Экономикалық артықсыма және әлеуметтік игілік

Кіріспе

Экономикадағы түсінік

Басты экономикалық теорияда экономикалық артықшылық, сондай-ақ жалпы әл-ауқат, жалпы әлеуметтік әл-ауқат немесе Маршалл артықшылығы (Альфред Маршалл атынан) екі байланысты шаманың бірі болып табылады:

Тұтынушылар артықшылығы, яки тұтынушылардың пайдасы – тұтынушылардың өнімді олар төлеуге дайын болатын ең жоғары бағадан арзанға сатып алу мүмкіндігінен туындайтын ақшалай пайда. Өндірушілер артықшылығы, яки өндірушілердің пайдасы – өндірушілердің нарықтық бағаны олар сатуға дайын болатын ең төменгі бағадан жоғары деңгейде сатудан алатын пайдасы; бұл шамамен пайдаға тең (өндірушілер әдетте зиянға сатуға дайын болмайды және әдетте өзіне-өзі жеткілікті бағамен сатуға бейжай болады). Тұтынушылар мен өндірушілердің артықшылықтарының қосындысы кейде әлеуметтік артықшылық немесе жалпы артықшылық деп аталады; тиімсіздіктерден туындайтын осы жалпы артықшылықтың төмендеуі – өлі салмақ жоғалту деп аталады.

Шолу

19 ғасырдың ортасында инженер Жюль Дупуи алғаш рет экономикалық артық туралы ұғымды қалыптастырды, бірақ осы ұғымды экономика саласында кеңінен танымал еткен экономист Альфред Маршалл болды. Стандартты сұраныс және ұсыныс диаграммасында тұтынушының артықшылығы – бұл тауардың тепе-теңдік бағасынан жоғары және сұраныс қисығының астындағы аудан (егер сұраныс пен ұсыныс қисықтары түзу сызықты болса, үшбұрыш тәрізді). Бұл тұтынушылар тауардың бір бірлігін тепе-теңдік бағасынан жоғары бағаға, екінші бірлігін одан төмен, бірақ тепе-теңдік бағасынан жоғары бағаға, және т.б. сатып алуға дайын болғанын көрсетеді, бірақ олар әрбір бірлік үшін тек тепе-теңдік бағасын ғана төлейді. Сол сияқты, сұраныс және ұсыныс диаграммасында өндірушінің артықшылығы – бұл тепе-теңдік бағасынан төмен, бірақ ұсыныс қисығының үстіндегі аудан. Бұл өндірушілер бірінші бірлікті тепе-теңдік бағасынан төмен бағамен, екінші бірлікті тепе-теңдік бағасынан жоғары, бірақ тепе-теңдік бағасынан төмен бағамен, және т.б. ұсынуға дайын болғанын көрсетеді, бірақ олар сатқан барлық бірліктері үшін тепе-теңдік бағасын алады.

