, принцесса Озманың ордасы – аңызға толы Изумруд қаласы орналасқан. Аймақтардың түс схемасы бар: көк – Мунчкиндер үшін, сары – Винкилер үшін, қызыл – Квадлингтер үшін, жасыл – Изумруд қаласы үшін және (алғашқы кітаптан кейінгі туындыларда) күлгін – Гиллкиндер үшін, бұл аймақ алғашқы кітапта аталмаған. Бұл түске ден қою Канзас штатымен қарама-қарсы келеді; Баум оны сипаттағанда төрт абзацта тоғыз рет «сұр» сөзін қолданды. «Оздың ғажайып сиқыршысы» кітабында бұл тек сүйікті түс, киім мен басқа да адам жасаған заттарда қолданылады, сондай-ақ олардың егін таңдауына да ықпал етеді, бірақ әлемнің негізгі түстері табиғи түстер. Баум түс схемасын үнемі қолданған жоқ; көптеген кітаптарында кейіпкерлер мен оқырмандарды орналасқан жерлеріне бағыттау үшін түстерге сілтеме жасады, содан кейін оған қайта оралмады. Оның ең көп қолданылатын тәсілі – адамның қолымен жасалған заттар мен гүлдерді елдің түсімен бейнелеу, ал жапырақтар, шөптер мен жемістерді табиғи түстерінде қалдыру. Бұл аймақтардың көпшілігі өркендеп, қанағаттанған халыққа мекендейді. Дегенмен, бұл сюжетке кеңістік қалдырмайды. Оз елінде географиялық немесе мәдени себептермен негізгі мәдениеттен оқшауланған көптеген шағын аймақтар бар. Көптеген адамдар Озма туралы естімеген, сондықтан оны өздерінің заңды патшайымы деп мойындамайды. Бұл аймақтар елдің шеттерінде шоғырланған және Оз аймағында толығымен орын алған кітаптардың негізгі ортасын құрайды. Мысалы, «Оздың жоғалған ханшайымы» толығымен Винки еліндегі екі елді мекеннің арасында орналасқан. «Оздың Глиндасында» Озма Оздың барлық шашыраңқы бұрыштарын табу міндеті туралы айтады. «Оздың ғажайып сиқыршысы» кітабында сары кірпіш жол Мунчкиндер елінен Изумруд қаласына дейін созылады. Басқа да осындай жолдар басқа туындыларда кездеседі: біреуі «Оздың ғажайып елі» кітабындағы Гиллкиндер елінен, ал екіншісі «Оздың жапсырмалы қызы» кітабындағы Мунчкиндер елінен. Оздың барлық төрт жағынан шөлмен қоршалған, бұл Оз елінің тұрғындарын табудан және басып алудан сақтайды. Алғашқы екі кітапта бұл жай ғана табиғи шөл, оның аумағы ғана саяхатшы үшін қауіпті, бірақ «Оз еліне жол» кітабында оған тиген кез келген адам құмға айналады. Шындығында, «Оздың ғажайып елі» романында Момби одан қашуға тырысады, ал Глинда оны құм үстінен қуады. Дегенмен, бұл Оздың сиқыры мен сыртқы әлемді бөліп тұратын жер, және Қанатты маймылдар Доротидің оны үйге алып кетуге берген бұйрығын орындай алмайды, өйткені бұл оларды Оз елінен шығарып жібереді. «Оздың Озмасында» ол өмірді жоятын құмдар мен зиянды булармен өлімге әкелетін сиқырлы шөлге айналды, бұл серияның қалған бөлігінде өзгермеді, бірақ Оз кітаптарында нақты жойылу көрсетілмеген, керісінше «Озға оралу» фильмінде көрсетілген. Дегенмен, шөлге біздің әлемімізден келген балалар (көбінесе зиянсыз), Оз сиқыршысы және Озды жаулап алуға тырысқан Ном королі сияқты қауіпті кейіпкерлер де көптеген рет кірді. «Оздың зәрдті қаласындағы» осындай әрекеттен кейін кітап Глинда Оз елінің айналасына көрінбейтін кедергі құрумен аяқталады, одан әрі қорғау үшін. Бұл, шындығында, Баумның серияны аяқтауға жасаған шын ниеті болды, бірақ оқырмандардың талабы серияның жалғасуын білдірді, сондықтан адамдар осы кедергіден өтудің және құмдардан өтудің көптеген жолдарын ашты. Бұл Баумның картаны шыны слайдтың дұрыс емес жағынан көшіріп, өзінің жоспарлаған картасының айналы суретін алғандығының нәтижесі деп есептеледі. Слайдты кері көшіріп жатқанын түсінгенде, ол компасты кері бұрып, дұрыс бағытты көрсетті. Алайда, Рейли мен Ли редакторы компасты кері бұрды, ол қателікті түзетіп жатыр деп ойлады, бұл одан әрі шатастыруға әкелді. Ең бастысы, бұл Рут Пламли Томпсонды шатастырды, ол өз Оз кітаптарында жиі бағытты өзгертті. Тағы бір болжам – Оздың бастапқы тұжырымдамасы, ол алғашқыда Американың шөл даласында орналасқандай көрінген. Егер Баум Мунчкиндер елін өзіне ең жақын аймақ деп ойлаған болса, онда ол Чикагода тұрған кезде шығыста, ал Калифорнияға көшкеннен кейін батыста болар еді. Қазіргі Оз карталары көбінесе Винкилерді батыста, ал Мунчкиндерді шығыста көрсетеді, бірақ батыс пен шығыс жиі ауыстырылады. Көптеген Оз жанкүйерлері бұл дұрыс бағыт деп санайды, мүмкін Глинданың сиқырының нәтижесінде, ол стандартты компастардың көпшілігін шатастырады; бұл, мүмкін, айнадағы әлемге ұқсайды, онда әр нәрсе айналы суретте болады, немесе Оздың ерекше табиғатын көрсетеді. Роберт А. Хайнлайндың «Бестіктің саны» кітабында Оз кері айналатын планетада орналасқан деп болжайды, яғни Жерден кері бағытта айналады, сондықтан күн солтүстіске қарап тұрғанда сол жағыңыздан шығады. Марч Лаумердің «Оздың сиқырлы айнасы» кітабында өзгерістерді Оз елін қызғылт түске бояуға тырысқан Тилл Оранжспегель атты кейіпкерге жатқызады.

Oz is roughly rectangular in shape, and divided along the diagonals into four countries: Munchkin Country (but commonly referred to as 'Munchkinland' in adaptations) in the East, Winkie Country in the West (sometimes West and East are reversed on maps of Oz, see West and East below), Gillikin Country in the North, and Quadling Country in the South. In the center of Oz, where the diagonals cross, is the fabled Emerald City, capital of the land of Oz and seat to the monarch of Oz, Princess Ozma. The regions have a color scheme: blue for Munchkins, yellow for Winkies, red for Quadlings, green for the Emerald City, and (in works after the first) purple for the Gillikins, which region was also not named in the first book. This emphasis on color is in contrast with Kansas; Baum, describing it, used "gray" nine times in four paragraphs. In The Wonderful Wizard of Oz, this is merely the favorite color, used for clothing and other man made objects, and having some influence on their choice of crops, but the basic colors of the world are natural colors. Baum, indeed, never used the color scheme consistently; in many books, he alluded to the colors to orient the characters and readers to their location, and then did not refer to it again. His most common technique was to depict the man made articles and flowers as the color of the country, leaving leaves, grass, and fruit their natural colors. Most of these regions are settled with prosperous and contented people. However, this naturally is lacking in scope for plot. Numerous pockets throughout the Land of Oz are cut off from the main culture, for geographic or cultural reasons. Many have never heard of Ozma, making it impossible for them to acknowledge her as their rightful queen. These regions are concentrated around the edges of the country, and constitute the main settings for books that are set entirely within Oz. The Lost Princess of Oz, for instance, is set entirely in rough country in Winkie Country, between two settled areas. In Glinda of Oz, Ozma speaks of her duty to discover all these stray corners of Oz. In The Wonderful Wizard of Oz, a yellow brick road leads from the lands of the Munchkins to the Emerald City. Other such roads featured in other works: one from Gillikin Country in The Marvelous Land of Oz, and a second one from Munchkin Land in The Patchwork Girl of Oz. Oz is completely surrounded on all four sides by a desert which insulates the citizens of the Land of Oz from discovery and invasion. In the first two books, this is merely a natural desert, with only its extent making it dangerous to the traveler, but in The Road to Oz, it is said to turn anyone who touches it to sand. Indeed, in The Marvelous Land of Oz, Mombi tries to escape through it and Glinda chases her over the sands. Still, it is the dividing land between the magic of Oz and the outside world, and the Winged Monkeys can not obey Dorothy's command to carry her home because it would take them outside the lands of Oz. In Ozma of Oz, it has become a magical desert called the Deadly Desert with life destroying sands and noxious fumes, a feature that remained constant through the rest of the series, although no actual destruction is depicted in the Oz books, unlike in the film Return to Oz. The desert has nonetheless been breached numerous times, both by children from our world (mostly harmless), by the Wizard of Oz himself, and by more sinister characters, such as the Nome King, who attempted to conquer Oz. After such an attempt in The Emerald City of Oz, the book ends with Glinda creating a barrier of invisibility around the Land of Oz, for further protection. This was, indeed, an earnest effort on Baum's part to end the series, but the insistence of readers meant the continuation of the series, and therefore the discovery of many ways for people to pass through this barrier as well as over the sands. It is believed that this is a result of Baum copying the map from the wrong side of the glass slide, effectively getting a mirror image of his intended map. When he realized he was copying the slide backward, he reversed the compass rose to make the directions correct. However, an editor at Reilly and Lee reversed the compass rose, thinking he was fixing an error, and resulting in further confusion. Most notably, this confused Ruth Plumly Thompson, who frequently reversed directions in her own Oz books as a result. Another speculation stems from the original conception of Oz, which at first appeared to be situated in an American desert. If Baum thought of the country of the Munchkins as the nearest region to him, it would have been in the east while he lived in Chicago, but when he moved to California, it would have been in the west. Modern maps of Oz are almost universally drawn with the Winkies in the west and the Munchkins in the east, although west and east often appear reversed. Many Oz fans believe this is the correct orientation, perhaps as a result of Glinda's spell, which has the effect of confusing most standard compasses; perhaps resembling its similarity to the world Alice found through the looking glass in which everything was a mirror image, or perhaps just reflecting the alien nature of Oz. In Robert A. Heinlein's book The Number of the Beast, he posits that Oz is on a retrograde planet, meaning that it spins in the opposite direction of Earth so that the sun seems to rise on one's left as one faces north. March Laumer's The Magic Mirror of Oz attributes the changes to a character named Till Orangespiegel attempting to turn the Land of Oz orange.

