Лилль – Францияның солтүстігіндегі қала, Фландрия аймағының орталығы. 2020 ж. 1,5 млн тұрғыны бар. Тарихы бай, маңызды мәдени және экономикалық орталық.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лилль – Францияның солтүстік бөлігіндегі қала, Франция Фландриясының құрамында. Деуле өзенінің жағасында, Франция мен Бельгия шекарасына жақын орналасқан. Hauts-de-France аймағының астанасы, Нор департаментінің префектурасы және Лилль Еуропалық мегаполисінің бас қаласы. 2020 жылы Лилль қаласының халқы 236 234 адамды құрады, ал француздық қалашықтары мен Лилль агломерациясы (француздық бөлігі ғана) сол жылы 1 515 061 адамға жетті (2020 жылғы қаңтардағы санақ бойынша).
Lille (/'//l//iː//l/ LEEL, lil; Rijsel ; ; ) is a city in the northern part of France, within French Flanders. Positioned along the Deûle river, near France's border with Belgium, it is the capital of the Hauts de France region, the prefecture of the Nord department, and the main city of the European Metropolis of Lille. The city of Lille proper had a population of 236,234 in 2020 within its small municipal territory of , but together with its French suburbs and exurbs the Lille metropolitan area (French part only), which extends over , had a population of 1,515,061 that same year (Jan. 2020 census),
Жалпы алғанда, Лилль Бельгияның Мускрон, Кортрейк, Турне және Мене қалаларымен бірігіп құрылған ірі қалалық агломерацияға жатады. 2008 жылдың қаңтарында олар 2,1 миллионнан астам халқы бар Лилль-Кортрейк-Турне Еуро-мегаполисін құрды, ол – Аумақтық ынтымақтастық бойынша алғашқы Еуропалық тобы (ЕАТ). Францияда «Фландрия астанасы» деп аталған Лилль және оның айналасы тарихи Роман Фландриясы аймағына жатады, ол Батыс Фландрияның тілдік аймағына кірмейтін Фландрия графтығының бұрынғы аумағы. Цитадельдің болуынан көрініп тұрғандай, гарнизондық қала Лилль орта ғасырлардан бастап Франция революциясына дейінгі оқиғаларға толы тарихқа ие. Тарихында көп рет қоршауға алынған Лилль Франция Корольдігіне, Бургундия мемлекетіне, Германияның Киелі Рим империясына және Испания Нидерландына қарасты. Испан мұрагерлік соғысынан кейін, Луи XIV Франциясына толыққанды қосылғанға дейін ол осы мемлекеттердің құрамында болды. Лилль 1792 жылы Франко-австрия соғысы кезінде, сондай-ақ 1914 және 1940 жылдары тағы да қоршауға алынды. 20 ғасырдың екі дүниежүзілік соғысында ауыр сынақтардан өтті, басып алынып, қиратылды. Өзінің бастауынан бері сауда қаласы және 16-ғасырдан бері өндіріс ортасы болған Лилль өнеркәсіптік революция кезінде тоқыма және машина жасау өнеркәсіптерінің орталығына айналды. 1960 жылдардан бастап олардың құлдырауы ұзақ дағдарысқа әкелді, және тек 1990 жылдары ғана үшінші секторға көшу және апатқа ұшыраған аудандарды жаңғырту қалаға жаңа бейне берді. Бүгінде тарихи орталығы – Ескі Лилль 17 ғасырға тән қызыл кірпіштен салынған үйлермен, тас төселген жаяу жолдармен және орталық Гранд-Плас алаңымен ерекшеленеді. Лилль қалалық әкімшілігінің (Hôtel de ville de Lille) шпили 2005 жылдың шілде айында архитектурасы мен Еуропадағы муниципалдық биліктің дамуына қосқан үлесі үшін ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізіміне енген Нор-Па-де-Кале және Сомма аймақтарындағы 23 шпильдің бірі болып табылады. 1988 жылы салынған Euralille бизнес-ауданы (қазір Франциядағы үшінші ірі аудан) және 1994 жылы TGV және Eurostar желілерінің іске қосылуы Лилльді Еуропаның ірі астаналарының ортасына орналастырды. Халықаралық әуежайдың дамуы, жыл сайынғы шаралар, мысалы, қыркүйек айының басында өтетін Лилль жәрмеңкесі (үш миллионнан астам келушіні тартады), студенттік және университет орталығының дамуы (110 000-нан астам студентімен, Париж мен Лионнан кейін Францияда үшінші орында), 2004 жылы Еуропаның мәдени астанасы атағы және Лилль 2004 (Еуропаның мәдени астанасы) және Лилль 3000 шаралары осы жаңарудың негізгі белгілері болып табылады. Лилль Еуропалық мегаполисі 2020 жылы «Әлемдік дизайн астанасы» атағын алды.
