Кіріспе
1697–1743 жылдары өмір сүрген ағылшын ақыны. Ричард Сэвидж (шамамен 1697 – 1 тамыз 1743) – ағылшын ақыны. Ол ең белгілісі Сэмюэл Джонсонның 1744 жылы анонимді түрде жарық көрген «Сэвидж өмірі» атты еңбегі арқылы танымал, бұл Джонсонның ағылшын ақындары туралы жазған өмірбаяндарының ең толықтарының біріне негізделген.
Richard Savage (c. 1697 – 1 August 1743) was an English poet. He is best known as the subject of Samuel Johnson's Life of Savage, originally published anonymously in 1744, which is based on one of the most elaborate of Johnson's Lives of the English Poets.
Ерте өмір
Савидждің ерте өмірі туралы мәліметтер көбінесе Джонсонның «Савидждің өмірі» еңбегінен алынған. Дегенмен, мұндай ақпаратқа толық сенуге болмайды, себебі Джонсон Савиджтің өткенін жан-жақты зерттеу қажет деп ойлаған жоқ. Джонсон баспагер Эдвард Кейвтің «The Gentleman’s Magazines» архивінен әкелген кітаптарға, құжаттарға және журналдарға негізінен сүйенді. 1698 жылы Макклсфилдтің 2-графы Чарльз Джерард, сэр Ричард Мейсонның қызы Аннадан ажырасты. Ұзақ өтпей ол полковник Генри Бреттке үйленді. Леди Макклсфилд Ричард Савидж, 4-граф Риверстен екі бала тудырды, олардың екіншісі 1697 жылдың 16 қаңтарында Холборндағы Фокс-кортта дүниеге келді және екі күннен кейін Холборндағы Сент-Эндрюде Ричард Смит деп шомылдырылды. Алты айдан кейін бала Ковент-Гардендегі медбике Энн Портлокқа тапсырылды. Ол туралы нақты ештеңе белгісіз, бірақ Савидж кейіннен осы бала екенін айтты. Ол әжесі Леди Мейсонның оны күткенін, Сент-Олбанс маңындағы мектепке жібергенін және құдайы анасы Ллойд ханымның оған қамқорлық жасағанын мәлімдеді. Ол анасы, сол кезде миссис Бретттің, оған қарсы қатыгездік танытқанын, Лорд Риверстің оған 6000 фунт стерлинг мұра қалдыруына кедергі келтіргенін, оны Вест-Индияға әкетуге тырысқанын және содан кейін Холборнда аяқ шеберлігіне оқытқанын айтты. Савидж 1714 жылы Ллойд ханымның хаттарын оқып, өзінің нағыз кім екенін білгенін мәлімдеді. Оның есімі алғаш рет 1715 жылы тіркелді, ол өзін «Мистер Савидж, марқұм граф Риверстің заңды емес ұлы» деп таныстырды, себебі цензураланған саяси памфлет иеленгені үшін қамауға алынды. Ол одан әрі осы есімді қолданды және «Жақыптың поэзия тізімінде» өзінің тегі туралы толыққанды мәліметтер берді.
Ерте мансап
Савидждің алғашқы нақты туындысы епископ Ходлиді сатиралайтын «Конвокация немесе памфлеттер шайқасы» (1717) атты өлең болды, оны кейіннен жасыруға тырысты. Ол испан комедиясы «Вейілдегі махаббаттан» (1718 жылы қойылған, 1719 жылы басылған) бейімдеді, бұл оған өзінің алғашқы меценаты болған сэр Ричард Стилмен және Роберт Уилкстің достығын сыйлады. Алайда, Стилмен ол көп ұзамай қарым-қатынасын үзді. 1723 жылы ол өзінің «Сэр Томас Овербери» (1723) трагедиясының бас рөлін сәтті ойнай алмады, бірақ бұл оған үлкен даңқ әкелді. Осы кезде Савидждің өмірі әдеби ортада кеңінен танылды, және ол Элиза Хейвудтың «Утопия патшалығына жақын орналасқан белгілі бір аралдың естеліктері» (1725) романында аздап өзгерткен күйінде пайда болды. Актриса және бестселлер жазушы Хейвудтың туындылары көбінесе дау тудыратын, оның Савиджбен романдық қарым-қатынасы болды және одан ұлы болған деген қауесет тарады. Савидж Хейвудпен бірге сол дәуірдегі сатираға деген құштарлыққа белсенді қатысты және оны бірнеше туындыларында, мысалы, Хейвудтың «Махаббаттың шегі» атты өлеңіне жазған алғы сөзінде мақтады. Кейін екеуінің арасы суыды, және Савидж оны «Қала авторлары» (1725) және «Жалға берілетін автор» (1730) шығармаларында қатты сынға алды. Хейвуд Александр Поуптың «Дунсиада» романында әдеби жезөкше ретінде де көрсетілді, онда Савидж сатирада бейнеленген Граб-стриттің «ақымақтары» туралы ұсақ-түйек әңгімелердің басты көзі болды. 