Орналасқан жері

Оз, Баумның барлық қиял елдеріндей, табиғи кедергілер арқылы өркениеттен қорғалған болса да, нақты әлемнің бір бөлігі ретінде ұсынылған. Шындығында, алғашқы кітаптарда оның АҚШ шөлдерінде жасырынбағанын көрсететін ештеңе жоқ. Осы елдердің біріншісі – Ев, ол «Озма Оз» кітабында таныстырылды. Оз континенттегі ең үлкен ел, және Роберт Р. Патрик ұсынған атаулармен белгілі: Озды қоршаған елдердің бәрі үшін Nonestica, ал бүкіл континент үшін – «Ozeria». Бұл жерге Ев, Икс және Мо елдері де кіреді, соңғысы Фунниленд деп те аталады. Карта бойынша, Nonestica Nonestic мұхитымен шектеседі. Кейінгі карталар, мысалы Джон Дрюри Кларк пен Джон Бертон Хатчер салған карта, немесе Джеймс Э. Хафф пен Дик Мартиннің картасы, Озды аралдарға толы мұхитпен қоршалған кішкентай континент ретінде көрсетеді және кітаптардағы қарама-қайшылықтарды, мысалы, орналасудың шығыс-батыс бағытын келістіруге тырысады. Кітаптардағы көптеген деректер осы континенттің Оңтүстік Тынық мұхитындағы бір жерде деп есептеуге негіз береді. «Озма Оз» кітабының басында Дороти Гейл Генри ағасымен бірге Австралияға келе жатқанда, желді құс қорабында (сары тауық Биллинамен бірге) теңізге құлап, Ев жағалауына жетіп апарады. Бұл сырттан келген адамның сиқырсыз (немесе көрінетіндей сиқырсыз) жолмен Оз құрлығына жеткен сирек жағдайы. Смарагд қаласындағы Корольдік сарайдың сыртында пальма ағаштары өседі, ал жылқы Озда өспейді – екеуі де Оңтүстік Тынық мұхитымен сәйкес келеді. Дөңгелек пішінді және күмбезді Оз үйлерінің суреттері мен сипаттамалары батыс архитектурасына ұқсамайды. Керісінше, Озда ХХ ғасырдың басындағы Еуропа мен Солтүстік Америкаға тән технологиялық, сәулеттік және қалалық элементтер бар, бірақ бұл сыртқы ерекше көздерден келген мәдени ықпалдың нәтижесі болуы мүмкін (төмендегі Тарих бөлімін қараңыз). Оңтүстік Тынық мұхитын жобауға қарсы аргумент – Оздағы маусымдар АҚШ-тағы бірдей маусымдармен бір уақытта көрсетіледі. Сонымен қатар, «Оздың тілегі» пьесасында Пигасус Күн күркірі тауына ұшқанда Солтүстік жұлдызын бағыттайды, бұл тек Солтүстік жарты шарда ғана мүмкін. Рут Пламли Томпсон өзінің алғашқы «Оз» кітабында, «Оздың патшалық кітабында», Оз тілінің ағылшын тілі екенін айтады, бұл да Еуропалық немесе Америкалық ықпалды көрсетеді.

Oz, like all of Baum's fantasy countries, was presented as existing as part of the real world, albeit protected from civilization by natural barriers. Indeed, in the first books, nothing indicated that it was not hidden in the deserts of the United States. The first of these is Ev, introduced in Ozma of Oz. Oz is the largest country on the continent unofficially known by names proposed by Robert R. Pattrick: Nonestica, for the whole of the countries surrounding Oz; and "Ozeria," for the whole continent. The land also includes the countries of Ev, Ix, and Mo, which has also been known as Phunniland, among others. Nonestica is, according to the map, adjacent to the Nonestic Ocean. Later maps, such as that drawn by John Drury Clark and John Burton Hatcher, or the map by James E. Haff and Dick Martin, show Oz on a small continent surrounded by an ocean full of islands, and they attempt to reconcile contradictions in the books, such as the east west orientation of locations. A fair amount of evidence in the books points to this continent as being envisioned as somewhere in the southern Pacific Ocean. At the opening of Ozma of Oz, Dorothy Gale is sailing to Australia with her Uncle Henry when she is washed overboard (in a chicken coop, with Billina the yellow hen), and lands on the shore of Ev—a rare instance in which an outsider reaches the Oz landmass through non magical (or apparently non magical) means. Palm trees grow outside the Royal Palace in the Emerald City, and horses are not native to Oz, both points of consistency with a South Pacific location; illustrations and descriptions of round shaped and domed Ozite houses suggest a non Western architecture. Conversely, Oz has technological, architectural, and urban elements typical of Europe and North America around the turn of the twentieth century; but this may involve cultural input from unusual external sources (see History below). An argument against the South Pacific is that the seasons in Oz are shown as the same seasons in the United States at the same time. In addition, in The Wishing Horse of Oz, Pigasus follows the North Star when he flies to Thunder Mountain, which could only be done in the Northern Hemisphere. Ruth Plumly Thompson asserts in her first Oz book, The Royal Book of Oz, that the language of Oz is English, which also suggests European or American influence.

Шабыт

Баумның Смарагд қаласын құруы, ол жиі бас сұққан Дүниежүзілік Колумбия көрмесінің Ақ қаласынан шабыттанған болуы мүмкін. Оның бір жылдан кем уақытта тез бой көтеруі, бірінші кітаптағы Смарагд қаласының жылдам салынуына әсер еткен жайт болуы мүмкін. Сұлба бойынша, Оз Америка Құрама Штаттарына өте ұқсас, ал Смарагд қаласы Чикагоның орнын басады: шығысында аралас орман мен егістік жерлер; батысында ағашсыз далалар мен бидай егілген алқаптар; оңтүстігінде жылу мен жайлы өсімдіктер, қызыл топырақ. Осы гипотеза бойынша, Оз кітаптарындағы суреттерде Оз жерінің диагональды бейнесі Уильям Дженнингс Брайанның Алтын кресін символдау үшін жасалған.

Сиқыршылар мен сиқыршылар

"Оздың ғажайып сиқыршысы" кезінде Оздың солтүстік, оңтүстік, шығыс және батыс жерлерін әрқайсысы бір сиқыршы билейді. Солтүстік пен Оңтүстік сиқыршылары жақсы, ал Шығыс пен Батыс сиқыршылары зұлым. Глинда (Оңтүстіктің жақсы сиқыршысы) кейінірек төртенің ішіндегі ең күштісі екені анықталады, бірақ кейінірек Оз кітаптарында Батыс зұлым сиқыршысы соншалықты күшті болғаны, тіпті Глинда одан қорқатыны айтылады. Дороти үйі Шығыс зұлым сиқыршысын құлатып, Мунчкиндерді құлдықтан азат еткеннен кейін, Солтүстік жақсы сиқыршы Доротиге ол (Солтүстік сиқыршысы) Шығыс зұлым сиқыршысына қарағанда күшті емес екенін айтады, әйтпесе ол Мунчкиндерді өзі босатар еді. "Оздың керемет сиқыршысы" алғашқы көрінісінде Солтүстіктің жақсы сиқыршысы (Локаста немесе Татипу) Доротиге Оздың әлі де сиқыршылары мен жыншылары бар екенін түсіндіреді, олар өркениетті емес, және сиқыршылар мен жыншылар Доротиге айтылған зұлым сиқыршылардан айырмашылығы, жақсы да, жаман да бола алады. Бұл кітапта төрт сиқыршы ғана (қалпы сиқыршыдан басқа) бар, бірақ Озманың сиқырға тыйым салғанына қарамастан, кейінгі еңбектерінде көптеген сиқыршылар бар. Баум Солтүстік, Оңтүстік, Шығыс немесе Батыс сиқыршыларына қатысты "Сиқыршы" сөзін үлкен әріппен жазуға бейім болды, бірақ жалпы сиқыршыларға қатысты мұны істемеді. Мысалы, жоғарыда аталған "Оздың ғажайып сиқыршысы" романының бірінші сахнасында Локаста (немесе Татипу) Доротиге "Шығыстың зұлым сиқыршысын" өлтіргені үшін алғыс айтады және өзін "Солтүстік сиқыршысы" деп таныстырады, екі жағдайда да "Сиқыршы" сөзі үлкен әріппен жазылады. Алайда, ол Доротиге "Мен [Солтүстік сиқыршысы] жақсы сиқыршымын, және халық мені жақсы көреді" деп айтқанында, "сиқыршы" сөзі үлкен әріппен жазылмаған. Ақ түс - Оз еліндегі сиқыршылардың дәстүрлі түсі. Солтүстіктің жақсы сиқыршысы тік ақ қалпақ пен жұлдыздармен безендірілген ақ көйлек киген, ал Оңтүстіктің жақсы сиқыршысы Глинда (кейінгі кітаптарда "сорқышы" деп аталады) таза ақ киім киген. Доротиді сиқыршы деп санаған себебі - ол Шығыстың зұлым сиқыршысын өлтіргені ғана емес, сонымен қатар оның көк және ақ түсті киімі болғандықтан. Озма таққа отырғанда, Глинда Игі, Оз сиқыршысы және өзі сияқты сиқырлықты басқаларға қолдануға тыйым салады. Бұрын Солтүстік Игі сиқыршысы өзінің аймағындағы кез-келген сиқыршыны тыйым салған. Сиқырды заңсыз пайдалану серияның кейінгі шығармаларында қаһармандардың жиі кездесетін ерекшелігі болып табылады. Ол "Оздың қорқыныштысы", "Оздағы Ринкитинк", "Оздың жоғалған ханшайымы", "Оздың қалайы ағаш ұстасы" және "Оздың сиқыры" сериалдарында кездеседі.

At the time of The Wonderful Wizard of Oz, the lands in the North, South, East, and West of Oz are each ruled by a Witch. The Witches of the North and South are good, while the Witches of the East and West are wicked. Glinda (the Good Witch of the South) is later revealed to be the most powerful of the four, although later Oz books reveal that the Wicked Witch of the West was so powerful, even Glinda feared her. After Dorothy's house crushes the Wicked Witch of the East, thereby liberating the Munchkins from bondage, the Good Witch of the North tells Dorothy that she (the Witch of the North) is not as powerful as the Wicked Witch of the East had been, or she would have freed the Munchkins herself. During the first scene in Oz in The Wonderful Wizard of Oz, the Good Witch of the North (Locasta or Tattypoo) explains to Dorothy that Oz still has witches and wizards, not being civilized, and goes on to explain that witches and wizards can be both good and evil, unlike the evil witches that Dorothy had been told of. That book contained only the four witches (besides the humbug wizard), but despite Ozma's prohibition on magic, many more magicians feature in later works. Baum tended to capitalize the word "Witch" when referring to the Witches of the North, South, East, or West but did not do so when referring to witches in general. For example, in the aforementioned first scene of The Wonderful Wizard of Oz, Locasta (or Tattypoo) thanks Dorothy for killing the "Wicked Witch of the East", and introduces herself as "the Witch of the North", with the word "Witch" capitalized in both cases. However, when she goes on to tell Dorothy that "I [the Witch of the North] am a good witch, and the people love me", the word "witch" is not capitalized. White is the traditional color of witches in Oz. The Good Witch of the North wears a pointed white hat and a white gown decorated with stars, while Glinda, the Good Witch of the South (called a "sorceress" in later books), wears a pure white dress. Dorothy is taken for a witch not only because she had killed the Wicked Witch of the East, but because her dress is blue and white checked. Ozma, once on the throne, prohibits the use of magic by anyone other than Glinda the Good, the Wizard of Oz, and herself – as, earlier, the Good Witch of the North had prohibited magic by any other witch in her domains. The illicit use of magic is a frequent feature of villains in later works in the series, appearing in The Scarecrow of Oz, Rinkitink in Oz, The Lost Princess of Oz, The Tin Woodman of Oz, and The Magic of Oz.