Тарих

Экономикалық мәселелерді зерттеген алғашқы жазушылар өндіріс пен қажеттілік арасындағы байланыс туралы қорытынды жасау үшін артық өнімді құрал ретінде пайдаланды. Ауыл шаруашылығында артық өнім маңызды ұғым болды, себебі бұл сектор өзінің қажеттіліктерін өтеумен қатар, барлық адамды тамақпен қамтамасыз етуге жауапты. Тамақ ерекше, өйткені адамдар белгілі бір мөлшерде ғана тамаққа мұқтаж және оны шектеулі көлемде ғана тұтына алады. Демек, артық тамақ өндірісі басқа адамдарға таралуы керек және оны рационалды түрде жинақтаудың қажеті жоқ. Ауыл шаруашылығы емес сектор, ауыл шаруашылығы секторында өндірілген және тұтынылған тамақ мөлшерінің айырмасына тең. Уильям Петти қажеттіліктердің кең анықтамасын қолданды, бұл оны артық өнімге байланысты жұмыспен қамту мәселелеріне назар аударуға итермеледі. Петти 1000 адам тұратын аумақты мысалға келтіреді, олардың 100-і 1000 адамның барлығын азықтандыруға жеткілікті тамақ өндіре алады. Сұрақ туындайды: қажеттіліктерді қамтамасыз ету үшін 100 адам ғана қажет болса, қалғандары не істейді? Ол жұмыссыз қалғандарға әртүрлі жұмыс орындарын ұсынады. Дэвид Юм ауыл шаруашылығы артық өніміне басқаша көзқараспен қарады. Юм ауыл шаруашылығының өсіретін адамдардан гөрі көбірек адамды тамақпен қамтамасыз ете алатынын мойындады, бірақ фермерлердің неге өздеріне қажеттіден артық өнім өндіруге тырысатынын сұрады. Оның пікірінше, феодалдық жүйеде мәжбүрлеп өндіріс жүргізілуі мүмкін, бірақ бұл айтарлықтай артық өнімді тудырмауы мүмкін. Бірақ егер олар қажеттіліктерінен асып түсетін сәндік заттар мен басқа да тауарларды сатып ала алса, олар артық өнім өндіруге және сатуға ынталанады. Юм бұл тұжырымды абстрактілі теория ретінде қарастырмады, ол Англия тарихында шетелдік сән-салтанат енгізілгеннен кейін Англияның дамуын талқылағанда оны факт ретінде айтты. Тұтынушылардың әдетте жоғары артық өнімі болатын тауардың мысалы – ауыз су. Адамдар ауыз су үшін өте жоғары баға төлеуге дайын, өйткені олар тірі қалу үшін оған мұқтаж. Егер қажет болса, төлейтін баға мен қазір төлейтін баға арасындағы айырмашылық – тұтынушының артық өнімі. Ішімдік судың алғашқы бірнеше литрінің пайдалылығы өте жоғары (өлімді болдырмайды), сондықтан алғашқы бірнеше литрдің артық өнімі кейінгі литрлерге қарағанда жоғары болады. Тұтынушы тауардың белгілі бір мөлшері үшін төлейтін ең жоғары сома – бірінші бірлік үшін төлейтін ең жоғары бағаның, екінші бірлік үшін төлейтін ең жоғары бағаның (төменгі) және т.б. қосындысы болып табылады. Әдетте бұл бағалар төмендейді, олар рационалды тұтынушының бюджеттік шектеулерге бағынып, пайдалылығын барынша арттыру арқылы тудыратын жеке сұраныс қисығымен анықталады. Белгілі бір бағада тұтынушы тұтынушы артық өнімі ең жоғары мөлшерді сатып алады. Тұтынушының артық өнімі ең көп мөлшерде, тіпті соңғы бірлік үшін төлеуге дайындық нарықтық бағадан төмен болмайды. Роберт Уиллиг көрсеткендей, тұтынушы артық өнімі әлеуметтік әл-ауқатты өлшеу үшін қолданылуы мүмкін. Бір баға өзгерісі үшін тұтынушы артық өнімі әл-ауқаттың өзгеруіне жуықтап бағалау бере алады. Алайда, бірнеше баға және/немесе табыс өзгерген жағдайда тұтынушы артық өнімін экономикалық әл-ауқатты бағалау үшін пайдалануға болмайды, өйткені ол енді бірегей емес. Баға өзгерісінің әл-ауқатқа тигізетін әсерін бағалау үшін тұтынушы артық өнімін пайдаланатын қазіргі заманғы әдістер кейінірек әзірленді. Тұтынушылардың жиынтық артық өнімі – барлық жеке тұтынушылардың тұтынушы артық өнімінің қосындысы. Бұл агрегацияны графикалық түрде көрсетуге болады, мысалы, жоғарыда көрсетілгендей нарықтық сұраныс пен ұсыныс қисықтарының графигінде. Тұтынушылардың жиынтық артық өнімін тұтынушының белгілі бір тауарлар мен қызметтерден алатын ең жоғары қанағат деуге болады.