1724 жылы Савиджді жазушы Аарон Хилл қолдады, осылайша ол «Хиллариан тобы» деп аталатын топқа қосылды, онда Джон Дайер және Джеймс Томсон сияқты бірнеше жас ақындар болды. Хилл олардың туындыларын екі апта сайын жарық көретін «The Plain Dealer» журналында жариялады. Савидждің Хиллмен он жылға созылған қарым-қатынасы оған мансабындағы ең маңызды байланыстарды қамтамасыз етті және, ең бастысы, миссис Бреттен танылу мен ақша алу үшін үздіксіз күресті бастауға көмектесті. Савидждің «Әртүрлі өлеңдері» 1726 жылы жазылым арқылы басылып шықты. Савидж өзінің тууы туралы әңгімені Алғы сөзбен ашып айтты және көптеген өлеңдерінде анасы мен тастап кетілген гений мәртебесіне жиі сілтеме жасады. Миссис Бретт оған «Өлеңдерді» жасыру үшін ақша төлеген, оны көңілді ету үшін немесе үнсіздік сақтау үшін.
1727 сот
1727 жылғы 20 қараша күні түнде Савидж Джеймс Грегори мен Уильям Мерчант есімді екі танысымен кездесті. Олар түн ортасынан кейін ішіп-жеп, Чарлинг-Кросс маңындағы Робинзонның кофеханасында бөлме сұрады. Мерчант қонақтар кеткенше күтуге келіспей, төбелес шығарды. Дүрмек арасында Савидж Джеймс Синклерді пышақтап, қаза таптырды, сондай-ақ бір қызметші қызды жарақаттады. Ертесі күні үшеуі де Ньюгейт түрмесіне қамалды, олар Синклердің өліміне ешқандай ниет болмағандықтан, кінәлі деп танылатынын күтті. Бірақ 6 желтоқсанда сотта пайда болғанда, олар кісі өлтіру қылмысымен айыпталды. Синклердің достары мен Робинзон кофеханасының қызметкерлері айыптау тарапына куәліктерінде аяусыздық танытты. А. Наттал мырза Савидждің жарақат салғанын көрмегенімен, Синклер оған шабуыл жасаған кезде қарсылық танытпағанын айтты, ал Синклердің тағы бір досы Лимери мырза Савиджтің оған физикалық шабуыл жасағанын көрді, бірақ Синклер әлі де қолында қылышын ұстап тұрғанын мәлімдеді. Наттал мен Робинзонның қызметкері Джейн Лидердің қосымша мәлімдемелері Синклердің өлім алдындағы соңғы сөзінде Савиджді өзін пышақтаған адам деп анық айтқанын көрсетті. Ал қорғау Савиджтің кінәсіздігін дәлелдеуге тырысып, кофехананың жаман беделін атап, Савидж өзін-өзі қорғаған деп мәлімдеді және айыпталушының сенімділігі мен жоғары әлеуметтік статусына тоқталды. Сот судьясы Фрэнсис Пейдж олардың әрекеттеріне риза болмады және сарказмға толы сөйлеуімен қазылар алқасына қандай үкім шығаруды күтетінін түсіндірді. Сегіз сағатқа созылған ұзақ сот отырысынан кейін қазылар Савидж мен Грегориді кісі өлтіргені үшін, ал Мерчантты адам өлтіргені үшін кінәлі деп тапты. Савидж мен Мерчанттың достары мен таныстары өлім жазасынан кейін әдеттегідей, патшадан кешірім сұрады. Бірақ Савидждің анасы бұл тілекке қосылмады, ол ұлына өмір бойы наразылық танытып, оның үйіне татуласу үшін бірнеше рет кіргенін және оның айтуынша, оны өлтіруге тырысқанын баяндады. Ақын және драматург Чарльз Беккингем «Мистер Ричард Савидждің өмірі» атты қорғау мақаласын жазды, тіпті миссис Бретттің жүргізіп отырған інісі Лорд Тирконнел патша мен патшайымға кешірім сұрады. Савидж ақырында королева Каролинаға жүгінген Гертфорд графинясының араласуы арқасында өлім жазасынан құтылды.