More broadly, Lille belongs to a vast conurbation formed with the Belgian cities of Mouscron, Kortrijk, Tournai and Menin, which gave birth in January 2008 to the Eurometropolis Lille–Kortrijk–Tournai, the first European Grouping of Territorial Cooperation (EGTC), which has more than 2.1 million inhabitants. Nicknamed in France the "Capital of Flanders", Lille and its surroundings belong to the historical region of Romance Flanders, a former territory of the county of Flanders that is not part of the linguistic area of West Flanders. A garrison town (as evidenced by its Citadel), Lille has had an eventful history from the Middle Ages to the French Revolution. Very often besieged during its history, it belonged successively to the Kingdom of France, the Burgundian State, the Holy Roman Empire of Germany and the Spanish Netherlands before being definitively attached to the France of Louis XIV following the War of Spanish Succession along with the entire territory making up the historic province of French Flanders. Lille was again under siege in 1792 during the Franco Austrian War, and in 1914 and 1940. It was severely tested by the two world wars of the 20th century during which it was occupied and suffered destruction. A merchant city since its origins and a manufacturing city since the 16th century, the Industrial Revolution made it a great industrial capital, mainly around the textile and mechanical industries. Their decline, from the 1960s onwards, led to a long period of crisis and it was not until the 1990s that the conversion to the tertiary sector and the rehabilitation of the disaster stricken districts gave the city a different face. Today, the historic center, Old Lille, is characterized by its 17th century red brick town houses, its paved pedestrian streets and its central Grand'Place. The belfry of the Hôtel de ville de Lille (Lille City Hall) is one of the 23 belfries in the Nord Pas de Calais and Somme regions that were classified as UNESCO World Heritage Sites in July 2005, in recognition of their architecture and importance to the rise of municipal power in Europe. The construction of the brand new Euralille business district in 1988 (now the third largest in France) and the arrival of the TGV and then the Eurostar in 1994 put Lille at the heart of the major European capitals. The development of its international airport, annual events such as the Braderie de Lille in early September (attracting three million visitors), the development of a student and university center (with more than 110,000 students, the third largest in France behind Paris and Lyon), its ranking as a European Capital of Culture in 2004 and the events of Lille 2004 (European Capital of Culture) and Lille 3000 are the main symbols of this revival. The European metropolis of Lille was awarded the "World Design Capital 2020".
Шығу тегі
Археологиялық қазбалар бұл аймақты б.з.д. 2000 жылға дейін, әсіресе қазіргі Fives, Wazemmes және Vieux Lille аудандарында мекенделгенін көрсетеді. Аймақтың алғашқы тұрғындары – менапиялықтар, мориндер, атребаттар және нервиялықтар сияқты галл тайпалары, олардан кейін герман халықтары: сакстар, фриздер және франктар келіп қоныстанды. "Лидерик пен Финарт" аңызы Лилль қаласының 640 жылы салынғанын айтады. 8 ғасырда топонимикалық зерттеулер куәландырғандай, Көне төменгі франкон тілінде сөйленген. Лилльдің голланд тіліндегі атауы – Рийсель, ол орта голланд тіліндегі ijssel ("кішкентай арал, тікше") сөзінен туындаған ter ijsel ("аралда") деген сөзден шыққан, бұл ескі француз тіліндегі l'Isle ("арал") сөзінің тікелей аудармасы, ал ол латын тіліндегі Īnsula ("арал") сөзінен алынған. 830 жылдан 910 жылға дейін викингтер Фландрияны басып алды. Нормандар мен мадьярлардың шапқындарынан кейін, аймақтың шығыс бөлігін әртүрлі жергілікті князьдар басқарды. Қала туралы алғашқы жазба 1066 жылға жатады: apud Insulam ("аралда" – латын тілінде). Сол кезде оны Фландрия графтығы басқарды, сондай-ақ аймақтық қалалар (Рим қалалары Булонь, Аррас, Камбрей, сондай-ақ Каролинг қалалары Валенсиен, Сент-Омер, Гент және Брюгге) да оның құрамында болды. Осылайша Фландрия графтығы Схельданың сол жағалауына дейін кеңейіп, Еуропаның ең бай және дамыған аймақтарының біріне айналды.
Archeological digs seem to show the area as inhabited by as early as 2000 BC, most notably in the modern quartiers of Fives, Wazemmes and Vieux Lille. The original inhabitants of the region were the Gauls, such as the Menapians, the Morins, the Atrebates and the Nervians, who were followed by Germanic peoples: the Saxons, the Frisians and the Franks. The legend of "Lydéric and Phinaert" puts the foundation of the city of Lille at 640. In the 8th century, the language of Old Low Franconian was spoken, as attested by toponymic research. Lille's Dutch name is Rijsel, which comes from ter ijsel (at the island) from Middle Dutch ijssel ("small island, islet"), calque of Old French l'Isle ("the Island"), itself from Latin Īnsula, from īnsula ("island"). From 830 to around 910, the Vikings invaded Flanders. After the destruction caused by Normans' and the Magyars' invasion, the eastern part of the region was ruled by various local princes. The first mention of the town dates from 1066: apud Insulam (Latin for "at the island"). It was then controlled by the County of Flanders, as were the regional cities (the Roman cities Boulogne, Arras, Cambrai as well as the Carolingian cities Valenciennes, Saint Omer, Ghent and Bruges). The County of Flanders thus extended to the left bank of the Scheldt, one of the richest and most prosperous regions of Europe.