Early writers of economic issues used surplus as a means to draw conclusions about the relationship between production and necessities. In the agricultural sector surplus was an important concept because this sector has the responsibility to feed everyone plus itself. Food is notable because people only need a specific amount of food and can only consume a limited amount. This means that excess food production must overflow to other people, and will not be rationally hoarded. The non agricultural sector is therefore limited by the agricultural sector equaling the output of food subtracting the amount consumed by the agricultural sector. William Petty used a broad definition of necessities, leading him to focus on employment issues surrounding surplus. Petty explains a hypothetical example in which there is a territory of 1000 men and 100 of those men are capable of producing enough food for all 1000 men. The question becomes, what will the rest of the men do if only 100 are needed to provide necessities? He thereby suggests a variety of employments with some remaining unemployed. David Hume approached the agricultural surplus concept from another direction. Hume recognized that agriculture may feed more than those who cultivate it, but questioned why farmers would work to produce more than they need. Forceful production, which may occur under a feudal system, would be unlikely to generate a notable surplus in his opinion. Yet, if they could purchase luxuries and other goods beyond their necessities, they would become incentivized to produce and sell a surplus. Hume did not see this concept as abstract theory, he stated it as a fact when discussing how England developed after the introduction of foreign luxuries in his History of England. An example of a good with generally high consumer surplus is drinking water. People would pay very high prices for drinking water, as they need it to survive. The difference in the price that they would pay, if they had to, and the amount that they pay now is their consumer surplus. The utility of the first few liters of drinking water is very high (as it prevents death), so the first few liters would likely have more consumer surplus than subsequent quantities. The maximum amount a consumer would be willing to pay for a given quantity of a good is the sum of the maximum price they would pay for the first unit, the (lower) maximum price they would be willing to pay for the second unit, etc. Typically these prices are decreasing; they are given by the individual demand curve, which must be generated by a rational consumer who maximizes utility subject to a budget constraint. For a given price the consumer buys the amount for which the consumer surplus is highest. The consumer's surplus is highest at the largest number of units for which, even for the last unit, the maximum willingness to pay is not below the market price. Consumer surplus can be used as a measurement of social welfare, shown by Robert Willig. For a single price change, consumer surplus can provide an approximation of changes in welfare. With multiple price and/or income changes, however, consumer surplus cannot be used to approximate economic welfare because it is not single valued anymore. More modern methods are developed later to estimate the welfare effect of price changes using consumer surplus. The aggregate consumers' surplus is the sum of the consumer's surplus for all individual consumers. This aggregation can be represented graphically, as shown in the above graph of the market demand and supply curves. The aggregate consumers' surplus can also be said to be the maxim of satisfaction a consumer derives from particular goods and services.

Сұраныс пен ұсыныс бойынша есептеу

Тұтынушының артығы (жеке немесе жиынтық) – (жеке немесе жиынтық) сұраныс қисығының астындағы және нақты бағадағы горизонталь сызықтың үстіндегі аудан (жиынтық жағдайда – тепе-теңдік бағасы). Егер сұраныс қисығы түзу болса, тұтынушы артығы үшбұрыш ауданына тең:

мұнда Pmkt – тепе-теңдік бағасы (ұсыныс сұранысқа тең болатын жерде), Qmkt – тепе-теңдік бағасы бойынша сатып алынған жалпы көлем, ал Pmax – сатып алынатын көлем 0-ге дейін төмендейтін баға (яғни сұраныс қисығы баға осін қиыстыратын жер). Сұраныс пен ұсыныстың жалпы функциялары үшін бұл аудандар үшбұрыш бола бермейді, бірақ интегралдық есептеу арқылы анықтауға болады. Сондықтан тұтынушы артығы – нарықтық бағадан максималды резервтік бағаға дейін (яғни сұраныс функциясының баға осін қиыстыратын нүктесі) бағаға қатысты сұраныс функциясының белгілі интегралы:

мұнда Бұл, егер тепе-теңдік бағасы өсіп, тепе-теңдік көлемі азайса, тұтынушы артығы төмендейтінін көрсетеді.

Тұтынушы артықшылығының өзгеруін есептеу

Тұтынушылардың артықшылығының өзгеруі бағалар мен табыстағы өзгерістерді өлшеу үшін қолданылады. Жеке тұлғаның белгілі бір тауарға деген сұранысын көрсететін сұраныс функциясы баға өзгеруінің әсерін анықтауда маңызды рөл атқарады. Жеке тұлғаның сұраныс функциясы – бұл жеке тұлғаның табысы, демографиялық ерекшеліктері және тауар бағалары векторының функциясы. Тауардың бағасы өзгерген кезде, тұтынушылардың артықшылығындағы өзгеріс, бастапқы нақты бағадан (P0) жаңа нақты бағаға (P1) дейінгі сұраныс интегралының теріс мәні ретінде өлшенеді. Егер тұтынушылардың артықшылығының өзгеруі оң болса, онда баға өзгеруі жеке тұлғаның әл-ауқатын арттырды делінеді. Егер тұтынушылардың артықшылығындағы баға өзгеруі теріс болса, онда баға өзгеруі жеке тұлғаның әл-ауқатын төмендетті делінеді.