Басқа тұқымдар

Оз елінде сан алуан басқа да тайпалар өмір сүреді, олардың көпшілігі бір рет ғана кездеседі. Белгілі тайпалардың арасында:

Бунберидің Бун халқы – Бун халқы нан, булочка, торт және түрлі дәмдес пемелерден жасалған. Бэнибери қояндары – өркениетті қояндар тайпасы. Қытай халқы – Қытай (фарфор) ыдыстардан жасалған, Квадлинг елінде тұратын жандар. Кеттенклиптер – Квадлинг елінде тұратын тірі қағаз қуыршақтар. Дикстер – Дикстер елінің керісінше тұрғындары. Эквиноттар – кентаврлар тайпасы. Жалпақбас – миларын банкаларда алып жүретін жалпақ басты адамдар тайпасы. Қорқынышпен жүретіндер – ақылсыз қорқыныштарға бой алдырып, ештеңеге уайымдап уақыт өткізетін адамдар. Фуддлздер – Фуддлцумжигте тұратын антропоморфты пазлдар. Шекек бас – қолдары жоқ, мойындары созылатын, бастары қатты тайпа. Гуперлер – Гилликин елінің қызғылт орманды аймағында тұратын, 10 фут биіктігіндегі гуманоидтар, қолдарымен аяқтарын ұстап дөңгелектей беріп жүреді. Хопперлер – Квадлинг еліндегі таудың ішінде тұратын бір аяқты адамдар. Мүйізділер – Квадлинг еліндегі таудың ішінде тұратын бір мүйізді ерекше жандар. Хайптер – Мунч тауында тіршілік ететін Мунчкиндердің бір түрі. Шарлар – Лунвиллде тұратын тірі шарлардан жасалған тайпа. Сиқырлы Мимиктер – Іллузо тауында тұратын, пішінін өзгерте алатын жаман жаратылыстар, олар Эрбтың бір түрі. Ортаңғылар – Мунчкиндер елінің жер астында тіршілік ететін құрғақ шөп шашы бар, ірі саз жаратылыстар. Ригмарольдер – ұзақ, ойластырылған, көп сөзді сөйлейтін адамдар тайпасы. Қорқытушылар – Квадлинг еліндегі Қорқытушы қаласында тұратын ерекше жандар тайпасы. Скутерлер – Гилликин өзенінің суларында тұратын адамдар, аяқтары қайық сияқты ұзын, ал билектерінен қабырғаларына дейін желкендері өседі. Скизерлер – анатомиялық жағынан қалыпты адамдар, олар көбінесе Жалпақбастармен қақтығысады. Шұңқырдағы таяқтар – Шұңқырлы елдегі батпақты жерде тұратын, тіректе тұратын лайлы адамдар тайпасы. Тистер – Тиде тұратын, алмаз тәрізді басы мен жүрек тәрізді денесі бар жаратылыстар. Тоттенхоттар – Квадлинг және Винки елінің шекарасында тұратын кішкентай, әрекетсіз адамдар. Ыдыстар – Квадлинг еліндегі Утензияда тұратын тірі ыдыстар тайпасы. Yips – Хайптерге ұқсайтын адамдардың шағын тобы. Олардан басқа да Оз даласында көбінесе кездесетін көптеген ерекше тайпалар бар. Озманың билігіне қарамастан, көптеген қауымдар дербес өмір сүреді. Оз ерекшеліктерге және ең жақсылыққа жол береді. Оздағы кейіпкерлердің көпшілігі тірі нысандар. Мысалы, шыныдан жасалған мысық, Қорқыныш, Жек Тырнақ, араба және басқалары жиі кездеседі. Көптеген басқа кейіпкерлер өте жеке, тіпті бір түрдің бірегей мүшелері. Сыртқы әлемнен келген көптеген адамдар Озға пана табады, себебі Оз ерекшеліктерге жол береді.

The Bun People of Bunbury – The Bun People are made of baked goods like breads, buns, cakes, and muffins of all varieties. The Bunnies of Bunnybury – A race of civilized rabbits. The China People – A race of beings that are made of china (porcelain) that live in Quadling Country. The Cuttenclips – A race of living paper dolls that live in Quadling Country. The Dicks – The topsy turvy inhabitants of Dicksy Land. The Equinots – A race of centaurs. The Flatheads – A race of flat headed humans who carry their brains in cans. The Flutterbudgets – A race of people who entertain foolish fears and spend time worrying over nothing. The Fuddles – A race of anthropomorphic jigsaw puzzles that live in Fuddlecumjig. The Hammerheads – An armless race with extensible necks and hard heads. The Hoopers – A race of 10 ft. tall humanoids that live in the Purple Forest of Gillikin Country and can roll into hoops by grabbing their toes with their hands. The Hoppers – A race of one legged people that live inside a mountain in Quadling Country. The Horners – A race of strange one horned people that live inside a mountain in Quadling Country. The Hyups – A subspecies of Munchkins that live on Mount Munch. The Loons – A race of living balloon people that live in Loonville. The Magical Mimics – A race of evil shape shifting creatures that are a type of Erb that live on Mount Illuso. The Middlings A race of large mud creatures with dry grass hair that live beneath the surface of Munchkin Country. The Rigmaroles – A race of people that make long deliberate speeches which make use of many words. The Scares – A race of grotesque beings that reside in Scare City within Quadling Country. The Scooters – A race of people that live on the waters of the Gillikin River. They have long boat like feet and have sails growing from their wrists to their ribs. The Skeezers – A race of anatomically normal humans who are often in conflicts with the Flatheads. The Sticks in the Muds – A tribe of mud covered people on stilts that live in Marsh Land within Winkie Country. The Thists – A race of creatures that has diamond shaped heads and heart shaped bodies that live in Thi. The Tottenhots – A race of small mischievous people who live on the borders of Quadling Country and Winkie Country. The Utensians – A race of living utensils that live in Utensia in Quadling Country. The Yips – A small community of people that resemble the Hyups. Outside of them are many other strange races who are often found living in the wilderness of Oz. Despite the overlordship of Ozma, many of the communities live autonomously. Oz has great tolerance for eccentricity and oddness. Many characters in Oz are animated objects. Such figures as the Glass Cat, the Scarecrow, Jack Pumpkinhead, the Sawhorse, and others are common. Many other characters are highly individual, even unique members of a species. Many such people from the outer worlds find refuge in Oz, which is highly tolerant of eccentricity.

Тарихқа дейінгі дәуір

Оз тарихы, көбінесе Баумның "тарихтарына" дейінгі кезең деп аталатын "Оздың ғажайып сиқыршысы" алдындағы оқиғалар, жиі дау тудырады, себебі Баум өзі қарама-қайшы мәліметтер келтірген. "Оздың ғажайып сиқыршысы" романында басты кейіпкер өзін Омахадан келген омарташы және цирк шаршысы ретінде таныстырады. Бір күні ұшу кезінде парашютінің арқаны ілініп, келесі күні таңға дейін түсе алмай қалды. Таңертең оянғанда, ол өзін ерекше бір елдің үстінде жүзіп отырғанын көрді. Жерге қонғаннан кейін, адамдар оның ұшу қабілетіне таңсыққандықтан, оны ұлы сиқыршы деп ойлады. Ол оларды бұл ойдан айырған жоқ, және олардың құрметіне Оздың ортасында сарайы бар қала салдырды. Сондай-ақ, оларға жасыл көзілдірік киюді бұйырды, сонда қала толығымен изумрудтан жасалғандай көрінеді. Батыс және Шығыс сиқыршыларының зұлымдығынан қорқып, олар сияқты нағыз сиқыр жасай алатындықтан, Сиқыршы сарайының бір бөлмесіне жасырынды және келушілерді қабылдаудан бас тартты. Ол Доротидің кітаптағы алғашқы келгеніне дейін осылай өмір сүрді. "Оздың ғажайып елі" кітабында тарихқа дейінгі оқиғалар сәл өзгертілді. Оңтүстіктің ізгі сиқыршысы Глинда, Сиқыршының бұрынғы Оз патшасы Пасторияны басып алып, оның қызы Озманы жасырғанын айтады. Бұл Баумның 1903 жылғы Бродвейдегі танымал қойылымына жауабы болды, онда Сиқыршы басты жау ретінде бейнеленген, ал Батыстың зұлым сиқыршысы жоқ еді. Алайда, Сиқыршы оқырмандары үшін күткеннен де жақсырақ болды. "Озма елінің Озмасы" кітабында Сиқыршының Озманың әкесінің тағын басып алғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ, бірақ ең маңызды өзгерістер келесі кітапта болды. "Дороти және Оз еліндегі Сиқыршы" кітабының алғы сөзінде Баум, Сиқыршының алғашқы кітапты оқыған балалар үшін сүйікті кейіпкерге айналғанын, сондықтан оны қайтадан кірістіргенін айтады. Кітапта Сиқыршы Оздағы өмірі туралы тағы бір оқиғаны айтады, Озмаға туған атының Оскар Зороастр Пхадриг Исаак Норман Хенкл Эммануэль Амбройс Диггс екенін, оның тым ұзын және ауыр екенін, ал әріптері "ПИНХЕД" дегенді білдіргендіктен, тек О.Z. деп танылуды қалағанын айтады. Шар туралы оқиғаның бөлігі өзгермеді, бірақ Озма қостырғандай, адамдар оның шарындағы әріптерін көріп, оны патшалыққа шақыру ретінде қабылдаған болуы мүмкін. Ол елдің аты бұрыннан Оз екенін (олардың тілінде "үлкен және жақсы" деген мағынаны білдіретін сөз) және билеушілердің атының Оздың әртүрлі түрі болуы қалыпты екенін айтады (Пастория патшасы бұл ережеден ерекшеленеді). Озма одан әрі, Озда бір кезде төрт зұлым сиқыршы болғанын, олар патшаны құлату үшін біріккенін, бірақ Солтүстік және Оңтүстік сиқыршылары Сиқыршы Оз келгенге дейін жақсы сиқыршылармен жеңілгенін айтады. Осы нұсқаға сәйкес, сол кездегі патша Озманың әкесі болған. Бұл тарихқа дейінгі нұсқа Сиқыршының беделін қайта жаңғыртады. "Зұлымдық" кітабының авторы Магуайр, Оз халқының Озманың қайта туатынына сенеді, оның рухын Лурлин қалдырған, бірақ оның денесі басқа өлімді патшайымдарға қайта туады дейді. Джек Сноудың "Оздағы сиқырлы мимиктер" еңбегінде тарихқа дейінгі оқиға қайтадан баяндалады. Бұл нұсқада Озма Оз патшасына асырап алынған қыз ретінде берілген, өйткені ол қартайған және баласы болмаған. Александр Мелентьевич Волковтың "Сұмдық ел" әңгімелерінде тарихқа дейінгі кезең мүлдем басқаша. Жер 6000-7000 жыл бұрын Үркін деп аталатын сиқыршы жасаған, ол адамдардың өтініштерімен келуінен шаршап, оларды мазаламайтын жерді табуды шешкен. Ол алыс жерді тауып, оны қалған әлемнен бөліп, мәңгілік көктем мен сөйлейтін жануарлардың сиқырын қосты (Волковтың нұсқасында өлімсіздік ешқандай түрінде болмаған). Алайда, ол бұл жерде адамдар бар екенін байқамады (ол алып болғандықтан, қарттығына байланысты көру қабілеті нашарлаған, ал Сиқырлы елдегі адамдар басқа жерлердегіден әлдеқайда кішкентай болған), бірақ осы фактіні анықтағаннан кейін сиқырды жоюдың қажеті жоқ деп шешті. Оның орнына ол адамдарға өз қасабасына жақындамауды бұйырды. Осыдан кейін, маңызды оқиғаларға Арахна есімді сиқыршының басып алу әрекеті кірді (Гуррикап әлі тірі еді, оны 5000 жыл бойы сиқырлы ұйқыға салды. Оның оянуы Волков сериясының бесінші кітабының оқиғасын құрады), Бофаро есімді ханзаданың 1000 жыл бұрын әкесін құлатуға жасаған сәтсіз төңкерісі (Ол және оның серіктері үңгірге айдалып, Сиқырлы елдің металл мен асыл тастардың басты көзіне айналды, бұл Номдарға ұқсас) және Төрт Сиқыршының келуі (бұл оқиға осы уақыт бойынша 500 жыл бұрын болды).