Орта ғасырлар
Каролингтік герцог Эврар 9 ғасырда қалада өмір сүрген және сол кездегі көптеген саяси және әскери істерге қатысқан. 1054 жылы Лилль шайқасы болды. Лилльдік Ремберт (фл. 1100) – Лилльде сабақ берген алғашқы номиналист. 12 ғасырдан бастап Лилль мата жәрмеңкесінің даңқы арта бастады. 1144 жылы Сент-Саувер приходы құрылды, ол қазіргі заманғы Сен-Совер кварталының атын алды. Фландрия, Булонь және Эно графтары Англиямен және Шығыс Франкиямен бірігіп, Англияның Генрих II қайтысынан кейін Францияның Филипп II алған жерлерді қайтаруға тырысты. Бұл соғыс 1214 жылы Бувинде француз әскерінің жеңісімен аяқталды. Фландрия графы Фердинанд тұтқындалды және графтыққа қатысты дау туды: қалаға оның әйелі Жанна, Фландрия және Константинополь графессасы билік етті. Ол сол кезде 10 мың тұрғыны бар Лилль халқы арасында зор құрметке ие болды. 1225 жылы көшедегі артист әрі акробат Бертран Кордель, жергілікті феодалдардың ықпалымен, өзін Фландрияның Жаннасының әкесі, Константинополь императоры I Балдуин деп таныстыруға тырысты, ол Адрианополь шайқасында жоғалып кеткен еді. Ол Жаннаға қарсы Фландрия мен Эно графтықтарын көтеріліс жасауға итермеледі, өзінің жерін қайтарып алу мақсатымен. Ол өз туысы Людовик VIII ("Арыстан") шақырып алды. Ол жалғанды әшкереледі, ал графесса Жанна оны дереу дарға асты. 1226 жылы король Фердинандты босатуға келісті. 1233 жылы граф Ферран қайтыс болды, ал оның қызы Мари көп ұзамай қайтыс болды. 1235 жылы Жанна қалалық хартаны бекітті, оған сәйкес қала басшылары әрбір Барлық Әулиелер күні билеуші таңдаған төрт комиссармен сайланатын болды. 1236 жылдың 6 ақпанында ол Графессаның ауруханасын (Hospice Comtesse) құрды. Оның құрметіне 20 ғасырда Лилль аймақтық медициналық университетінің ауруханасы "Фландрияның Жанна ауруханасы" деп аталды. Графесса 1244 жылы Маркетт аббаттығында мұрагер қалдырмай қайтыс болды. Осылайша Фландрия мен Эноны билеу оның әпкесі, Фландрия графессасы Маргарет II-ге, содан кейін Маргареттің ұлы Гю де Дампьерге көшті. 1304-1369 жылдары Франко-Фламанд соғысынан (1297-1305) кейін Лилль Францияның құрамына кірді. 1369 жылы Фландрия графессасы Маргарет III пен Бургундия герцогы Филипп Батылдың некелесуінен кейін Фландрия графтығы Бургундия мемлекетіне қарады. Осылайша Лилль Брюссель мен Дижон қалаларымен бірге аталған герцогтықтың үш астанасының біріне айналды. 1445 жылы Лилльде шамамен 25 мың адам тұрды. Бургундия герцогы Филипп Жақсы Франция королінен гөрі күшті болды және Лилльді әкімшілік және қаржылық орталыққа айналдырды. 1454 жылдың 17 ақпанында, түріктер Константинопольді басып алғаннан кейін бір жыл өткен соң, Филипп Жақсы Лилльдегі сарайында Пантагруэль тойын ұйымдастырды, ол әлі күнге дейін аталып өтетін "Фазан тойы" атанды. Сол жерде герцог пен оның сарайы христиан дініне адал болуға ант берді. 1477 жылы Бургундияның соңғы герцогы, Шартль Батыл қайтыс болғаннан кейін, Бургундияның Мариясы Австрияның Максимилианға үйленді, ол осылайша Фландрия графы болды.
The Carolingian duke Évrard lived in the city in the 9th century and participated in many of the day's political and military affairs. There was an important Battle of Lille in 1054. Raimbert of Lille (fl. c. 1100) was an early nominalist who taught at Lille. From the 12th century, the fame of the Lille cloth fair began to grow. In 1144 Saint Sauveur parish was formed, which would give its name to the modern day quartier Saint Sauveur. The counts of Flanders, Boulogne, and Hainaut came together with England and East Frankia and tried to regain territory taken by Philip II of France following Henry II of England's death, a war that ended with the French victory at Bouvines in 1214. Infante Ferdinand, Count of Flanders was imprisoned and the county fell into dispute: it would be his wife, Jeanne, Countess of Flanders and Constantinople, who ruled the city. She was said to be well loved by the residents of Lille, who by that time numbered 10,000. In 1225, the street performer and juggler Bertrand Cordel, doubtlessly encouraged by local lords, tried to pass himself off as Baldwin I of Constantinople (the father of Jeanne of Flanders), who had disappeared at the battle of Adrianople. He pushed the counties of Flanders and Hainaut towards sedition against Jeanne in order to recover his land. She called her cousin, Louis VIII ("The Lion"). He unmasked the imposter, whom Countess Jeanne quickly had hanged. In 1226 the king agreed to free Infante Ferdinand, Count of Flanders. Count Ferrand died in 1233, and his daughter Marie soon after. In 1235, Jeanne granted a city charter by which city governors would be chosen each All Saint's Day by four commissioners chosen by the ruler. On 6 February 1236, she founded the Countess's Hospital (Hospice Comtesse). It was in her honour that the hospital of the Regional Medical University of Lille was named "Jeanne of Flanders Hospital" in the 20th century. The Countess died in 1244 in the Abbey of Marquette, leaving no heirs. The rule of Flanders and Hainaut thus fell to her sister, Margaret II, Countess of Flanders, then to Margaret's son, Guy of Dampierre. Lille fell under the rule of France from 1304 to 1369, after the Franco Flemish War (1297–1305). The county of Flanders fell to the Burgundian State next, after the 1369 marriage of Margaret III, Countess of Flanders, and Philip the Bold, Duke of Burgundy. Lille thus became one of the three capitals of said Duchy, along with Brussels and Dijon. By 1445, Lille counted some 25,000 residents. Philip the Good, Duke of Burgundy, was even more powerful than the King of France, and made Lille an administrative and financial capital. On 17 February 1454, one year after the taking of Constantinople by the Turks, Philip the Good organised a Pantagruelian banquet at his Lille palace, the still celebrated "Feast of the Pheasant". There the Duke and his court undertook an oath to Christianity. In 1477, at the death of the last duke of Burgundy, Charles the Bold, Mary of Burgundy married Maximilian of Austria, who thus became Count of Flanders.