Кейінгі атақ пен құлдырау
Савиджді кісі өлтіруге айыптау және кейіннен кешірім беру оған едәуір даңқ әкелді, ал оның тарихын кітап сатушылар іздеді және оның әңгімелері мейрамханалар мен кофеханаларда талқыланды, сонымен қатар миссис Бретттің мінез-құлқы да сөз болды. Оның жаңа танылған даңқы оны 1728 жылы «Бастард» атты сырлы өлеңін жариялауға итермеледі, онда миссис Бретт, оның сот процесі және патшайымның кешірімі туралы ашық айтылды. Ол бұрынғы «кедей ақын» бейнесін тастап, өзінің генийін жұртқа паш етті. 1729 жылы Савидж Джеймс Томсонның «Маусымдар» туындысының ықпалымен жазылған, ұзақ повесть өлеңі – «Жолаушыны» жариялады. Савидж өзі бұл өлеңді шедеврі санайтын. Савиджтің бағының өзгеруіне оның анасына қарсы қайта жанданған күрес те себеп болды, нәтижесінде 1729 жылы ол жылына 200 фунт стерлинг көлемінде тұрақты зейнетақы алды. Джонсонның айтуынша, Савидж осы зейнетақыны қайта-қайта шантаж жасау арқылы қол жеткізген: «Ол оған [миссис Бреттке] қорлау өлеңдерімен мазалауға және оның әрекеттері туралы толық баяндама жариялауға уәде берді, егер ол оған зейнетақы төлеу арқылы жаман аттан құтылуға келіспесе». Осы зейнетақының арқасында Савидж енді Арлингтон көшесіндегі пәтермен бірге тұрмыстық жағдайы жақсарды, сонымен қатар лорд Тирконнелдің есебінен тегін шарап пен кітаптармен қамтамасыз етілді. Алайда, оның танымалдылығының шыңында, Савидж миссис Бретт пен лорд Тирконнелмен жасасқан келісімге сәйкес 1735 жылға дейін ақын ретінде үнсіз болуға міндетті болды. Бірақ, королева Каролинамен жасалған ерекше келісім бойынша ол «Құрметті лауреат» атанды, бұл оған 1732 жылдан бастап королеваның өліміне дейін жылына 50 фунт қосымша зейнетақы әкелді. Лорд Тирконнелмен жасалған келісім Савиджді қоғамда жаңа қамқоршысы сияқты құрметті азамат болу үшін бұрынғы сенделіп айтуға дайын мінезінен бас тартуға мәжбүр етті. Екеуінің арасындағы қарым-қатынас шын мәнінде Тирконнелдің Савиджге деген шынайы сымбаты мен құрметіне негізделген сияқты, және оны лауреаттыққа үміткер ретінде патшайымға ұсынған Тирконнелдің өзі болды. Савидждің әдеби белсенділігінің тоқтауы (кейде королеваға және Роберт Уолполға арналған өлеңдерімен ғана үзілді, оны меценат ретінде жеңіске жетуге тырысты) ақыры лорд Тирконнелді ашуландырды, және 1735 жылға қарай олардың қарым-қатынасы нашарлап, лорд Тирконнел оған Арлингтон көшесіндегі пәтерінде тұруға тыйым салды және оның зейнетақысын тоқтатты. Енді кедейлікке түскен Савидж көбейіп бара жатқан сатиралар мен шабуылдардың жиі нысанасына айналды, бірақ ол Кейвтің «The Gentleman's Magazine» журналында қайтадан жариялай бастады.