The history of Oz before The Wonderful Wizard of Oz (often called the prehistory of Oz as it takes place before Baum's "histories") is often the subject of dispute, as Baum himself gave conflicting accounts. In The Wonderful Wizard of Oz, the title character recounts that he was a ventriloquist and a circus balloonist from Omaha, and during one flight the rope for his parachute vent became tangled, preventing him from descending until the next morning, and he awoke to find that he was floating over a strange land. When he landed, the people thought he was a great wizard because of his ability to fly. He did not disabuse them of this notion, and with his new power over them, he had them build a city with a palace in the center of Oz. He also ordered them to wear green glasses so it would appear to be made entirely of emeralds. Afraid of the Wicked Witches of the West and the East, who, unlike him, could do real magic, the Wizard hid away in a room of his palace and refused to see visitors. He lived in this way until the arrival of Dorothy in the first book. In The Marvelous Land of Oz the prehistory was changed slightly. Glinda, the Good Witch of the South, reveals that the Wizard usurped the previous king of Oz Pastoria and hid away his daughter Ozma. This was Baum's reaction to the popular 1903 Broadway extravaganza Baum adapted from his book, The Wonderful Wizard of Oz, in which the Wizard took the role of the main antagonist and the Wicked Witch of the West was left out. The Wizard, however, had been more popular with his readers than he thought. In Ozma of Oz, he omitted any mention of the Wizard's having usurped the throne of Ozma's father, but the largest changes occurred in the next book. In the preface to Dorothy and the Wizard in Oz, Baum remarks that the Wizard had turned out to be a popular character with the children who had read the first book and so he brought the Wizard back. During it, the Wizard relates yet another account of his history in Oz, telling Ozma that his birth name was Oscar Zoroaster Phadrig Isaac Norman Henkle Emmanuel Ambroise Diggs, which, being a very long and cumbersome name, and as his other initials spelled out "PINHEAD," he preferred to leave just as O. Z. The balloon part of his story was unchanged, except for the detail added by Ozma, that the people probably saw his initials on his balloon and took them as a message that he was to be their king. She relates that the country was already named Oz (a word which in their language means "great and good") and that it was typical for the rulers to have names that are variations of Oz (King Pastoria being a notable exception to this rule). Ozma elaborates further, saying that there were once four Wicked Witches in Oz, who leagued together to depose the King, but the Wicked Witches of the North and South were defeated by Good Witches before the Wizard arrived in Oz. According to this version, the King at the time was Ozma's grandfather. This version of prehistory restores the Wizard's reputation,

Maguire, author of Wicked addresses this inconsistency by saying that the people of Oz believe that Ozma is reincarnated—that her spirit was left behind by Lurline, but her body is reborn to different mortal queens. In Jack Snow's The Magical Mimics in Oz, the prehistory story is retold. This version relates that Ozma was given to the king of Oz as an adoptive daughter, for he was old and had no children. In the Magic Land stories of Alexander Melentyevich Volkov, the prehistory is quite different. The land was created 6,000–7,000 years ago by a wizard named Hurricap, who was tired of people coming to him with requests, so he decided to find a place without them annoying him. He found a remote land and separated it from the rest of the world, along with putting the enchantments of eternal spring and talking animals (Volkov's version doesn't include any forms of immortality). However, he failed to notice that the land already contained people (since he was a giant, already suffering from nearsightedness in his advanced age, and the people in the Magic Land were much shorter than in other places), but, upon discovering the fact, decided that removing the enchantments would be unnecessary. Instead, he ordered the people to keep away from his castle. After that, the notable events included a conquest attempt by a sorceress named Arachna (Gurrikap was still alive, and put her in an enchanted sleep for 5,000 years. Her awakening formed the story for the fifth book in Volkov's series), an unsuccessful coup by a prince named Bofaro to overthrow his father about 1,000 years ago (He and his accomplices were banished to a cave and became the Magic Land's main source of metal and gems, an analog to the Nomes), and the arrival of the Four Witches (which only occurred about 500 years ago in this continuity).

Алғашқы алты кітаптағы тарих

Ақырында, Дороти Гейл мен оның бүкіл үйін Канзастан Озға торнадо әкеледі. Үй құлағанда, ол шығыс сиқырышысын, Мунчкиндердің билеушісін талқандайды. Үйіне қайту үшін ол Смарагд қаласына саяхат жасайды. Жолда ол қаңқа ағаштан жасалған адаммен, қорқақ арыстанмен және қорқытқышпен кездеседі. Олардың бәрі онымен бірге жүреді. Смарагд қаласына келген соң, олар сиқыршының уақытша жасырынып кеткеннен бергі алғашқы адамдары болады, бірақ ол өзін жасырады, себебі Доротиде енді шығыс сиқырышысының сиқырлы күміс туфлілері бар, және ол одан қорқады. Сиқыршы Дороти мен оның серіктерін батыс сиқырышысын жоюға жібереді, ал оның орнына үйіне қайтару туралы тілегін орындауға уәде береді. Күтпеген жерден, Дороти оған су шайып, оны ерітеді. Жеңілгеннен кейін, сиқыршы топқа өзінің нағыз сиқыршы емес екенін және ешқандай сиқырлық күші жоқ екенін айтады, бірақ ол Доротидің тілегін орындап, оны өзінің ауа шарында үйіне апаруға уәде береді. Ол Озды басқару үшін қорқытқышты қалдырады. Соңында, сиқыршының Оздың соңғы патшасының қызы, принцесса Озманы ескі сиқыршы Момбиге жасыру үшін бергені белгілі болады. Момби Озманы Тип есімді ұлға айналдырып, оны тәрбиелейді. Бәрі ашылғанда Тип қайта Озмаға айналып, бүкіл Оздың игілікті билеушісі ретінде лайықты орнына келеді. Озма түрлі әскерлердің оны құлатуға жасаған көптеген әрекеттерін сәтті тоқтатады. Өзінің Оз еліндегі билігін сақтау үшін ол Оздағы барлық сиқырды, өзінен, қайтып келген және жаңартқан сиқыршыдан және Глиндадан басқа, тыйымдайды. Ол Глиндаға Озды сырттан келгендерге көрінбейтін етуді бұйырады. Озма бүкіл серия бойында Оздың билеушісі болып қала береді.

Экономика және саясат

Кейбір саяси сарапшылар Озды аздап жамылған социалистік утопия деп санайды, бірақ кейбір Баум зерттеушілері оған келіспейді. Бұл теорияны қолдаушылар «Оздың зәргүлді қаласы» кітабынан алынған мына цитатаны келтіреді: Оз елінде кедей адамдар болған жоқ, себебі ақша деген нәрсе болған жоқ, ал барлық мүлік билеушіге тиесілі болды. Әрбір адам көршілерінен қажеттісін тегін алды, ол адамның қалауынша болатын. Барлығы жұмыстың жартысын істеп, қалғанын ойынмен өткізді, себебі еңбек ету де, ойын-сауық та бірдей ұнады, өйткені шаруалы болу және бірдеңемен айналысу жақсы. Оларды қадағалап, сөкпейтін, кінә тартпайтын қатыгез қараушылар болған жоқ. Сондықтан әркім достары мен көршілері үшін бар күшімен еңбек етіп, олардың өнімдерін қуана қабылдады. Бұл – бастапқы қоғамның жаңаша түсіндірілуі: алғашқы екі кітапта Оз халқы ақшаға негізделген экономикада өмір сүрді. Ақша серия барысында жойылған жоқ, бірақ Оз тұжырымдамасынан алынып тасталды. Шындығында, «Оздың сиқыры» романында Оздың кейіпкері ақша туралы түсініксіздігінен Евке барғанда қиындыққа тап болды. Оздан ақшаны алып тастау шешімі Баумның осы кітаптарды жазған кездегі қаржылық қиындықтарын көрсетеді. Озма алғаш таныстырылғанда, ол Изумруд қаласының монархы болды, бірақ Озма туралы сипаттамада Оз Германия империясына ұқсас, республика емес, монархиялық федеративтік мемлекет ретінде бейнеленеді: Озмада жалпы билеуші, ал кішігірім аймақтарда жеке патшалар мен ханышалар бар. Қоғам тұрақты түрде утопиялық болып дамыды, оның бейбітшілігі мен өркендеуі ұйымдастырылды, бірақ алғашқы кітаптан бастап, ол Канзастың егінсіздігіне, құрғақшылығына және ипотекалық қарыздарына қарағанда едәуір бай ел болды – Канзастың сұр түсіне қарағанда гөрі әдемі түсті. Екінші жағынан, Изумруд қаласының болуына қарамастан, Оз Канзас сияқты аграрлық ел; осы оқиға халықшылдық мысалы ретінде түсіндіріледі және көптеген халықшылдық тақырыптарды қамтиды. «The Wonder City of Oz» кітабында принцесса Озма (осы кітапта «патшайым Озма» деп аталады) Нью-Джерсиден келген жартылай жұлдыз Дженни Жумпқа қарсы билікке сайлауға («ozlection») қатысқаны көрінеді. Алайда бұл кітапты Баум емес, Баумның екінші ізбасары Джон Р. Нилл жазған. Сонымен қатар, «ozlection» тұжырымы Ниллдің кітаптың қолжазбасында болған жоқ, ол Рейли мен Ли баспасының редакторы қосты. Кейде Оз аймақтарының билеушілері әдеттегіден гөрі жоғары мәртебелі атақтарға ие болады, бірақ бұл көбінесе биліктегілердің қанағаттануы үшін жасалады. Винки елінің билеушісі – Император, қалайы ағаш шебері. Квадлинг елінің билеушісі – Глинда Жақсылық. Мунчкиндер елін патша басқарады, кейін Чириобед деп танылады, ол Солтүстіктің Жақсы сиқыршысына үйленгені белгілі болады, ол сиқыры бұзылғаннан кейін Гилликиндер елінің басшылығын Жо Кинг пен Жоғарғы қаланың королевасы Гьяцинтке тапсырады. Оздың патшалық туы Оз жерінің картасына негізделген; төрт түс төрт елді көрсетеді, ал жасыл жұлдыз Изумруд қаланы білдіреді.