Бағаның төмендеуі кезінде пайданы бөлу

Тауардың ұсынысы артқанда, баға төмендейді (егер сұраныс қисығы төмен қарай еңісті болса) және тұтынушының артықшылығы артады. Бұл екі топқа тиесілі: бастапқы бағада сатып алуға ниеттенген тұтынушылар бағаның төмендеуінен пайда көреді, олар көбірек сатып алып, осымен тұтынушы артықшылығын арттырады; сондай-ақ, бастапқы бағада сатып алуға ниеттенбеген қосымша тұтынушылар жаңа бағамен сатып алады және олар да тұтынушы артықшылығына ие болады. Сызықтық сұраныс және ұсыныс қисықтарының мысалын қарастырайық. Бастапқы ұсыныс қисығы S0 үшін тұтынушы артықшылығы – бұл баға P0 арқылы сұраныс қисығына дейін жүргізілген сызықтың үстіндегі үшбұрыш (сол жағынан баға осімен, ал жоғары жағынан сұраныс қисығымен шектелген). Егер ұсыныс S0-ден S1-ге дейін артса, тұтынушылардың артықшылығы P1-ден жоғары және сұраныс қисығының астындағы үшбұрышқа дейін кеңейеді (баға осімен шектелген күйінде). Тұтынушы артықшылығының өзгеруі – бұл екі үшбұрыш арасындағы аумақ айырмасы, және бұл ұсыныстың артуымен байланысты тұтынушының игілігі. Кейбір адамдар жоғары баға P0 төлеуге дайын болды. Баға төмендегенде, олардың пайдасы P0 жоғары, P1 төмен, сол жағынан баға осі және оң жағынан Q0 нүктесінен тік жоғары созылған сызықпен құрылған тіктөртбұрыштың ауданына тең. Екінші топқа көбірек сатып алатын тұтынушылар мен жаңа тұтынушылар жатады, яғни жаңа төмен бағаны (P1) төлейтіндер, бірақ жоғары бағаны (P0) төлемейтіндер. Олардың қосымша тұтынуы Q1 мен Q0 арасындағы айырманы құрайды. Олардың тұтынушы артықшылығы – бұл сол жағынан Q0 нүктесінен тік жоғары созылған сызықпен, оң және жоғарғы жағынан сұраныс қисығымен, ал төменгі жағынан P1 нүктесінен оңға қарай жүргізілген көлденең сызықпен шектелген үшбұрыш.

Өндірушілердің артықшылығы

Өндірушілердің артық пайдасы – өндіріс факторларының меншік иелері мен өнім берушілердің өндіріс бағасы мен нарықтағы ағымдағы баға арасындағы айырмашылықтан туындайтын қосымша пайда. Бұл, нарықтық саудада алынған нақты сома мен өндіріс факторлары немесе ұсынылған өнім үшін қабылдауға дайын ең төменгі сома арасындағы айырмашылықты білдіреді.