Ерте заманауи дәуір
XVI және XVII ғасырлар аймақтық тоқыма өнеркәсібінің гүлденуімен, протестанттық көтерілістермен және обаның таралуымен ерекшеленді. 1519 жылы Лиль қаласы қасиетті Рим императоры Карл V билігіне қарады. 1555 жылы Нидерланды оның үлкен ұлы, Испания королі Филипп II-ге тиді. Қала 1668 жылға дейін испандық Габсбургтардың билігінде болды. Кальвинизм алғаш рет 1542 жылы осы аймақта пайда болды, ал 1555 жылы билік осы протестантизм түрін басу үшін шаралар қолданды. 1566 жылы Лиль маңындағы ауылдар бейнелерге қарсы ашу-ызаға ұшырады. 1578 жылы Хурлустар деген протестант көтерісшілер тобы Москрон графтарының қамалын басып алды. Төрт айдан кейін олар католик валлон полкімен қуылды және 1581 және 1582 жылдары Лиль қаласын алуға бірнеше рет тырысты, бірақ ешқайсысы сәтті болмады. Хурлустарды әйгілі Жанна Майотт тоқтатты. Сол уақытта (1581), Англия королевасы Елизавета I-нің шақыруымен Он жеті провинцияның солтүстігінде протестанттар басымдыққа ие болып, сәтті көтеріліс жасап, Голландия Республикасын құрды. Соғыс ашаршылық пен обаның кезеңдерін келтірді немесе оларды ушықтырды (соңғысы 1667–1679 жылдары). 1594 жылы Лильде баспахана ашқан алғашқы баспагер Антуан Так болды. 17 ғасырда жаңа мекемелер ашылды: 1610 жылы ирланд колледжі, 1611 жылы иезуит колледжі, 1622 жылы августиндер колледжі, 1624 жылы қарттар үйі (Maison des Vieux hommes) және 1661 жылы кедейлер үйі (Bonne et Forte Maison des Pauvres), сондай-ақ 1626 жылы әлеуметтік қарыз беру орталығы (Mont de piété). 1641 және 1645 жылдары француз әскері қалаға шабуыл жасауға тырысты, бірақ сәтті болмады. 1667 жылы Франция королі Людовик XIV (Күн патшасы) Лильді қоршауға алды, нәтижесінде 1668 жылы Экс-ла-Шапель шарты бойынша қала француз территориясына қосылды, бұл гүлденген қаланың тұрғындарының наразылығын тудырды. 1667 және 1670 жылдар аралығында жүргізілген бірқатар маңызды құрылыс жұмыстары, мысалы, Ваубан салған Цитадель, сондай-ақ Сент-Андре және Ла-Маделин аудандарының құрылысы, француз патшасына Лильдегі жаңа азаматтарының сенімін біртіндеп жеңіп алуға көмектесті. Олардың кейбіреулері фламандтық сезімдерін сақтады, бірақ олар әрқашан романдық пикард тілінде сөйледі. Бес жыл бойы, 1708 жылдан 1713 жылға дейін, Испан мұрагерлігі үшін соғыс кезінде қала голландтар бақылауында болды. XVIII ғасыр бойы Лильде католицизм терең тамыр тартты. Қала француз революциясына көп қатыспады, бірақ тәртіпсіздіктер мен шіркеулерге шабуылдар болды. 1790 жылы қалада алғашқы муниципалдық сайлаулар өтті.
The 16th and the 17th centuries were marked by a boom in the regional textile industry, the Protestant revolts and outbreaks of the plague. Lille came under the rule of the Holy Roman Emperor Charles V in 1519. The Low Countries fell to his eldest son, Philip II of Spain, in 1555. The city remained under Spanish Habsburg rule until 1668. Calvinism first appeared in the area in 1542, and by 1555, the authorities were taking steps to suppress that form of Protestantism. In 1566, the countryside around Lille was affected by the Iconoclastic Fury. In 1578, the Hurlus, a group of Protestant rebels, stormed the castle of the Counts of Mouscron. They were removed four months later by a Catholic Wallon regiment, and they tried several times between 1581 and 1582 to take the city of Lille, all in vain. The Hurlus were notably held back by the legendary Jeanne Maillotte. At the same time (1581), at the call of Elizabeth I of England, the north of the Seventeen Provinces, having gained a Protestant majority, successfully revolted and formed the Dutch Republic. The war brought or exacerbated periods of famine and plague (the last in 1667–1679). The first printer to set up shop in Lille was Antoine Tack in 1594. The 17th century saw the building of new institutions: an Irish College in 1610, a Jesuit college in 1611, an Augustinian college in 1622, almshouses or hospitals such as the Maison des Vieux hommes in 1624 and the Bonne et Forte Maison des Pauvres in 1661, and of a Mont de piété in 1626. Unsuccessful French attacks on the city were launched in 1641 and 1645. In 1667, Louis XIV of France (the Sun King) successfully laid siege to Lille, resulting in it becoming French in 1668 under the Treaty of Aix la Chapelle, provoking discontent among the citizens of the prosperous city. A number of important public works undertaken between 1667 and 1670, such as the Citadel (erected by Vauban), or the creation of the quartiers of Saint André and la Madeleine, enabled the French king to gradually gain the confidence of his new subjects in Lille, some of whom continued to feel Flemish, but they had always spoken the Romance Picard language. For five years, from 1708 to 1713, the city was occupied by the Dutch during the War of the Spanish Succession. Throughout the 18th century, Lille remained profoundly Catholic. It took little part in the French Revolution, but there were riots and the destruction of churches. In 1790, the city held its first municipal elections.
