Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көктемнің басында мерекелеу
Celebration at the beginning of spring
Мартишор – наурыз айының басында көктемнің басталуымен аталып өтетін дәстүр. Румыния мен Молдавияда екі бір-біріне тоқылған қызыл және ақ жіптен жасалған, мақтаны тұрғызып ілінген шағын бұйымды қамтиды. Бұл дәстүр Болгариядағы Мартеница, Солтүстік Македониядағы Мартинка дәстүрімен және Оңтүстік-Шығыс Еуропаның басқа да халықтарының дәстүрлерімен өте ұқсас. "Мартишор" сөзі – марттың ежелгі халықтық атауы (қазіргі румын тілінде "марти"), марттың кішіртпе атауы және сөзбе-сөз "кішкентай наурыз" дегенді білдіреді. Қазіргі дәстүр бойынша, 1 наурыздан бастап айдың бірінші жартысында бұл шағын бұйымды көкірекке брошь немесе жақаға ілгіш сияқты тағу қалыпты. Алдыңғы дәстүрлерге сәйкес, оны наурыздың алғашқы жаңа айынан бастап, жергілікті қауым үшін келесі маңызды мерекеге дейін тағу керек еді, ол 9 наурыз бен 1 мамыр аралығында немесе аймаққа қарай алғашқы гүлдер гүлдегенге дейін созылуы мүмкін. Сонымен қатар, оны көбінесе білезік ретінде қолға байлап немесе мойынға асып тағушы еді.
Mărțișor is a tradition celebrated at the beginning of Spring in March, involving an object made from two intertwined red and white strings with hanging tassel in Romania and Moldova, very similar to Martenitsa tradition in Bulgaria and Martinka in North Macedonia and traditions of other populations from Southeastern Europe. The word Mărțișor is the diminutive of marț, the old folk name for March (martie, in modern Romanian), and literally means "little March". Modern tradition involves wearing the small object on the chest like a brooch or a lapel pin, during the first part of the month, starting from 1 March. Some older traditions held it should be worn from the first new moon of March until next significant holiday for the local community, which could be anywhere between 9 March and 1 May, or until first tree flowers blossomed, depending on the area. It was also more commonly worn tied around the wrist or like a necklace.
Нысан
Қазіргі кезде мартисор көбінесе қызыл және ақ түсті жібек жіптерден жасалады. 19-шы ғасырға дейін түрлі басқа түстер де қолданылған: Мехединциде және ароман қауымдарында қара және ақ, Вълчада, Романациде, Аргеште, Неамцте және Васлуйда қызыл, Брайлада қара және қызыл, Вранчада ақ және көк, тіпті Оңтүстік Трансильвания және Молдова аймақтарында бірнеше түстер қолданылған. Сондай-ақ, жүн, зығыр, мақта немесе жібек маталар да қолданылған. Жіптерге көбінесе күміс монеталар немесе крест аспаптары ілінген. Кейіннен бұл әшекейлер төрт жапырақты қонжыр, қызғалдақ, қарқұрай сияқты түрлі бейнелерге келтірілді. Болгар Мартеничасында бұл құртты Пизхо және Пенда деп аталатын шағын қуыршақтарға айналдырған. Молдовада 21-ші ғасырдың соңында этнографиялық нысандар пішіндегі әшекейлер жасала бастады. Дәстүрді сақтаушылар бұл нысанның пайда болуына мынадай жалпы түсініктер берді: жіптер жаз бен қысты байланыстыратын "жылдың жібі" ("funia anului") деп есептеледі, ал әшекей бақыт пен береке символы болған, немесе талисман сияқты, киген адамға денсаулық пен сұлулық сыйлап, сақтаған.
Nowadays a Mărțișor is made from silk strings, almost exclusively red and white. Before the 19th century various other colors were used: black and white in Mehedinți and in Aromanian communities, red only in Vâlcea, Romanați, Argeș, Neamț, and Vaslui, black and red in Brăila, white and blue in Vrancea, or even multiple colours in areas of southern Transylvania and Moldova. Likewise, the material used could have been wool, linen, cotton, or silk. Charms were attached to the strings, mostly coins, usually silver, or cross pendants. Later these ornaments were shaped to resemble various images such as four leaf clover, ladybug, snowdrop etc. Bulgarian Martenitsa models the tassel into small dolls called Pizho and Penda. In Moldova the pendant started being made in the shape of ethnographic objects in the later part of the 21st(???) century. General explanations have been given by the observers of the tradition for the object's appearance: the strings are believed to represent "funia anului" the year's "rope", intertwining summer and winter, the pendant symbolized fortune and wealth, or, like a talisman, brought and preserved good health and beauty to the wearer.