Some political analysts have claimed that Oz is a thinly disguised socialist utopia, though some Baum scholars disagree. Advocates of this theory support it using this quotation from The Emerald City of Oz:

There were no poor people in the land of Oz because there was no such thing as money, and all property of every sort belonged to the Ruler. Each person was given freely by his neighbors whatever he required for his use, which is as much as anyone may reasonably desire. Every one worked half the time and played half the time, and the people enjoyed the work as much as they did the play because it is good to be occupied and to have something to do. There were no cruel overseers set to watch them, and no one to rebuke them or to find fault with them. So each one was proud to do all he could for his friends and neighbors and was glad when they would accept the things he produced. This is a revision of the original society: in the first two books, the people of Oz lived in a money based economy. Money was not abolished in the course of the series, but excised from the conception of Oz. Indeed, in The Magic of Oz, a character from Oz gets into trouble when he goes to Ev because he was unaware of the concept of money. This decision to remove money from Oz may reflect Baum's own financial difficulties in the times when he was writing these books. When she was first introduced, Ozma was the monarch specifically of the Emerald City, but in the description of Ozma of Oz, Oz is presented as a federal state, rather like the German Empire, in monarchies rather than republics: having an overall ruler in Ozma, and individual kings and queens of smaller portions. The society grew steadily more utopian, in that its peace and prosperity were organized, but from the first book, it was a stupendously wealthy country, in contrast to Kansas's crop failures, droughts, and mortgages—just as it also is colorful to contrast with Kansas's gray. On the other hand, despite the presence of the Emerald City, Oz is an agrarian country, similar to Kansas; the story has been interpreted as a populist parable, and certainly contains many populist themes. In The Wonder City of Oz, Princess Ozma (called "Queen Ozma" in this book) is seen running for election ("ozlection") to her office as a ruler against Jenny Jump, a half fairy newcomer from New Jersey. However, this book was not written by Baum, but by John R. Neill, Baum's second successor. Further, the concept of the "ozlection" was not in Neill's manuscript for the book but was added by an editor at Reilly and Lee, the publisher. At times the rulers of Oz's territories have grander titles than would normally be customary, but this is done mostly for the satisfaction of the incumbents. The ruler of the Winkie Country is the Emperor, the Tin Woodman. The ruler of the Quadling Country is Glinda the Good. The Munchkin Country is ruled by a king, later identified as Cheeriobed, who is revealed to be married to the Good Witch of the North, who, a spell broken, abdicates leadership of the Gillikin Country to Joe King and Queen Hyacinth of Up Town. The Royal Flag of Oz is based on the map of the Land of Oz; the four colors represent the four countries, and the green star represents the Emerald City.

Қорғау

Оз көбінесе бейбіт жер, және оның халқы төңкеріс идеясымен көп таныс емес. Көптеген әскери лауазымдар тек формалды ғана. Бұл көптеген мәселелерге әкелді, мысалы, «Оздың керемет жерінде» Смарагд қаласы (сол кезде Оз армиясының барлығы бір қарт қақпашы мен бір сарбаз болған) генерал Джинжур бастаған Көтеріліс армиясымен оңай басып алынды. Бұл армия өз кезегінде Глинда басқарған қыздар армиясымен жеңіліске ұшырады. Оз қауіпсіздігі көбінесе Глинданың Озды толығымен көрінбейтін ететін сиқыры сияқты сиқырмен қамтамасыз етіледі. Оздың айналасында шөлмен қоршалған табиғи кедергісі бар: шөлге тиген әркім құмға айналады. Ном патшасы Озды бірнеше рет жаулап алуға тырысты. Бір кезде номиналды армия болған, бірақ оның офицерлері мен қатардағы сарбаздарының арақатынасы өте жоғары болды; командирі қалайы ағаш шебер және бір сарбаздан басқа, Озманың «Оздағы» кітабындағы бөлігі толығымен қорқақ офицерлерден тұрды. Кітаптың соңында барлығы үш сарбаз бар екені айтылды, ал Озма Эвке сапар шеккен кезде қанша офицер үйде қалғаны белгісіз. Кітаптағы Омби Амби есімді сарбаз кейінірек генерал-капитан болып тағайындалады. «Оздың зәулім қаласы» кітабында Ригмарол қаласы және Флаттербюджетс деп аталатын екі қала Оздың қорғаныс бекіністері болып табылады. «Оз еліне оралу» фильмінде Тик-Ток – Оздың бүкіл Патшалық армиясы. Сырттан Оз жерін жаулап алу әрекеттері жиі болады, әсіресе Рут Пламли Томпсонның Оз кітаптарында. Бірақ бұл әрекеттер әрқашан сәтсіз аяқталады, әдетте Озма немесе оған көмектесетін күштердің арқасында.

1939 жылғы MGM фильмінің "Оз"

1939 жылғы классикалық MGM музыкалық фильмінде бейнеленген Оз елі Баумның кітаптарындағы Оз елінен мүлдем өзгеше. Ең басты айырмашылық – фильмде Оз елінің барлығы Дороти Гейлдің арманынан туған сияқты (сол арман әлеміне айналдырып), бірақ Дороти соңында ересектерге ол шын мәнінде онда болғанын түзетеді, сондай-ақ Доротидің құлап жатқан үйінің жерге қайтып оралатын суреті көрсетіледі. Мұндағы мағынасы – адам өзінің үйін, ол қаншалықты қарапайым немесе қызықсыз болса да, бағалауы керек, себебі үйің мен отбасыңның болуын әдеттегідей қабылдамау керек. Бұл кітаптармен күрт қайшы келеді, онда Дороти мен оның отбасы фермаға қарыз болғандықтан Озға көшіп баруға шақырылады, бұл Оздың нағыз жер екенін және Канзас далаларымен салыстырғанда – утопия екенін көрсетеді. Кітап пен фильм арасында көптеген ұсақ айырмашылықтар бар. Мысалы, Дороти Мунчкинландқа келгенде Мунчкиндер түрлі-түсті киімдерде көрінеді, ал кітапта Мунчкиндер тек көк түс киеді, себебі көк – шығыстың ресми басты түсі. Дороти Оз елінде кездесетін алғашқы жақсы сиқыршы – Солтүстік жақсы сиқыршысы, ол Баумның кітаптарында бір рет ғана пайда болады, бірақ Оз үшін маңызды тұлға. Фильмде бұл кейіпкер Оңтүстік жақсы сиқыршысы Глиндамен біріктіріледі, ол Баумның оқиғасының соңына дейін пайда болмайды. Кітаптағы Глинда ақ жібек киім киеді, себебі ақ – жақсы сиқыршылардың дәстүрлі түсі, ал фильмде ол қызғылт түсті көрінеді. Сондай-ақ, кітаптағы Дороти он екі жастан аспаған кішкентай қыз екеніне назар аудару керек. Алайда ол есейген және өте тапқыр, тек ең үлкен үмітсіздікке тап болғанда ғана жылайды, ал фильмдегі үлкен Дороти (он алты жасар Джуди Гарланд оны он екі жасар ретінде бейнелейді) фильмнің бірнеше бөлігін жылап, басқаларға не істеу керектігін сұрап өткізеді, бірақ оның қорқынышы Қорқыт Арыстанның қорқынышымен жабылған. Бұл Томпсонның Доротиді сомдауына сәйкес келеді, Баум күшті және тәуелсіз әйел кейіпкерлерімен танымал. Кітапта Батыс зұлым сиқыршысы бір көзімен суреттелген, ол өте күшті, сондықтан алыстағы заттарды телескоптай көре алады, бірақ фильмде ол Дороти мен оның достарын алыстан бақылау үшін кристалл шарды пайдаланады. 1939 жылғы MGM фильмі Шығыс және Батыс сиқыршыларының бауыр екеніне алғаш рет сілтеме жасайды, кітапта мұндай болған жоқ; Баумның Оз еліндегі сиқыршылардың ешқайсысы туыс емес. "Оз сиқыршысы" фильмінде кітаптағыдай көптеген айла-шарғылар қолданылмайды. Кітапта ол Доротидің серіктерінің әрқайсысын әртүрлі күндері көңілді етеді және әрқайсысы үшін басқаша түрге еніп, алып жасыл бас, әдемі пери, үлкен аң және желкендегі от шарларына айналады. Фильмде ол тек бір түрге енеді – алып жасыл басқа. Фильмде Изумруд қаласының мәні өзгерген. Кітапта қала толығымен жасыл емес, бірақ барлығы жасыл көзілдірік киюге мәжбүр (қаланың сұлулығы мен шаттығынан көздерін қорғау үшін), сондықтан бәрі жасыл көрінеді. Фильмде қала шынымен жасыл. Фильмдегі Изумруд қаласының архитектурасы Баумның елестегенінен әлдеқайда заманауи Ар-Деко стилінде салынған. Кітапта бүкіл қаланы жалтыраған изумрудтармен қапталған алып жасыл қабырға қоршап тұр, ал фильмде тек қақпа ашылады. Фильмде кітаптағы күміс аяқ киімнің орнына қызыл рубин шұлықтар қойылған. Бұл 1939 жылы толық түсті кино әлі де жаңа технология болғандықтан, MGM визуалды әсерлі процесті көрсетуге тырысты. Түсті кинода күміс аяқ киімге қарағанда жарқыраған қызыл аяқ киім көбірек әсерлі болды. Фильмнің танымалдығына байланысты жасыл сиқыршы мен рубин шұлықтары кітаптағы кейіпкерлерге қарағанда көпшілікке және поп-мәдениетке жақсы танымал, тіпті әйгілі деп саналады.

The Land of Oz as portrayed in the classic MGM musical movie of 1939, is quite different from that portrayed in Baum's books. The most notable difference is that in the film the entire land of Oz appears to be dreamed up by Dorothy Gale (thus making it a dream world), although, Dorothy earnestly corrects the adults at the end that she was indeed there, and an image of Dorothy's falling farmhouse returning to earth is presented. The apparent message is that one should appreciate one's home, no matter how dull it may look or uninteresting its surroundings may be, for having a home and a family is not something that should be taken for granted. This contrasts sharply with the books, in which Dorothy and her family are eventually invited to move to Oz due to a bank foreclosure on the farm, showing both that Oz is a real place, and that it is a utopia compared to the prairies of Kansas. There are many other small differences between the books and the movie. For example, when Dorothy arrives in Munchkinland the Munchkins are seen wearing colorful costumes, but in the book, Munchkins are said to only wear blue as blue is the official dominant color of the east. The first witch Dorothy meets in Oz in the book is the Good Witch of the North, a minor character that only had one other appearance in Baum's books but is an important figure of Oz nonetheless. In the movie, this character is conflated with that of Glinda, who is the Good Witch of the South and does not make an appearance until the very end of Baum's story. The character of Glinda in the books dresses in all white silk, as white is the traditional color for good witches, whereas in the film she is seen in pink. It is also worthy of note that the Dorothy of the books is only a little girl who is no older than twelve years old. However, she is mature and very resourceful, only crying when faced with ultimate despair, whereas the older Dorothy of the movie (portrayed as a twelve year old by sixteen year old Judy Garland) spends several portions of the film crying and being told by others what to do, however, her fear was overshadowed by the Cowardly Lion's. This is more consistent with Thompson's portrayal of Dorothy—Baum is known for his strong and independent female characters. The Wicked Witch of the West is portrayed in the book as having only one eye, which is so powerful it could see distant objects like a telescope, but in the movie, she uses a crystal ball to watch Dorothy and her friends from afar. The 1939 MGM film makes the first reference to The Witches of the East and West being sisters, which was not the case in the book; none of the Witches in Baum's Oz are related. The Wizard of Oz does not resort to anywhere near as much trickery in the movie as in the book. In the book he entertains each member of Dorothy's party on a different day, and takes a different form for each; appearing as a giant green head, a beautiful fairy, a great beast, and a levitating ball of fire. In the movie, he takes only one of these forms—that of the giant green head. The nature of the Emerald City is changed in the film. In the book, the city is not actually all green, but everyone is forced to wear green tinted spectacles (ostensibly to protect their eyes from the glory and splendor of the luxurious city), thus making everything appear green. In the film, the city is actually green. The architecture of the Emerald City in the movie uses a much more contemporary Art Deco style than Baum could have imagined. In the book, a giant green wall studded in glittering emeralds surrounds the entire city, whereas in the movie there is only a gate opening. The movie replaces the charmed Silver Shoes with pointed toes of the book with Ruby Red Slippers. This was because full color motion pictures were still a relatively new technology in 1939, and MGM wanted to show off the visually dazzling process. Shiny red shoes were more impressive in a color motion picture compared to silver ones. Due to the popularity of the movie, the green witch and the Ruby Slippers are more well known to the general public and pop culture than their book counterparts and are even considered iconic.