Француз төңкерісінен кейінгі кезең
1792 жылы Француз төңкерісінен кейін, сол кезде Біріккен провинцияларда орналасқан австриялықтар Лилль қаласын қоршауға алды. 1842 жылы "Гранд-Плейс" (ресми атауы Place du Général de Gaulle) алаңында орнатылған "Құдайшаның бағанасы" қала тұрғындарының, қала әкімі бастаған қарсылығына құрмет көрсету үшін тұрғызылды. Австрия артиллериясы көптеген үйлерді және қаланың басты шіркеуін қиратқанымен, қала басылмады және австрия армиясы сегіз күннен кейін кетуге мәжбүр болды. Қала өсіп, 1800 жылға қарай 53 000 тұрғыны болды, нәтижесінде 1804 жылы Лилль Нор департаментінің орталығына айналды. 1846 жылы Париж мен Лилльді байланыстыратын теміржол салынды. 19 ғасырдың басында Наполеон I-нің Ұлыбританияға қарсы континенттік блокадасы Лилльдің тоқыма өнеркәсібінің одан да гүлденуіне ықпал етті. Қала мақта өнімдерімен танымал болды, ал Рубе және Туркуэн қалалары жүн өндірді. 1858 жылы 80 000 тұрғын үшін ойын-сауық шаралары жақсы ұйымдастырылды. Жұмысшы табына арналған кабарелер мен таверналардың саны 1300-ге жетті, яғни әр үш үйге бір мекемеден келді. Сол кезде қалада 63 ішімдік ішу және ән айту клубы, 37 карта ойнау клубы, 23 боулинг клубы, 13 скиттл клубы және 18 садақ ату клубы болды. Шіркеулердің де әлеуметтік ұйымдары бар еді. Әр клубтің ұзақ тізімі бар лауазым иелері және банкеттер, фестивальдар мен жарыстардың қарқынды кестесі болды. 1853 жылы Александр Десруссо "П'тит кинкин" атты бесік жырын жазды. 1858 жылы Лилль Эскерм, Файв, Мулен-Лилль және Ваземм қалаларын қосып алды. Лилль 1918 жылдың 17 қазанында одақтастар тарапынан азат етілді, онда генерал сэр Уильям Бердвуд пен оның әскерлерін қуанышпен қарсы алған көпшілік жиналды. 28 қазанда генерал Лилль қаласының құрметті азаматы атанды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасалған жалғыз аудиожазба 1918 жылдың қазан айында Лилль маңында жасалды. Екі минуттық жазбада Корольдік гарнизон артиллериясының газ снарядтарымен бомбалауы тіркелді. Лилль сонымен қатар "Лилльдің бүркіті" деген лақап атымен танылған бірінші дүниежүзілік соғыстың неміс ұшқышы Макс Иммельманның аң аулау алаңы болды.
In 1792, in the aftermath of the French Revolution, the Austrians, then in the United Provinces, laid siege to Lille. The "Column of the Goddess", erected in 1842 in the "Grand Place" (officially named Place du Général de Gaulle), is a tribute to the city's resistance, led by Mayor fr. Although Austrian artillery destroyed many houses and the main church of the city, the city did not surrender, and the Austrian Army left after eight days. The city continued to grow and, by 1800, had some 53,000 residents, leading to Lille becoming the seat of the Nord département in 1804. In 1846, a railway connecting Paris and Lille was built. In the early 19th century, Napoleon I's continental blockade against the United Kingdom led to Lille's textile industry developing even more fully. The city was known for its cotton while the nearby towns of Roubaix and Tourcoing worked wool. Leisure activities were thoroughly organised in 1858 for the 80,000 inhabitants. Cabarets or taverns for the working class numbered 1,300, or one for every three houses. At that time the city counted 63 drinking and singing clubs, 37 clubs for card players, 23 for bowling, 13 for skittles, and 18 for archery. The churches likewise have their social organizations. Each club had a long roster of officers, and a busy schedule of banquets festivals and competitions. In 1853, Alexandre Desrousseaux composed his lullaby "P'tit quinquin". In 1858, Lille annexed the adjacent towns of Esquermes, Fives, Moulins Lille and Wazemmes. Lille was liberated by the Allies on 17 October 1918, when General Sir William Birdwood and his troops were welcomed by joyous crowds. The general was made an honorary citizen of the city of Lille on 28 October. The only audio recording known to have been made during World War I was recorded near Lille in October 1918. The two minute recording captured the Royal Garrison Artillery conducting a gas shell bombardment. Lille was also the hunting ground of the German World War I flying ace Max Immelmann, who was nicknamed "the Eagle of Lille".