Дәстүр
Мартишорды сыйға тарту және кию дәстүрі румындар, молдавандықтар және аромандар арасында жалпыұлттық дәстүр болып саналады. Осыған ұқсас әдет-ғұрыптарға болгарлардың тойлайтын Мартеницасы және македондықтардың Мартинкасы жатады, сондай-ақ албандар, Охрид аймағының түріктері, Солтүстік Грекиядан, Родос, Додеканес және Карпатос аралдарынан келген гректер, гагауз халқы және осы халықтардың диаспорасы да осы дәстүрдің жергілікті нұсқаларын сақтайды. Бұл затты көбінесе балалар мен әйелдер киеді, ал ерлер сирек, қарттар одан да сирек киеді. Көптеген аймақтарда оны қанша уақыт сақтау керектігі әртүрлі болды – Молдавияның Яссы аймағында 2-3 күннен бастап, Ольтенияның Валча аймағында 2-3 айға дейін. Осы кезеңнің соңы көбінесе көктемнің белгілерімен байланысты болды: жылқы құстардың (құлақша, ақ лелек) оралуы, жеміс ағаштарының (алма, шие) гүлдеуі, гүлдердің жайнауы немесе күнтізбедегі келесі маңызды мерекемен. Затты алып тастағаннан кейін, оны ағаш бұтағына байлап немесе қоршауға қойып, оңтүстіктен қайтып келген жылқы құстарға сыйлық ретінде тастау қалыпты жағдай. Дунайдан солтүстікке қарай бұл әдет сирек кездеседі, бірақ Добруджада жиі тіркелген – Мартишорды тастың астына тастап, сол жерде табылған жәндіктердің түрін жақсы немесе жаман белгі ретінде қарастыратын, оны бұлаққа немесе өзенге (Горж) лақтыратын, тіпті өртетін де жағдайлар болған. Қазіргі заманда олар көбінесе естелік ретінде сақталады. Бұл дәстүр жыл санау циклын белгілейтін басқа көктем мерекелерімен бірге қарастырылады: егіншілік қауымдар оны қыс аяқталуымен және көктемнің басталуымен байланыстырады. Әсіресе, ол румын халық фольклорындағы мифологиялық кейіпкер «Баба Дохия» және ежелгі заманда жыл басы саналған наурыз айымен байланысты.
The custom of gifting and wearing the Mărțișor is a nationwide tradition among Romanians, Moldovans, and Aromanians. Similar customs include the Martenitsa, celebrated by Bulgarians, and Martinka by Macedonians, while other communities such as Albanians, Turks from the Ohrid region, Greeks from Northern Greece, the isles of Rhodes, Dodecanese and Karpathos, the Gagauz people, and the Diaspora of these populations also practice local variations of the custom. The object was worn primarily by children and women, less so by men, and rarely by old people. Almost each region had a different time frame for how long it should be kept, varying from 2–3 days in the Iași region of Moldavia, up to 2–3 months in the Vâlcea region of Oltenia. Very often the end of this period was associated with signs of spring in the natural world: the return of migratory birds such as swallows and white storks, the flowering of fruit trees (apple tree, cherry tree), the blossoming of roses, or with the next significant holiday in the calendar. When the object is removed, it is customary to tie it to a branch of a tree or place it on a fence as a gift for migratory birds returning from the south. Less commonly north of the Danube, but often recorded in Dobruja, was the practice of leaving the Mărțișor under a rock, with the type of insects found on the spot being interpreted as omens, throwing it into a spring or river (Gorj), or even burning it. In modern times they are often kept as souvenirs. The tradition is placed along with other spring celebrations marking the year's cycle: agricultural communities associated it with the end of winter and start of spring. In particular it is connected to the days of "Baba Dochia", a mythological figure in Romanian folklore, and March, which in antiquity was the start of the year.