Кіріспе

Француз тілі мен оның жақын туыстары бар диалектілер. Ланг д'оил (/d//ɔɪ//(//l//) doy(l), /USalso//d//ɔː/'/iː//l/ dawEEL, lɑ̃ɡ dɔjl) – стандартты француз тілі мен оның ең жақын, жергілікті туыстары, тарихи түрде Францияның солтүстік жартысында, Оңтүстік Бельгияда және Канал аралдарында қолданылған диалектілер жиынтығы. Олар гало-роман тілдерінің кең тобына жатады, сонымен қатар Шығыс-Орталық Франция мен Батыс Швейцарияның тарихи тілдері, Оңтүстік Франция, Солтүстік Италияның аймақтары, Испаниядағы Валь-д'Аран және кейбір жағдайларда Каталония тілдерін де қамтиды. Тіл білімі мамандары Францияның роман тілдерін, әсіресе Орта ғасырлық Франция тілдерін екі негізгі географиялық топқа бөледі: Францияның солтүстігіндегі ланг д'оил және оңтүстік жартысындағы ланг д'оc. Екі топтың да атауы олардағы немесе олардың көне тілдеріндегі "иә" деген сөзден алынған. Ең көп таралған қазіргі ланг д'оил – стандартты француз тілі, онда көне "oïl" сөзі "oui" сөзіне айналған.

Май тілі

Бірлікте, langue d'oïl – 9 ғасырдан бері Солтүстік Франция мен Оңтүстік Бельгияда (Валлонияда), 10 ғасырдан бері Канал аралдарында және 11-14 ғасырлар аралығында Англияда (Англо-норманд тілінде) қолданылған лингва-романның өзара түсіністі тілдік түрлерін білдіреді. "Langue d'oïl" термині 12 ғасырдан бері осы ежелгі тілдік топты тұтастай атау үшін жекеше түрінде қолданылып келеді. Осы ерекшеліктерді ескере отырып, langue d'oïl кейде ескі француз тілімен синоним ретінде қолданылады (төмендегі тарих бөліміне қараңыз).

Оил диалектілері

Көпше түрінде оил диалектілері ежелгі оил тілінің нұсқаларын көрсетеді.

Оиль тілдері

Оил тілдері – ежелгі langue d'oïl тілінің нұсқаларынан бөлек дамыған қазіргі тілдердің ұрпақтары. Сәйкесінше, қазіргі уақытта langues d'oïl термині француз тілінен басқа осы тілдік отбасының барлық қазіргі тілдерін немесе француз тілін қоса алғанда, бүкіл отбасын білдіруі мүмкін. Француз тілінен өзге ойль тілдерін атау үшін "ойл диалектілері" немесе "француз диалектілері" терминдері де қолданылады, себебі кейбір қазіргі ойль тілдері заманауи француз тіліне өте жақын. "Диалект" термині кейде жағымсыз деп есептелетіндіктен, француз тіл білімінде қазір бұл тілдерді "диалекттер" емес, "langues d'oïl" деп атауға бейімділік бар.

Румын тілі

9 ғасырда роман тілі (842 жылғы Страсбург анттарында қолданылған термин) роман тілдерінің арасында алғаш рет өз тілі екенін өз сөйлейтіндері мойындады, бұл, әдетте, латын тілінен басқа роман тілдеріне қарағанда көбірек ерекшеленгендіктен болды (Француз тілінің тарихына қараңыз). Қазіргі кезде валлон тіліне тән деп есептелетін көптеген өзгерістер 8-12 ғасырлар аралығында пайда болды. Валлон тілі "он үшінші ғасырдың басынан-ақ нақты анықталған". Дегенмен, сол кездегі тіл білімі мәтіндерінде бұл тіл туралы ештеңе айтылмаған, бірақ Пикард және Лорран сияқты оил тобына жататын басқа тілдер аталып өткен. 15 ғасырда аймақтағы жазушылар оны басқа тілдерден ажырату үшін "роман" деп атаған. "Валлон" деген сөзді қазіргі тілдік мағынасында бірінші рет 16 ғасырдың басында кездестіруге болады.