Ақымақтық жылдар, Ұлы депрессия және Халықтық майдан
1921 жылдың шілдесінде Лильдегі Пастер институтында Альберт Кальметте мен Камиль Герин тұңғыш туберкулезге қарсы вакцинаны ашты, ол BCG ("Bacille de Calmette et Guérin") деп аталды. Лильдің сәулетшісі Луи М. Кордониер жобалаған Лиль операсы 1923 жылы пайдалануға берілді. 1931 жылдан бастап Лиль Ұлы экономикалық дағдарыстың салдарына ұшырады, ал 1935 жылға қарай қала халқының үштен бірі кедейлікте өмір сүрді. 1936 жылы қала әкімі Роджер Саленгро Халық фронтының ішкі істер министрі болды, бірақ оңшыл топтар тарапынан ұйымдастырылған жалақорлық науқанынан кейін өз-өзіне қол жұмсады.
In July 1921, at the Pasteur Institute in Lille, Albert Calmette and Camille Guérin discovered the first anti tuberculosis vaccine, known as BCG ("Bacille de Calmette et Guérin"). The Opéra de Lille, designed by Lille architect Louis M. Cordonnier, was dedicated in 1923. From 1931, Lille felt the repercussions of the Great Depression, and by 1935, a third of the city's population lived in poverty. In 1936, the city's mayor, Roger Salengro, became Minister of the Interior of the Popular Front but eventually killed himself after right wing groups led a slanderous campaign against him.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Франция шайқасы кезінде Лилль бірнеше күн бойы неміс әскерлерімен қоршалды. Белгия басылып алынғанда, Бірінші дүниежүзілік соғыстың естеліктері әлі де саналарында болған Лилль тұрғындары жаппай қаладан қашуға кірісті. Лилль Брюссельдегі неміс командирі бақылаған аймақтың бір бөлігі болды және Франциядағы Виши үкіметі оны бақылаған емес. Лилль Солтүстік Франциядағы әскери басқару арқылы басқарылды. Норд және Па-де-Кале департаменттері (Дюнкерк сияқты жағалау аймақтарын қоспағанда) 1-5 қыркүйек аралығында британдық, канадалық және поляк әскерлері тарапынан көбінесе азат етілді. 3 қыркүйекте неміс әскерлері Брюссельден келе жатқан британдықтардан сескеніп, Лилльді тастап кетуге кірісті. Қала негізінен танктерден құралған британдық күштермен азат етілді. 1947 жылы нормативтік бөлу тоқтатылды, ал 1948 жылға қарай Лилльдегі жағдай қалыпқа келді.
During the Battle of France, Lille was besieged by German forces for several days. When Belgium was invaded, the citizens of Lille, still haunted by the events of World War I, began to flee the city in large numbers. Lille was part of the zone under control of the German commander in Brussels, and was never controlled by the Vichy government in France. Lille was instead controlled under the military administration in Northern France. The départements of Nord and Pas de Calais (with the exception of the coast, notably Dunkirk) were for the most part liberated from 1 to 5 September 1944, by British, Canadian and Polish troops. On 3 September, German troops began to leave Lille out of fear of the British, who were on their way from Brussels. The city was liberated by a British force consisting largely of tanks. Rationing came to an end in 1947, and by 1948, normality had returned to Lille.
Соғыстан кейінгі
1967 жылы Лилль, Рубай және Туркуинг сауда палаталары біріктірілді, ал 1969 жылы 87 коммунаны Лилльмен байланыстыратын «Лилль қалалық қоғамдастығы» (Communauté urbaine de Lille) құрылды. 1960-1970 жылдары аймақ көмір, кен және тоқыма өнеркәсібінің төмендеуінен кейін бірқатар қиындықтарға тап болды. 1980 жылдардың басынан бастап қала қызмет көрсету секторына көбірек назар аудара бастады. Пьер Морой 1973 жылдан 2001 жылға дейін 28 жыл Лилль қаласының мэрі болды. Морой Франсуа Миттеранның үкіметінде премьер-министр қызметін атқарды. 1983 жылы әлемдегі алғашқы автоматтандырылған метро желісі – VAL ашылды. 1993 жылы Париж бен Лилльді бір сағатта байланыстыратын жоғары жылдамдықты TGV теміржол желісі пайдалануға берілді. Бұл, 1994 жылы Ла-Манш туннелінің ашылуымен және Eurostar пойзының келуімен Лилльді Париж, Лондон және Брюссельді байланыстыратын үшбұрыштың орталығына орналастырды. 1991 жылы қала құрылысын жаңғырту жобасы – «Еуралиль» басталды. «Еуралиль» орталығы 1994 жылы ашылды, ал жаңартылған аудан қазір кеңселер, дүкендер мен пәтерлер орналасқан парктері мен заманауи ғимараттарына толы. 1994 жылы «Grand Palais» де жалпы жұртшылыққа ашылды, оған әр айдың бірінші жексенбісінде кіру тегін.
In 1967, the Chamber of Commerce of Lille, Roubaix and Tourcoing were joined, and in 1969 the Communauté urbaine de Lille (Lille urban community) was created, linking 87 communes with Lille. Throughout the 1960s and the 1970s, the region was faced with some problems after the decline of the coal, mining and textile industries. From the early 1980s, the city began to turn itself more towards the service sector. Pierre Mauroy served as Mayor of Lille for 28 years from 1973 to 2001. Mauroy was Prime Minister for part of the term of Francois Mitterrand. In 1983, the VAL, the world's first automated rapid transit underground network, opened. In 1993, a high speed TGV train line was opened connecting Paris with Lille in one hour. This, with the opening of the Channel Tunnel in 1994 and the arrival of the Eurostar train put Lille at the centre of a triangle connecting Paris, London and Brussels. Work on Euralille, an urban remodelling project, began in 1991. The Euralille Centre was opened in 1994, and the remodeled district is now full of parks and modern buildings containing offices, shops and apartments. In 1994 the "Grand Palais" was also opened for the general public, which is free for the public to enter on the first Sunday of every month.