Өндірушілердің артықшылығын есептеу

Өндірушілердің артықшылығы әдетте нарықтық баға сызығының төменінен және ұсыныс қисығының жоғарынан белгіленетін аумақпен көрсетіледі. 1-суретте баға сызығының төменінен және өндірістің нөлдік деңгейінен ең жоғары өндіріс деңгейі Q1-ге дейінгі аралықтағы ұсыныс қисығының үстіндегі көлеңкелі аймақтар өндірушілердің артықшылығын көрсетеді. Олардың ішінде OP1EQ1 баға сызығының астында орналасқан. Бұл өндірушінің алған жалпы кірісінің ең төменгі деңгейін көрсетеді. S қисығының астындағы OPMEQ1 ауданы – өндірушінің қабылдауға дайын ең төменгі жалпы кіріс. 1-суретте нарықтық баға сызығы, өндірушінің ұсыныс сызығы және координаттар осімен шектелген аумақ – өндірушілердің артықшылығын көрсетеді. Өйткені OP1EQ1 тіктөртбұрышы – өндірушінің нақты алған кірісінің жалпы сомасы, яғни A + B, ал OPMEQ трапециясы – өндірушінің қабылдауға дайын ең төменгі жалпы пайдасы, яғни B, демек A – өндірушілердің артықшылығы. Әрине, өндіруші Q1 тауарларын нарықтық баға P1 бойынша өндіріп, сатады. Өндіруші Q1 көлемінде тауар санын қысқартса, ол өндіріс факторларын немесе өндіріс шығындарын AVC·Q1 сомасына тең мөлшерде арттырады. Бірақ сонымен бірге, өндіруші шын мәнінде жалпы нарықтық баға P1·Q1-ге тең жалпы кіріс алады. AVC әрқашан P1-ден кіші болғандықтан, Q1 көлемінде тауар өндіру мен сатудан өндірушілер өзгермелі шығындарға тең сатудан түсетін кірісті ғана емес, сонымен қатар қосымша кіріс алады. Бұл артық кірістің бөлігі – өндірушілердің нарықтық айырбас арқылы алған пайдасының өсуін көрсетеді. Сондықтан экономикада өндірушілердің артықшылығы әдетте өндірушінің әл-ауқатын өлшеу үшін қолданылады және әлеуметтік әл-ауқаттың маңызды бөлігі болып табылады. Өндірушілердің артықшылығы, әдетте, өндірушінің нарықтағы ұсыныстан алған экономикалық әл-ауқатын өлшеу үшін қолданылады. Егер ұсыныс бағасы тұрақты болса, өндірушінің әл-ауқаты нарықтық бағаға байланысты болады. Егер өндіруші өнімді ең жоғары бағаға сата алса, онда әл-ауқат ең жоғары болады. Әлеуметтік әл-ауқаттың бір бөлігі ретінде өндірушілердің артықшылығының мөлшері көптеген факторларға байланысты. Жалпы алғанда, басқа факторлар өзгермейтін жағдайда, нарықтық бағаның өсуі өндірушілердің артықшылығын арттырады, ал ұсыныс бағасының немесе шекті шығындардың төмендеуі де өндірушілердің артықшылығын арттырады. Егер тауардың артық қорлары болса, яғни адамдар тауарлардың бір бөлігін ғана нарықтық бағамен сата алады, онда өндірушілердің артықшылығы төмендейді. Әрине, нарықтағы барлық өндірушілердің өндірушілердің артықшылығының жиынтығы бүкіл нарықтың өндірушілердің артықшылығын құрайды. Графикалық түрде ол нарықтық ұсыныс қисығы, нарықтық баға сызығы және координаттар осімен шектелген аумақ ретінде көрсетілуі тиіс.

Producer surplus is usually expressed by the area below the market price line and above the supply curve. In Figure 1, the shaded areas below the price line and above the supply curve between production zero and maximum output Q1 indicate producer surplus. Among them, OP1EQ1 below the price line. This indicates that the total revenue is the minimum total payment actually accepted by the manufacturer. The area OPMEQ1 below the S curve is the minimum total revenue that the manufacturer is willing to accept. In Figure 1, the area enclosed by the market price line, the manufacturer's supply line, and the coordinate axis is the producer surplus. Because the rectangle OP1EQ1 is the total revenue actually obtained by the manufacturer, that is, A + B, and the trapezoid OPMEQ. The minimum total profit that the manufacturer is willing to accept, that is, B, so A is the producer surplus. Obviously, the manufacturer produces and sells a certain quantity of Q1 goods at the market price P1. The manufacturer has reduced the quantity of goods for Q1, which means that the manufacturer has increased the production factors or production costs equivalent to the amount of AVC·Q1. However, at the same time, the manufacturer actually obtains a total income equivalent to the total market price P1·Q1. Since AVC is always smaller than P1, from the production and sales of goods in Q1, manufacturers not only get sales revenue equivalent to variable costs, but also get additional revenue. This part of the excess income reflects the increase in the benefits obtained by the manufacturers through market exchange. Therefore, in economics, producer surplus is usually used to measure producer welfare and is an important part of social welfare. Producer surplus is usually used to measure the economic welfare obtained by the manufacturer in the market supply. When the supply price is constant, the producer welfare depends on the market price. If the manufacturer can sell the product at the highest price, the welfare is the greatest. As part of social welfare, the size of the producer surplus depends on many factors. Generally speaking, when other factors remain constant, an increase in market price will increase producer surplus, and a decrease in supply price or marginal cost will also increase producer surplus. If there is a surplus of goods, that is, people can only sell part of the goods at market prices, and producer surplus will decrease. Obviously, the sum of the producer surplus of all manufacturers in the market constitutes the producer surplus of the entire market. Graphically, it should be expressed as the area enclosed by the market supply curve, the market price line and the coordinate axis.