Грегори Магуайрдың ревизионисттік Оз

Өзінің ревизионисттік «Оз» романдарында – «Зұлым: Батыстың зұлым сиқыршысының өмірі мен уақыты», «Сиқыршының ұлы», «Адамдар арасындағы арыстан» және «Оздан тыс» – Грегори Магуайр Оз жерінің мүлдем басқа нұсқасын көрсетеді. Магуайрдің Оз қаласы Баумның утопиясы емес, саяси толқулар мен экономикалық қиындықтарға толы жер. Магуайрдің романдарындағы бір саяси мәселе – Жануарлардың қанауға ұшырауы (Магуайр сөйлейтін Жануарларды сөйлей алмайтын жануарлардан әріптердің үлкен әріппен жазылуы арқылы ажыратады). Магуайрдің Оз қаласында көптеген діни дәстүрлер бар, оның ішінде Лурлинизм (Оздың жаратушысы ретінде Пері Лурлинді қарастырады), Аты-жөні белгісіз Құдайға табынушылық жасайтын Унионизм және сиқыршылар Шизде болған кезде Озды баурап алған ләззат діндері. Көңіл көтеру діндерінің мысалы – тик-ток (жандар құпияларды немесе болашақты айту үшін сиқырланып, сағат механизмімен басқарылатын) және сиқыршылық. Магуайрдің Оз географиясын сипаттауы да саясатқа байланысты. Смарагд қаласының астындағы үңгірлерде үлкен саяси түрме – Саутстейр бар. Шиз университетінің орны – Гилликин, Оздың басқа бөліктеріне қарағанда көбірек өнеркәсіптік дамуға ие. Мунчкинландия – Оздың астық қоймасы, бір кезде ол Смарагд қаласының үстемдігінен тәуелсіздігін жариялайды. Квадлинг елі көбінесе батпақты жер, онда өнерге бейім және сексуалдық азаттығымен көзге түсетін Квадлингтер тұрады. Винкус (Магуайрдің Винки елі үшін қолданған атауы) – көбінесе ашық дала, онда қоңыр терілі, жартылай көшпелі тайпалар қоныстанған. Магуайрдің алғашқы «Оз» романының негізінде жазылған «Wicked» мюзиклі Баумның романдары мен 1939 жылғы фильмде көрінген нұсқаға жақын Озды бейнелейді. Жануарлардың қанауға ұшырауы тақырыбы сақталып қалған, бірақ Магуайрдің романында бейнеленген географиялық және діни бөліністер көріне бермейді. Кітапта да, мюзиклде де дәстүрлі «Оз» әңгімелерінен кейіпкерлер басқа есімдермен кездеседі. Глинда Глинде деп аталған, бірақ кейін есімін өзгерткен. Батыстың зұлым сиқыршысы Эльфаба, ал Шығыстың зұлым сиқыршысы Нессароза деп аталған. Мюзиклде, бірақ кітапта емес, Бок қалайы адамға, ал Фиеро Қорқытқышқа айналады.

In his revisionist Oz novels Wicked: The Life and Times of the Wicked Witch of the West, Son of a Witch, A Lion Among Men and Out of Oz, Gregory Maguire portrays a very different version of the Land of Oz. Maguire's Oz is not Baum's utopia, but a land troubled by political unrest and economic hardship. One political issue in Maguire's novels is the oppression of the Animals (Maguire distinguishes speaking Animals from non speaking animals by the use of initial capital letters). There are many religious traditions in Maguire's Oz, including Lurlinism (which regards the Fairy Lurline as Oz's creator), Unionism, which worships the Unnamed God, and the pleasure faiths which had swept Oz during the time that the witches were at Shiz. An example of the pleasure faiths was tic tok (where creatures were enchanted to tell secrets or the future and run by clockwork), and sorcery. Maguire's presentation of Oz's geography is also tinged with politics. A large political prison, Southstairs, exists in caverns below the Emerald City. Gillikin, home of Shiz University, has more industrial development than other parts of Oz. Munchkinland is Oz's breadbasket and at one point declares its independence from the rule of the Emerald City. Quadling Country is largely marshland, inhabited by the artistic and sexually free Quadlings. The Vinkus (Maguire's name for Winkie Country) is largely open grassland, populated by semi nomadic tribes with brown skin. The musical Wicked, based on Maguire's first Oz novel, portrays an Oz slightly closer to the version seen in Baum's novels and 1939 film. The oppression of the Animals is still a theme, but the geographical and religious divisions portrayed in Maguire's novel are barely present. In both the book and musical, several characters from the traditional Oz stories are present with different names. Glinda was called Galinda but changed her name. The Wicked Witch of the West is called Elphaba, the Wicked Witch of the East is called Nessarose. In the musical, but not in the book, Boq becomes the Tin Man, and Fiyero becomes the Scarecrow.

Александр Мелентьевич Волковтың сиқырлы елі

Александр Мелентьевич Волков – «Оз сиқыршысы» кітабын орыс тіліне аударғанымен және Баумның туындыларынан шабыттанған, бірақ олардан еркін алынған өзінің жалғастарын жазуымен белгілі орыс жазушысы. Волковтың кітаптары көптеген тілдерге аударылған, ал кейбір елдерде Баумның кітаптарынан гөрі олар көбірек танымал. Бұл кітаптар балаларға арналғанымен, оларда көптеген саяси және этикалық мәселелер көтеріледі. Оларды ағылшыл тіліне Питер Л. Блайстон қайта аударған, ал Марч Лаумер олардың кейбір элементтерін өзінің кітаптарында пайдаланған.

Март Лаумердің "Оз"

Марш Лаумер «Танымал қырықтан» кейін Оз сериясын жалғастырған алғашқы авторлардың бірі болды. Оның кітаптары алғашқы баспагер Reilly & Lee-ге ие болған Contemporary Books компаниясының рұқсатымен жазылды. Оның канонында Оз елінде орын алған барлық нәрсе, оның ішінде Волковтың орыс Озы, MGM фильмі, Disney жалғасы және Баумның көптеген кітаптары бар, бірақ көптеген жанкүйерлер оларды канондық деп санамайды. Лаумер Озға бірнеше даулы өзгерістер енгізді. Ол бірнеше маңызды кейіпкерлерді, көбінесе күтпеген адамдарға үйлендірді. Мысалы, ақылды және жетілген сиқыршы Глинда Баумның кітаптарында кішкентай және ақылсыз бала болған Баттон Брайтқа тұрмысқа шықты. Ол Доротиді де бірнеше кейіпкерлермен романтикалық қарым-қатынасқа түсуі үшін жасөспірімге дейін жеткізді, Озманы бала кезінде тәрбиеленгендігіне байланысты лесбиянка етті, ал Шашты адамды жас қыздармен жиі саяхаттауына байланысты эфебофил етті. Лаумердің кітаптарында Оздың біртұтас бейнесі көрсетілмейді. Оның көптеген кітаптары басқа авторлармен бірлесіп жазылғандықтан, ол жиі өз көзқарастарына сәйкес келмейтін Оз туралы олардың пікірлерінің элементтерін қосты. Мысалы, ол «Оздағы жұлдыздық патшайымда» Доротиді он алты жасқа жасаса, «Оздағы Эм әпке мен Генри ағасында» оны сегіз жасқа дейін кішірейтті; ал «Озға қоштасуда» Волковтың Озын параллель әлем ретінде көрсеткенімен, басқа көптеген кітаптарында, мысалы, «Оздағы Эм әпке мен Генри ағасында» Волковтың кейіпкерлерін Баумның Озында өмір сүретіндей бейнеледі. Осы қарама-қайшылықтарға қарамастан, оның көптеген кітаптары бірін-бірімен үйлесімді, және кейбіреулерінде таныстырылған кейіпкерлер басқаларында да жиі кездеседі.

Филип Хосе Фармердің Оз

Филип Хосе Фармер өзінің "Оздағы балабақша" кітабында мүлдем басқаша Озды бейнелейді. Негізгі идея – алғашқы кітаптан кейін ештеңе орын алмады, Дороти Озға қайта оралмады, оның орнына өсіп, тұрмысқа шығып, ұл тапты. Оның ұлы Хэнк Стовер – басты кейіпкер, Бірінші дүниежүзілік соғыстың қатысушысы, әуеші және осы кітаптың атауындағы "балабақша" шебері. Curtiss JN 4 бипланымен ұшып келе жатып, ол жасыл тұманға ілігіп, азамат соғысынан қираған Оз еліне жетіп апарады. Фармер Оз елін ғылыми фантастика жазушысы ретінде суреттейді, Баумның әңгімесіндегі көптеген "керемет" элементтерді ғылыми тұрғыдан түсіндіруге тырысады.

Роберт А. Хайнлайнның "Оз"

Роберт А. Хайнлайнның «Жануардың саны» және «Панкераның ізденуі» кітаптарының басты кейіпкерлері көптеген танымал көркем әлемдерден өтеді, олардың ішінде «Әлиса Адамдар елінде» әңгімесі; Гулливердің саяхаттары, атап айтқанда Лиллипут; Е. Е. «Док» Смиттің Ленсман ғаламы; Асгард, Хайнлайнның өзінің болашақ тарих ғаламымен Көкжиек көпірі арқылы бір нақты себеппен, бір нақты жерде байланысты; және Сақиналы әлем; сондай-ақ Хайнлайнның өзінің кейбір туындылары, әсіресе Лазарь Лонг өтетін болашақ тарихындағы оқиғалар, және әрине, Оз елі. Кітапта бейнеленген Оз Баумның Озына өте жақын, бірақ Хайнлайн ғылыми фантастика авторының тұрғысынан кейбір нәрселерді түсіндіруге тырысады. Ол Оздың кері айналатын планета екенін, оның полюстерге қатысты айналу бағыты кері болғандықтан, күн әдетте батыстан туғандай көрінетінін түсіндіреді. Хайнлайн сондай-ақ Озда өлім-жітім болмауына қарамастан халық санының тұрақты болатынын түсіндіреді, себебі Озда бала туу мүмкін емес. Егер халық саны көші-қон арқылы артса, Глинда шекараны әр жаққа бір-екі дюймға кеңейтеді, бұл барлық жаңа адамдарға жеткілікті орын береді.