Сэмюэл Джонсонмен достық және соңғы жылдары
Савидж жазушы Сэмюэл Джонсонмен қашан дос болғаны белгісіз, бірақ бұл 1730 жылдардың соңғы жылдарында болған сияқты. Олардың достығы қалай басталғаны да аңғарылмаған, бірақ Джонсон Савиджбен бірге Лондонды түнгі уақытта жиі аралағанын, сол кезде ақынның кедейлігі мен қоғамдық ұятқа жиі ұшырағанын айтады. Осы кездесулер Савидждің өмірі туралы материалдың көп бөлігін құрады. Джонсон Савидж мінезіндегі тәуелсіздік, наразылық және ашу-ыза рухына қызығушылық танытты. Сонымен қатар, ол Савиджтің өмірін дұрыс бағытқа салуға кедеріс келтіретін психикалық тұрақсыздығын да білді. Осы аралықта Савидждің қаржылық жағдайы нашарлап, ол дерлік табыс көзінен айырылды. Оны кедейліктен құтқару үшін оның көп жылдық досы Александр Поуп Ральф Аллен, Джеймс Томсон және Дэвид Маллет сияқты қайырымдылықпен белгілі бірнеше танысын қатыстырған науқанды бастады. Мақсат – Савиджді Уэльске жіберу, онда ол жылына 50 фунт стерлинг көлемінде жәрдемақы алып өмір сүре алатын еді. Поуп сондай-ақ Савиджді миссис Бретттің заңды қызының күйеуі, сэр Уильям Леманға хат жазып, Лорд Тирконнелдің алдында оның мәселесін шешуді сұрауға итермектеді. Савидж бұл ұсыныстан бас тартты, бұл шешімді Джонсон қолдады, өйткені ол Савиджді Уэльске жіберу жобасын жер аударумен теңеді. Савидж 1739 жылдың шілдесінде Лондонды тастап кетті, осылайша Джонсонмен арадағы достығы үзілді, олармен жақын әдеби одақтас болған еді. Савидж алған жәрдемақысын дереу жұмсап, Поптан басқа барлық меценаттарынан тез суытылды. Уэльсте Савидж Суонсиде, содан кейін Англиядағы Бристольде тұрды, онда ол сэр Томас Оверберидің жаңа нұсқасын аяқтады. Кредиторлардың мазалауынан және достарының тастауынан Савидж қайтадан түнгі өмірге көшті. 1743 жылдың 10 қаңтарында Савидж сегіз фунт берешегі үшін тұтқындалып, Бристоль Ньюгейт түрмесінің борышкерлер бөліміне қамалды. Ол 1743 жылдың 1 тамызында қайтыс болды, себебі ішімдікке құмарлығынан бауыр жетіспеушілігіне ұшыраған болуы мүмкін.
Ата-аналық тегі
Савидждің тегі, болғанымен пікір-таластар тудырған, оның аңызының орталық мәселесі болып табылады. Джонсонның баяндамасынан өзге, Савиджтің шығу тегі мен ерте өмірі туралы романтикалық әңгіме, материалды өзі ұсынған, сондай-ақ Джейкобтың поэзиялық тізілімінде жарияланған. Савидждің тегі туралы айтқандары, екінші жағынан, Макклсфилд ажырасу ісіндегі куәгерлердің жауаптарымен расталмады, ал миссис Бретт ол жалғаншы екенін тұрақты түрде айтты. Ол туған күнін қате көрсеткен, сонымен қатар леди Макклсфилдтің ұлының крест анасы Дороти Оузли болған, миссис Ллойд емес. Миссис Бретттің оның сипаттағандай қатыгез және кекшіл әйел болғанын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Савиджтің әңгімесіндегі қарама-қайшылықтар Джеймс Босвеллді күдікке түсірді, бірақ бұл мәселені алғаш рет Уильям Мой Томас жан-жақты зерттеді және зерттеу нәтижелерін "Notes and Queries" журналында жариялады. Дегенмен, Кларенс Трейси өзінің "Жасанды шалақ" атты өмірбаянында Савиджтің сөздеріне мән берді. Ричард Холмстің "Доктор Джонсон және мырза Савидж" еңбегінде автор, толық келіспесе де, Трейсидің бейтараптығын жоққа шығармады. Савидж сонымен қатар Дж. М. Барри мен Х. Б. Мэриотт Уотсонның "Ричард Савидж" пьесасының тақырыбы болды. Ол 1891 жылы Лондонның Критерион театрында тұңғыш рет қойылды, бірақ сыншылар тарапынан жазғырылды және бір рет ғана көрсетілді. Лондондағы Савидж клубы оның құрметіне аталған.
Savage's statements about his parentage, on the other hand, were not corroborated by the depositions of the witnesses in the Macclesfield divorce case, and Mrs Brett always maintained that he was an impostor. He was wrong in the date of his birth and, moreover, the godmother of Lady Macclesfield's son was Dorothy Ousley, not Mrs Lloyd. There is nothing to show that Mrs Brett was the cruel and vindictive woman he describes her to be. Discrepancies in Savage's story made James Boswell suspicious, but the matter was thoroughly investigated for the first time by William Moy Thomas, who published the results of his research in Notes and Queries. However, Clarence Tracy, in his biography The Artificial Bastard did give weight to Savage's claims. In Richard Holmes' Dr. Johnson and Mr. Savage the author, though not in complete agreement, did not discount Tracy's bias. Savage was also the subject of the play Richard Savage by J. M. Barrie and H. B. Marriott Watson. It premiered at London's Criterion Theatre in 1891 but was critically panned and performed only once. The Savage Club in London is named after him.
Жинақталған басылымдар
Ричард Савидждің поэзия жинағы (1962) Кларенс Трейси құрастырған.