Май тілі

Кейінгі Римдік немесе Римдік кезеңнің соңында Франциядағы халық тілінде (Vulgar Latin) келісімді білдіру үшін екі ерекше сөз пайда болды: hoc ille ("осы (сол) нәрсе") және hoc ("осы"), олар сәйкесінше oïl және oc деп аталды. Кейінірек "oïl" сөзі "oui" сөзіне айналды, қазіргі француз тіліндегідей. "Langue d'oïl" термині алғаш рет 12 ғасырда жоғарыда аталған ескі француз тілдік тобына сілтеме жасау үшін қолданылды. 14 ғасырда итальян ақыны Данте өзінің "De vulgari eloquentia" еңбегінде "иә" деген жауаптың айырмашылықтарын атап өтті. Ол ортағасырлық латын тілінде былай деп жазды: "nam alii oc, alii si, alii vero dicunt oil" ("кейбіреулер "oc" дейді, енді біреулер "sì" дейді, ал үшіншілері "oïl" дейді") – осылайша роман тілдерінің кем дегенде үш класын ажыратып көрсетті: oc тілдері (Оңтүстік Францияда); si тілдері (Италия мен Иберияда) және oïl тілдері (Солтүстік Францияда). Басқа роман тілдеріндегі "иә" сөзі классикалық латын тіліндегі "sic" ("осылай") сөзінен туындаған, мысалы, итальян тіліндегі sì, испан және каталон тіліндегі sí, португал тіліндегі sim, тіпті француз тіліндегі si (басқа біреудің теріс пікіріне қарсылық білдіргенде қолданылады). Сардиния тіліндегі "иә" сөзі екі түбірдің де көшірмесі емес. Сол сияқты, румын тілінде "да" сөзі қолданылады, ол славян тілінен шыққан. Дегенмен, lingua romana да, langue d'oïl да сол кезде бір-бірімен ұқсас емес, бірақ өзара түсіністікке ие тілдік нұсқауларға қатысты. Сол кезде Батыс Еуропадағы тілдер (латын және ортағасырлық латыннан басқа) кодификацияланбаған, аймақтың халқы бүгінгіге қарағанда әлдеқайда аз болды және халық орталықтары бір-бірінен оқшауланған. Осының салдарынан, өзара түсіністікке ие тілдік нұсқаулар бір тіл ретінде қарастырылды.

Француз тілі (Ежелгі француз/Стандартталған оил) немесе lingua Gallicana

13 ғасырда бұл түрлері танылып, бір тілдің диалектілері («идиомалары») ретінде аталды. Дегенмен, бұрынғы ғасырлардан бері әдеби және құқықтық ортақ «диалектілер аралық» langue d’oïl қалыптасты, ол койне түріне жатады. 13 ғасырдың соңында бұл ортақ langue d’oïl француз тілі деп аталды (француз тілінде франсуа, ортағасырлық латын тілінде lingua gallica немесе gallicana). «Бір тілдің диалектілері» және «француз тілі – ортақ langue d’oïl» екі аспектісі де Роджер Бэконның Opus maius атты еңбегінде кездеседі. Ол ортағасырлық латын тілінде жазған, бірақ былай деп аударған: «Шындығында, бір тілдің идиомалары халық арасында әртүрлі болады, мысалы, француз тілінде байқалады, ол француз, пикардиялықтар, нормандықтар және бургундтар арасында идиомалық түрде өзгеріп тұрады. Пикардиялықтарға қатысты сөздер бургундтарды, тіпті олардың жақын көршілері француздарды да қорқытады». Осы кезеңнен бастап жеке-жеке оил тілдерінің анықтамалары алғаш рет пайда болады. Пикард тілі алғаш рет 1283 жылы «Livre Roisin» кітабында «langage pikart» деп аталады. «Жан-жақсы Томас Хемль де Бивиллдің өмірі» романының авторы өзінің шығармаларының нормандық сипатына сілтеме жасайды. 1250 жылдарға жатқан «Сермонс пойтевин» жазбалары пойтевин тілінің оил мен ок тілдері арасында дамып келе жатқанын көрсетеді. Осының салдарынан, қазіргі заманда langue d’oïl термині әлі француз деп аталмаған, бірақ 13 ғасырдың соңына дейін әдеби және құқықтық диалектілер аралық тіл ретінде қолданылған көне француз тіліне де қатысты. Франсиан термині – 19 ғасырда пайда болған лингвистикалық неологизм, ол 14 ғасырдың соңында ежелгі Пейс-де-Франс провинциясы аймағында (кейіннен Иль-де-Франс аталған Париж аймағы) сөйленген деп есептелетін ескі француз тілінің гипотетикалық түрін атау үшін қолданылады. Осы франсианнан ортағасырлық француз тілі пайда болды деп саналады. Қазіргі лингвистикалық ой-пікір франсиан теориясын көбінесе жоққа шығарады, бірақ ол әлі де көптеген оқулықтарда жиі кездеседі. Бұл нұсқаны сөйлеген адамдар франсиан терминін ешқашан қолданған емес; алайда, бүгінде бұл терминді Париж аймағында сөйленген langue d’oïl-дің 10-шы және 11-ші ғасырлардағы нақты түрін белгілеу үшін пайдалануға болады. Екі түрі де койнеге үлкен үлес қосты, өйткені сол кезде екеуі де француз тілі деп аталды.