Л. Спраг де Камптың "Оз"

Л. Спраг де Камп, Генлейн сияқты, өзінің кейіпкерлерін "Сэр Гарольд және гном королі" кітабында Оз әлеміне енгізеді, бұл Гарольд Ши сериясының бір бөлігі. Генлейннің айырмашылығы, ол Озды ғылыми фантастика ретінде түсіндіруге ұмтылмайды, бірақ түпнұсқа туындылардан белгілі бір ауытқулар жасайды. Ол Томпсонның Оз кітаптарын негізге алады, осылайша "Гном" сөзінің жазылуын және кейіпкердің соңғы тағдырын қолданады, бірақ Оз халқының өлмейтін қасиетін жойған оқиғаны болжайды, нәтижесінде Озма мен Дороти оның оқиғасы басталар кезде қартайып, үйленеді.

Тед Уильямстың "Басқа Оз елі"

Тед Уильямстың "Басқа ел" сериясында Оздың виртуалды шындық нұсқасы бар, онда нақты әлемдегі қарсыластар Тін Адам, Қорқытқыш және Қорқақ Арыстан рөлдерінің қатыгез нұсқаларын сомдайды. Бұл Оздың бұрмаланған, соғысқа толы және апокалиптикалық нұсқасы, онда романнан таныс кейіпкерлермен қатар, "Генри" және "Эм" есімдерімен танысатын көптеген ер және әйел адамдары да бар. Бұл адамдар – "Басқа ел" бағдарламасына тартылған балалардың жоғалған санасына негізделген компьютерлік кейіпкерлер, және олар "Дорроти" келеді деген сеніммен күтеді, яғни олардың арасында туған баланың мессия болып келетіні туралы пайғамбарлықты күтеді.

Сыртқы аймақ (Тін Адам)

2007 жылғы ғылыми-фантастикалық телесериал «Tin Man» Озды «Сыртқы Аймақ» (O. Z.) ретінде қайта жасайды, бұл Виктория дәуірінің соңында Дороти Гейл алғаш рет барып, оның ұрпақтары билейтін параллель әлем. Дороти O. Z.-ға келгеннен бері ғасырлар өткені айтылады, бұл O. Z. және «басқа жақта» уақыттың әртүрлі жылдамдықпен өтетінін көрсетеді. Қайта ойлап жаңартылған Оз «бояуы қабысқан, ал бұрынғы Оздың жақсылығы O. Z.-дың қорқынышты сұрғылттығына айналған» деп сипатталады. O. Z.-дың көркемдік дизайнында стимпанк элементтері, әсіресе зұлым колдаушының сарайындағы «1930-шы жылдарғы фашистік реализм» стиліндегі интерьер және Эмеральд қаласының аналогы – компьютерлік жасалған Central City көрінеді.

Смарагд қаласы құпия

2009 жылы шыққан "Emerald City Confidential" нұсқаулық пен тінту арқылы ойналатын бейне ойыны Оз әлемін кино-нуар стилінде жаңаша бейнелейді, онда Дороти Гейл – тәлкекке салуға дайын әйел, Арыстан – жемқор адвокат, және басқа да өзгерістер бар.

Бір кезде

Оз елі Once Upon a Time телесериалында көрсетіледі және "Жасыл болу оңай емес", "Канзас", "Алтын жүрек", "Ширу", "Рубин табандар" және "Көк құстардың ұшқан жері" атты эпизодтардың негізгі оқиғасы болып табылады. Сондай-ақ, ол "Әпкелер" және "Таңдалған" эпизодтарында қысқаша көрінді.

ОЗ: Фантазиялық рөлдік ойын

2022 жылы Эндрю Колб OZ: Фантастикалық рөлдік ойын әлемін шығарды, ол үстел үстіндегі рөлдік ойындармен, әсіресе 5th Edition Dungeons and Dragons ойынымен қолдануға арналған. Оздың осы нұсқасында патшалық 1920-жылдардағы арт-деко стиліндегі қалаға көбірек ұқсайды. Оз қаласы түрлі аудандарға бөлінген, олардың көптегені түпнұсқа романында кездеседі, бірақ монорельс, күрделі сот жүйесі және бірнеше саяси топтар сияқты жаңа элементтер қосылған.

Оз сиқыры

Фантастикалық сериал «Оз» сиқырға толы. Атап айтқанда, осы сериалда маңызды рөл атқаратын көптеген сиқырлы заттар кездеседі.

Күміс аяқ киім/рубиндiк шұлық

Дороти Озда бірнеше оқиғалар басынан өткеннен кейін, Оздың көптеген жергілікті тұрғындарымен дос болып, олардан кетіп бара жатқанда, ол сиқырлы түрде Қауіпті Шөл арқылы әкелінеді. Оған күміс туфли сыйға берілген, ол күтпеген жерде үйі жерге қонғанда шығыс жақсылық сиқырымен өлтірілген бұрынғы иесінен кейін жақын арада алған еді. Өкшелерін үш рет соғып, үйіне оралуын тілеген Дороти ауаға көтеріліп, Канзасқа жеткізіледі. Бірақ туфли Доротидің аяғынан сырғанап, шөлде мәңгілікке жоғалады. Баум күміс туфлилер ешқашан табылмайтынын айтады. 1939 жылғы фильмде туфлилер рубин тақтап киетін аяқ киімге айналады. Дороти өкшелерін бір-біріне соғып, көзін жұмып: "Үйдей жер жоқ" дейді. Содан кейін ол Канзастағы жатын бөлмесінде оянады және Оздағы тәжірибесін әсерлі арман деп санайды. Күміс туфлилер мен рубин тақтап киетін аяқ киімдер Грегори Магуайрдің "Wicked" кітабындағы сияқты бірнеше нұсқада қолданылады. Мұнда туфлилер сыйлық ретінде жасалған және түсін өзгертетін қабілетке ие. Олар жарыққа байланысты түсін өзгертетін мыңдаған жылтыраған шыны мұныштармен әшекейленген. Олар бір уақытта бірнеше түрлі түске ие болуы мүмкін. Дороти үйге телепортталғанда, Баумның романындағыдай, туфлилер де жоғалады. Магуайрдің кітабына негізделген Бродвей мюзиклі олардың барлығы күміс екенін, бірақ Батыс сиқырымен Эльфаба оларға сиқырлап, рубин қызыл түске айналдырғанын көрсетеді, бұл оның әпкесі, шығыс сиқырымен Нессаросеге, бұрын мүгедектер коляскасына мінген, сиқырлы түрде жүруге мүмкіндік берді. 1985 жылғы "Озға оралу" фильмінде рубин тақтап киетін аяқ киімдер Қауіпті Шөлдегі орнынан Ном патшасы тауып алды. 90-жылдардың ортасында британдық теледидар үшін жасалған, Денис ван Оутеннің басты рөлде ойнаған түпнұсқа әңгіменің аз танымал бейімделуі, олар Доротидан бұрын Озға келген қиялдан келген қонаққа тиесілі екенін түсіндірді және оларды Сиқыршы қонақ үйіне қайтқан кезде алды, ал олар қайтып келгенде аяғынан түсіп қалды.

When Dorothy leaves Oz after having several adventures there and befriending many of Oz's natives, she is magically carried over the Deadly Desert by means of the charmed Silver Shoes she had been given shortly after her unexpected arrival when her farmhouse landed on and killed the previous pair's owner, the Wicked Witch of the East. After knocking her heels together three times and wishing to return home, Dorothy is lifted into the air and transported to Kansas. The shoes, however, slip off of Dorothy's feet and are lost forever in the desert. Baum states the silver shoes are never recovered. In the 1939 film, the shoes are changed to Ruby Slippers. When Dorothy clicks her heels together she closes her eyes and says: "There's no place like home". She then wakes up in her bedroom in Kansas believing her experience in Oz to be an elaborate dream. The silver shoes and ruby slippers are also used in several other versions including Wicked by Gregory Maguire. Here the shoes are constructed as a gift and have a chameleon effect. They are decorated with thousands of glittering glass beads that change colors according to the lighting. They can also appear to be several different colors all at once. The shoes are also lost when Dorothy is teleported back home just like in Baum's novel. The Broadway musical based on Maguire's book further shows that they were all silver, but were changed to ruby red by a spell put upon them by the Witch of the West Elphaba, enabling her sister the Witch of the East Nessarose, who prior had been confined to a wheelchair, to magically walk. In 1985's Return to Oz, the ruby slippers have been recovered from their place in the Deadly Desert by the Nome King. A little known adaptation of the original story made for British television in the mid 90s starring Denise van Outen explained that they had belonged to a visitor from over the rainbow who came to Oz before Dorothy and they were obtained by the Witch when the visitor wished herself home and they fell off her feet on the return trip.

Сиқырлы белдеу

Сиқырлы белбеу алғаш рет «Оздың Озмасында» таныстырылады. Белбеу Ном короліне тиесілі болған, бірақ Дороти Гейл оны ұрлап, оны жеңді. Ол Оздан кеткенде оны Озмаға сақтау үшін береді. Көптеген «Оз» кітаптарында Сиқырлы белбеу киген адамға кез келгенді кез келген нәрсеге айналдыру және кез келгенді кез келген жерге көшіру қабілетін береді, сондай-ақ киген адамды зияннан қорғайды. Кейбір кітаптарда ол шектеулі тілектерді де орындайды. «Оздың Озмасында» оның күші шектеулі: оның сиқыры ағаштан жасалған заттарға әсер ете алмайды. «Оз балалары» анимациялық сериалында Сиқырлы белбеу Дотқа тиесілі болған.

Сиқырлы сурет

Озманың бөлмесінде радийлік қоршаудағы сурет ілінген. Бұл сурет көбінесе көрікті табиғатты бейнелейді, бірақ егер біреу суретте нақты адамды немесе жерді көрсетуді тілесе, онда көрініс тіленген нәрсені көрсетеді. Кейде көрермендер Сиқырлы суреттегі сахнадан келетін дыбыстарды ести алады, ал кейде дыбысты жеткізу үшін қосымша құрылғы қажет болады. Волковтың сериясында да осындай құрылғы бар. Онде оны Оңтүстік елінің Жақсы Сиқыршысы Қорқытқышқа сыйлайды. Бұл - қалың мұзды шыны экранмен жабылған, қызғылт ағаштан жасалған қорап. Құрылғы парольмен қосылады және Magic Land-ке дейін ғана жұмыс істейді (терең үңгірлер мен белгілі бір сиқырлық кедергілерден басқа). Қораптың дерлік бұзылмайтыны дәлелденді; оны қолдануға тырысқан жаман адамның көп рет талқылауына төтеп берді.