21 ғасыр
2004 жылы Лиль итальяндық Генуя қаласымен бірге Еуропа мәдениет астанасы ретінде таңдалды. Лиль мен Рубэ 2005 жылғы көтерілістерден Францияның басқа да қалалық орталықтары сияқты зардап шекті. 2007 және 2010 жылдары Лиль "Интернет қаласы" мәртебесімен марапатталды. Сент-Пол колледжінің Сент-Жозеф капелласы 2021 жылдың ақпан айында бұзылды.
Lille was chosen as a European Capital of Culture in 2004, along with the Italian city of Genoa. Lille and Roubaix were affected by the 2005 riots, like all of France's other urban centres. In 2007 and again in 2010, Lille was awarded the label "Internet City". The Saint Joseph Chapel of Saint Paul College was demolished in February 2021.
Климат
Лилль қаласының климаты қоңыржай мұхиттық деп сипатталады; жаздар көбінесе жоғары орташа температураға жете қоймайды, бірақ қыстарда температура нөлден төмен түсуі мүмкін, алайда орташа температура нөлден жоғары болады. Жыл бойына жауын-шашын мол. Төмендегі кесте 1991–2020 жылдарға арналған орташа температура мен жауын-шашын мөлшерін көрсетеді.
Lille can be described as having a temperate oceanic climate; summers normally do not reach high average temperatures, but winters can fall below freezing temperatures, though with averages still above the freezing mark. Precipitation is plentiful year round. The table below gives average temperatures and precipitation levels for the 1991–2020 reference period.
Қоршаған орта
Лилль ауаның ластану деңгейімен ерекшеленеді, 2018 жылғы зерттеуге сәйкес Лилль агломерациясындағы 1700 өлімнің себебі ластану болған. 2018 жылы Лилль Франциядағы ең жоғары ластану көрсеткіштерін тіркеді.
Lille is noted for its air pollution, with a 2018 study attributing 1,700 deaths per year in the agglomeration of Lille to pollution. In 2018, Lille held France's record pollution peaks.
Халық саны
Төмендегі кестедегі және сол жақтағы графиктегі халық туралы деректер 2000 жылдан бері Лилль коммунасының қазіргі шекараларына сәйкес келеді, яғни муниципалдық аумақ. Бұл Лилль коммунасына қосылған бұрынғы коммуналарды қамтиды: 1858 жылы Esquermes, Fives, Moulins Lille және Wazemmes, 1977 жылы Hellemmes Lille және 2000 жылы Lomme. Лиль метрополитен аймағы (төмендегі оң жақтағы кесте), Лилль коммунасынан әлдеқайда үлкен аумақты қамтиды (тек метрополитен аймағының француз бөлігі) және 2020 жылғы қаңтардағы халық санағы бойынша 1,515,061 адамды құрады. INSEE деректеріне сәйкес.
The population data in the table and graph to the left below refer to the commune of Lille proper in its borders since 2000, i. e. a municipal territory of This includes the former communes annexed by the commune of Lille: Esquermes, Fives, Moulins Lille, and Wazemmes in 1858, Hellemmes Lille in 1977, and Lomme in 2000. The Lille metropolitan area (table to the right below), which is much larger than the small commune of Lille proper, covers a territory of (French part of the metropolitan area only) and had a population of 1,515,061 in 2020 (Jan. census). and INSEE
Кірістер және салықтар
Ғасырлар бойы саудагерлер қаласы Лилльде әртүрлі кірістер болды: зор байлық пен кедейлік қатар өмір сүрді, әсіресе 1800 жылдардың соңына дейін. Бұл қайшылықты Виктор Гюго 1851 жылы "Les Châtiments" өлеңінде былай атап көрсеткен: «Лилльдің жертөлелері! Сіздің тас төбелеріңіздің астында өлеміз!» ("Caves de Lille ! on meurt sous vos plafonds de pierre !").
For centuries, Lille, a city of merchants, has displayed a wide range of incomes: great wealth and poverty have lived side by side, especially until the end of the 1800s. This contrast was noted by Victor Hugo in 1851 in his poem Les Châtiments: « Caves de Lille ! on meurt sous vos plafonds de pierre ! » ("Cellars of Lille! We die under your stone ceilings!")
Қоғамдық көлік
Lille еуропалық метрополисі Франциядағы ең заманауи қоғамдық көлік жүйелерінің бірі саналады, ол аралас түрдегі жүйе болып табылады. Оған автобустар, трамвайлар және жүргізушісіз жеңіл метро кіреді, олардың барлығы Transpole деген атпен жұмыс істейді. Лилль метрополитені – VAL жүйесі (véhicule automatique léger = жеңіл автоматтандырылған көлік), ол 1983 жылдың 16 мамырында ашылып, әлемдегі алғашқы автоматты жеңіл метро желісі болды. Жүйеде екі желі бар, олардың жалпы ұзындығы және 60 стансасы бар. Трамвай жүйесі екі қалааралық трамвай желісінен тұрады, олар Лилльдің орталық бөлігін Рубе және Туркуэн қалаларымен байланыстырады және 45 аялдамадан тұрады. Метрополияны қамтитын 68 қалалық автобус маршруты бар, олардың 8-і Бельгияға дейін барады.
The Métropole Européenne de Lille has a mixed mode public transport system, which is considered one of the most modern in the whole of France. It comprises buses, trams and a driverless light metro system, all of which are operated under the Transpole name. The Lille Metro is a VAL system (véhicule automatique léger = light automated vehicle) that opened on 16 May 1983, becoming the first automatic light metro line in the world. The system has two lines, with a total length of and 60 stations. The tram system consists of two interurban tram lines, connecting central Lille to the nearby communities of Roubaix and Tourcoing, and has 45 stops. Sixty eight urban bus routes cover the metropolis, 8 of which reach into Belgium.
Темір жолдар
Лиль – Еуропаның жоғары жылдамдықты теміржол желісіндегі маңызды тоғыс нүктесі. Ол Лондонға (80 минуттік сапар) қатынайтын Eurostar бағытында орналасқан. Француз TGV желісі арқылы ол Париж қаласынан 1 сағат, Брюссель қаласынан 38 минуттық қашықтықта, сондай-ақ Марсель, Лион және Тулуза сияқты Францияның басқа да ірі қалаларымен байланыстырылған. Лильде екі теміржол станциясы бірімен-бірі қатар орналасқан: Lille Europe станциясы (Gare de Lille Europe), ол негізінен жоғары жылдамдықты пойыздар мен халықаралық рейстерге (Eurostar) қызмет көрсетеді, ал Lille Flandres станциясы (Gare de Lille Flandres) аймақтық және бельгиялық аймақтық пойыз қатынастарына қызмет көрсетеді.
Lille is an important junction in the European high speed rail network. It lies on the Eurostar line to London (80 minute journey). The French TGV network also puts it only 1 hour from Paris and 38 minutes from Brussels and connects it to other major centres in France such as Marseille, Lyon and Toulouse. Lille has two railway stations next to each other: Lille Europe station (Gare de Lille Europe), which primarily serves high speed trains and international services (Eurostar), and Lille Flandres station (Gare de Lille Flandres), which primarily serves lower speed regional trains and regional Belgian trains.
Әуе қатынасы
Lille Lesquin халықаралық әуежайы қала орталығына көлікпен 15 минуттық қашықтықта (11 км) орналасқан. Жүк тасымалы көлемі бойынша ол төртінші орында тұр, және жыл сайын шамамен 38 000 тонна жүк тасымалданады. 2010 жылы шамамен 1,2 миллион жолаушы тасымалданды, бірақ Брюссель, Шарлеруа және Париж CDG әуежайларының жақындығына байланысты бұл көрсеткіш қарапайым. Әуежай көбінесе Франция мен Еуропаның басқа қалаларын байланыстырады (кейбіреулері бюджеттік авиакомпаниялар арқылы).
Lille Lesquin International Airport is 15 minutes from the city centre by car (11 km). In terms of shipping, it ranks fourth, with almost 38,000 tonnes of freight which pass through each year. Its passenger traffic, around 1.2 million in 2010, is modest due to the proximity to Brussels, Charleroi, and Paris CDG airports. The airport mostly connects other French and European cities (some with low cost airlines).
БАҚ және спорт
Жергілікті газеттер қатарында Nord éclair және La Voix du Nord бар. Францияның ұлттық телеарнасы жергілікті аймаққа арналған арнаны ұсынады: France 3 Nord Pas de Calais. Қаланың ең танымал футбол клубы, Lille OSC, қазіргі уақытта Францияның жоғары деңгейлі лигасы – Ligue 1-де ойнайды. Клуб сегіз маңызды ұлттық жүлде жеңіп алды және тұрақты түрде УЕФА Чемпиондар лигасы мен УЕФА Еуропа лигасына қатысады. 2010–11 маусымда «Лилль» лига және кубокты бірдей жеңіп алды. 2020–21 жылы олар лига мен суперкубокты жеңіп алды. «Лилльдің» Пьер Моруа стадионы 2015 жылғы FIBA Еуробаскетінің финальдық кезеңдеріне төсеу болды. Сол арена 2024 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында гандбол жарыстарын қабылдайды, себебі Париж қаласы футболдан бас тартып, оның орнына қалаға қатысу мүмкіндігін алды, ал қала бірлескен ұйымдастырушы қала ретінде қарастырылмады. 2015 жылы Лилльде 100-ші Дүниежүзілік эсперанто конгресі өтті. Лилль Францияның үздік лакросс командаларының біріне үй иесі және бұрынғы командалары да осы қалада орналасқан. Команда өз алаңындағы ойындарын өткізеді.
Local newspapers include Nord éclair and La Voix du Nord. France's national public television network has a channel that focuses on the local area: France 3 Nord Pas de Calais. The city's most major association football club, Lille OSC, currently plays in Ligue 1, the highest level of football in France. The club has won eight major national trophies and regularly features in the UEFA Champions League and UEFA Europa League. In the 2010–11 season, Lille won the league and cup double. In 2020–21, they won the league and supercup. Lille's Stade Pierre Mauroy was the playground for the final stages of the FIBA EuroBasket 2015. The same venue will host handball at the 2024 Summer Olympics as Paris getting the city being part instead football, where the city was eliminated as co host city. It was in Lille that the 100th World Esperanto Congress took place, in 2015. Lille is home to vertical align=sup, former vertical align=sup and continuously one of France's best lacrosse teams. The team plays its home games at vertical align=sup.