Үлкен жазбалар кітабы

Глинданың "Ұлы Рекордтар Кітабы" "Оздың зөңрөлі қаласы" кітабының 29-тарауында енгізіледі: " 'Бұл – болған барлық оқиғаның тізімі', – деді Сиқыршы. 'Кез келген жерде бір оқиға болса, ол бірден менің Сиқырлы Кітабымда жазылып қояды. Сондықтан мен оның беттерін оқығанда жақсы хабардар болам.' " Кітап "Оздың қорқыныштысы" және "Оздың Глиндасы" кітаптарында пайдалы болып көрінеді және Баумның ізбасарлары мен еліктеушілерінің көптеген әңгімелерінде қайта оралады. Мысалы, "Жануардың саны" кітабында Кітаптың Оз ғана емес, одан да көп аймақты қамтитыны көрсетілген. Ол "Қара бас киімділердің" төрт басты кейіпкерді өлтіруге тырысқаны туралы ақпарат берді, бұл Глиндаға Хильда Берроуз сұраған сиқырлы көзілдірік жасауға мүмкіндік берді, ол оған қаншалықты жасырынып жүрсе де, Қара бас киімдіні анықтауға көмектеседі. Ол Оздың маңызды сиқыр құралдарының бірі; жамандық жасаушылар оны мүмкіндігі болғанда ұрлайды (мысалы, "Оздың жоғалған ханшайымы" немесе "Оздағы қолға түскен Мэнди" кітаптарында). Кітап планетаны ғана емес, Озды да қамтитындықтан, оның жазбалары жинақы және кейде түсініксіз, оқуға қиын болады (мысалы, "Оздағы парадокс" немесе "Оздағы королева Энн" кітаптарында). Бұл кітап "Бір кезде" атты фантастикалық серияда да кездеседі. Зелена Глинданың ескертуін елемей Кітапты оқып, қайтадан жасыл түске айналады, себебі ол кітапта Дороти Озды үлкен жамандықтан құтқаратыны айтылғандықтан, өзін алданып қалған сезінді (Зелена жамандық оның өзі деп ойлады, бірақ бұл ешқашан ашылмады).

Махаббат магниті

Тот басқан, көзге ескідей көрінетін ат тұяқ пішіндес магнит, ол иесін барлығына жақсы көріп, сүйгізеді. Ол Шашқан Адаммен тығыз байланысты. "Оз еліне жол" кітабында ол баршаның махаббатына ие болудың қиын екенін түсінеді. "Оздың Тик-Тогында" Озма оның күшін өзгертіп, тек көрсетілгенде ғана әрекет ететінін, ал оны көретіндердің сезіміне ғана әсер ететінін айтады. "Оздың Шалаң Адамы" кітабында бұл маңызды сюжеттік элемент болып табылады. Озма оны Изумруд қаласына кіретін қақпаның үстіне іліп қояды, сонда кіретін әркім махаббатпен келеді, бірақ бұл әрқашан орындалмайды.

Сиқырлы желдеткіш

Сиқырлы желдеткішті Дороти "Оздың патшалық кітабында" Оз еліне әкеледі. Кейінгі бірнеше кітаптарда осы желдеткіш туралы айтылады. Ол басып кірген әскерді жойып жібере алатын құдіретті жел тудырады.

Ұмыту бұлағы

Бұрынғы Оздың зұлым патшасын жақсарту үшін Глинда сиқыршысы салған Изумруд қаласындағы фонтан. Одан ішкен адам өзі білгеннің бәрін, тіпті өз атын да ұмытып қалады. Ол Баумның "Оздың зәрдәлі қаласы" және "Оз сиқыры" кітаптарында кездеседі, сондай-ақ кейінірек жазылған "Оздың тыйым салынған бұлағы", "Оздың шалаңқыр адамы", "Оздың зұлым сиқыршысы" және "Оздағы парадокс" кітаптарында маңызды рөл атқарады.

Сиқырлы кешкілік қоңырау

Қызыл Джиннің жасауымен, ол Гинджер есімді құлды шақырады, ол қоңырау соққанда дәмді тағамға толы табамен пайда болады. Тамақпен қамтамасыз етуден бөлек, қоңырау қауіптен қашуға да мүмкіндік береді: құл тағамды әкеліп кеткеннен кейін оны ұстап алған адам Қызыл Джиннің сарайына бірге көшіріледі. Шындығында, екі сиқырлы кешкі ас қоңырауы бар, біреуі Изумруд қаласында, ал екіншісін Қызыл Джинн өзінде сақтап, саяхат кезінде пайдаланады. Қоңырау алғаш рет «Оздың Жұмбақ бас Жолымен» кітабында таныстырылады, сондай-ақ «Оздың Қызғылт ханзадасы» және «Оздағы Күміс ханшайым» кітаптарында да кездеседі.

Сөйлейтін жануарлар

Озда Қорқыт арыстан мен Аштық жолбарыстың сияқты жануарлар сөйлей алады, ал барлық туған жердегі жануарлар сөйлеуге қабілетті болып көрінеді. “Wicked: The Life and Times of the Wicked Witch of the West” кітабы Жануарлар мен жануарлардың арасындағы айырмашылықты атап көрсетті. Жануарлар (бас әріппен) – сөйлей алатын, сезімтал тіршілік иелері. Жануарлардың сөйлеу қабілетін қалай алғандығы туралы бірнеше теория бар. Туған жерінен келмеген жануарларға қатысты көзқарас тұрақсыз болды. Бірінші кітапта Тото атты итті Оз еліне әкелгенімен, ол ешқашан сөйлемейді; “Оздың жапсырмалы қызы” кітабында Дороти ол сөйлей алмайтынын, себебі ол сиқырлы ит емес екенін айтады. Дегенмен, “Оздың Озмасында” Биллина тауығы Оздың жанындағы жерлерге апарылу арқылы сөйлеу қабілетін иеленеді, ал “Дороти және Оздағы сиқыршыда” мысық Еврика мен таксишінің жылқысы Джим Мангабус еліне жеткенде де осыған ұқсас жағдай орын алады, бұл да сиқырлы жер. “Оздың Тик Ток” кітабында Баум байланыстырылған оқиғаны қалпына келтірді: Тото сөйлей алады, және әрқашан сөйлей алатын, бірақ қажеттілік болмағандықтан, сөйлемеген. “Оздың Тик Ток” кітабында қосымша қайшылық пайда болды: Хэнк есегі Оз еліне жеткенше сөйлей алмайды, бірақ ол алдымен Эв жағалауына қонды, онда Биллина тауығы сөйлеу қабілетін алды. Бұл себебі “Оздың Тик Ток” бастапқыда “Оздың Озмасының” сахналық нұсқасы болған болуы мүмкін; Дороти орнына Бетси келді, өйткені ол Доротиге сахналық құқықтарды сатқан, ал Биллина Хэнкпен ауыстырылды, себебі есекті костюм киген екі адам бейнелей алады. Хэнк сөйлей алмаған себебі Баумның екі комедиялық кейіпкері бар еді – Шашты адам және Тик Ток. Осылайша Хэнк британдық пантомима дәстүрінде көрінетін комедиялық кейіпкер ретінде жақсы орын алады. Хэнк рөлі Доротидің сиыры Имогеннің рөліне ұқсас болды, ол 1903 жылы Бродвейде өте сәтті болған “Оз сиқыршысының” сахналық нұсқасында Тотоның орнын басты, және Баум өмірінің соңына дейін осы табысты қайталауға тырысты. Озда жануарлар сөйлей алмайтын бір ғана шағын мемлекет бар: Корлубия.

In Oz, animals such as the Cowardly Lion and the Hungry Tiger can talk, and all native animals appear to be capable of speech. Wicked: The Life and Times of the Wicked Witch of the West emphasized the difference between Animals and animals. Animals (capitalized) are sentient beings that can talk. Several theories exist as to how animals gained the gift of speech. The treatment of non native animals was inconsistent. In the first book, the dog Toto never speaks, although brought to Oz; in The Patchwork Girl of Oz, Dorothy specifies that he cannot speak because he is not a fairy dog. However, in Ozma of Oz, the chicken Billina acquires speech merely by being swept to the lands near Oz, and in Dorothy and the Wizard in Oz, the same is true of the kitten Eureka and the cab horse Jim when reaching the land of Mangaboos, a similarly magical land. In Tik Tok of Oz, Baum restored the continuity: Toto can speak, and always could, but never bothered to, because it was unnecessary. An additional inconsistency is introduced with Tik Tok of Oz: Hank the Mule cannot speak until reaching the Land of Oz, although he lands on the shore of Ev first, where Billina the chicken gained the ability to speak. This might be because Tik Tok of Oz was originally a stage play version of Ozma of Oz; Dorothy was replaced by Betsy because he had sold the stage rights for Dorothy, and Billina was replaced by Hank because a mule could more convincingly be played by two people in a costume. Hank probably could not talk because Baum already had two speaking comedy characters, the Shaggy Man and Tik Tok. Thus Hank would fill a better niche as a visual comedy character, in the tradition of British pantomime. The part of Hank was also an analog to the part of Dorothy's cow Imogene, Toto's replacement on stage in the immensely successful 1903 Broadway version of The Wizard of Oz, a success that Baum sought to duplicate for the rest of his life. There is one small kingdom in Oz where animals are unable to talk: Corumbia.

Оз атауының шығу тегі

Белгісіздігі жоғары аңыз бойынша, Баумға ұйықтар алдындағы әңгімелерді (Оз кітаптарының ең алғашқы нұсқасы) айтып беру кезінде, оның немересі Рамона Бакстер Боуденнен сиқырлы елдің атын сұрады. Ол жақын жердегі үш бөлімшелі архив шкафына көз жүгіртті, олардың әрқайсысы А–Г, Х–Н және О–З деп белгіленген. Осылайша ол сол жерді Оз деп атады. Бұл оқиға алғаш рет 1903 жылы айтылды, бірақ оның әйелі архив шкафы туралы бөлімнің шындыққа сай еместігін жиі айтатын. «Дороти және Оз еліндегі сиқыршы» кітабында бұл есім «ұлы және жақсы» деп аударылған. Баумның АҚШ-та өтетін бірнеше ертегілері Озарк үстіртінде орналасқан, және атаудың ұқсастығы кездейсоқ болуы мүмкін емес. Киелі кітапта «Оз» (עז) деген сөз еврей тілінде «күш» немесе «ерлік» деген мағынаны білдіреді. Оз – Австралияның (Australia—Aussie—Aus—Oz) халық арасында кең таралған қысқартылған атауы. Австралия – шөлді аймақтар басымдығымен ерекшеленетін үлкен континент, бірақ оның ішінде қарқынды жасыл тропикалық, субтропикалық және субальпілік жасыл кеңістіктер мен жаңбырлы ормандар да бар. Баум өзінің ойдан шығарылған әлемі үшін Австралияның танымал лақап атын ұлттық атау ретінде қабылдаған болуы мүмкін. Сондай-ақ, көптеген жанкүйерлер Озды Оңтүстік Тынық мұхитында орналастыратынын ескеріңіз, жоғарыдағы «Орналасқан жері» бөлімін қараңыз. Дегенмен, Оксфорд ағылшын сөздігінде Австралияға осы атпен алғашқы сілтемелер 1902 жылы жасалғаны көрсетілген, яғни алғашқы кітап жарық көргеннен кейін. Бірақ, Оксфорд атап өткендей, ауызша айтылатын сілтемелер басылымда пайда болудан бұрын қолданылған болуы мүмкін, демек кітап жазылғанға дейін де қолданылған.

Мұра

2018 жылы «Оздың жоғалған өнері» жобасы Джон Р. Нилл, В. В. Денслоу, Фрэнк Крамер, Ричард "Дирк" Грингуис және Дик Мартин Оз кітаптар сериясын иллюстрациялау үшін жасаған барлық сақталған түпнұсқа суреттерін табу және тізімдеу мақсатымен басталды.