Француз тілінің (стандартты Оил) басқа Оил тілдеріне қарағанда өсуі

Саяси себептермен осы койнэ Парижде және Иль-де-Франс аймағында жазба тілден ауызекі тілге айналды. XII ғасырда Конон де Бетун француз сарайының Артуа сөздерін қолданғаны үшін оны кінәлағанын хабарлады. XIII ғасырдың соңына қарай жазба койнэ сөйлеу және жазу стандартының тіліне айнала бастады, осылайша ол француз тілі деп аталды. Содан бері француз тілі басқа оил диалектілеріне, сондай-ақ ланг д’ок аймақтарына да таңулана бастады. Дегенмен, оил диалектілері мен ланг д’ок француз тілінің сөздік қорына үлес қосуын жалғастырды. 1539 жылы Виллерс-Коттерэ жарлығымен француз тілі міндетті етуге алынды. Онда сот шешімдері мен ресми құжаттарда латын тілінің орнына француз тілі қолданылуы талап етілді. Жергілікті оил тілдері әрқашан сотта қолданылатын тіл болған. Виллерс-Коттерэ жарлығы француз тілін ұлттық тілге айналдыруды мақсат етпеді, ол заң және басқару саласындағы кеңсе тілі ретінде ғана қарастырылды. Орта ғасырларда оил тілдері арасында әдеби стандарттар бәсекелескенімен, француз корольдығының орталықтандырылуы және оның ресми шекарадан тысқары да ықпалы көптеген оил тілдерін бірнеше ғасыр бойына салыстырмалы түрде ұмытылуға ұшыратты. Осы жаңа тілде әдебиеттің дамуы жазушыларды өңірлік тілдерін пайдаланудың орнына француз тілін қолдануға ынталандырды. Бұл халық тіліндегі әдебиеттің төмендеуіне әкеп соқты. Француз революциясы бүкіл аумақта француз тілін ресми тіл ретінде таңуды жүзеге асырды. Француз тілінің (және Канал аралдарында ағылшын тілінің) провинциялық халықтар арасында таралуымен бірге, жергілікті тілдерді зерттеу және стандарттау үшін мәдени қозғалыстар пайда болды. XVIII ғасырдан бастап XX ғасырға дейін қоғамдар құрылды (мысалы, 1856 жылы құрылған "Société liégoise de Littérature wallonne"), сөздіктер (мысалы, 1870 жылы Джордж Метивьердің "Dictionnaire franco normand" сөздігі) жарияланды, топтар құрылды және оил тілдерін қолдау және насихаттау үшін әдеби қозғалыстар дамыды. Үшінші республика Францияны жаңғыртуға тырысып, бастауыш білім беруді енгізді, онда француз тілі ғана мойындалды. Өңірлік тілдерге көңіл бөлмеді, француз тілін қолдану олардың құлдырауын үдетіп, ұмтылыс ретінде қарастырылды. Бұл жағдай оил тілдерінің таралу аймақтарында да орын алды. Қазіргі кезде француз тілі оил тілдерінің ең танымал тілі болып табылады.

Мәртебе

Көптеген елдерде мемлекеттік тіл болып табылатын француз тілінен басқа (тізімді қараңыз), оил тілдері соңғы кезде аз мәртебеге ие болды. Қазіргі уақытта валлон, лорен (жергілікті атауы Гаумайс) және шампань тілдері Валонияның өңірлік тілдері мәртебесіне ие. Норман тілдері өздерінің бейліктік үкіметтері және Британдық-Ирландиялық Кеңесінің өңірлік және сирек қолданылатын тілдер аясында белгілі бір мәртебеге ие. Англо-норман тілі, Норман тілінің бір кездері Англияның мемлекеттік тілі болған түрі, бүгінде Ұлыбританияда (қазіргі заң француз тілі деп аталады) көбінесе рәсімдік құрметке ие. Франция үкіметі оил тілдерін Францияның тілдері деп мойындайды, бірақ Францияның Конституциялық Кеңесі өңірлік немесе азшылық тілдері туралы Еуропалық хартаны ратификациялауға тыйым салды.

Ықпал

Линг д'оил тіліне жеңіске жеткен герман тайпаларының, әсіресе франктердің ана тілдерінің әсері тиді. Бұл көбінесе сөздікте (ол негізінен латын тілінен шыққан) емес, фонология мен синтаксисінде байқалды; Франктар, Бургундиялықтар және Нормандықтар басқыншылар билеушілерге айналды және олардың акценттері халықтың қалған бөлігі үшін стандарт ретінде қабылданды. Бұл француз тілінің басқа роман тілдерімен салыстырғандағы ерекшелігін көп жағдайда түсіндіреді. Нормандық жаулап алудан кейін ағылшын тіліне Норманмен байланыс күшті әсер етті, ал қабылданған сөздіктің көп бөлігі әдеттегідей Нормандық ерекшеліктерін көрсетті. Португал тіліне Оил және Окситан тілдерінің бірнеше диалектілерімен мың жылдан астам уақыт бойы үнемі байланыс жасаудың күшті әсері тиді, лексикада (кейбір бағалаулар бойынша 15–20% дейін, кемінде 5000 сөз түбірі), фонологияда және орфографияда. Дегенмен, Окситан тілінің ықпалы ең айқын болды, әсіресе провансаль тілінің мәртебесі арқылы, орта ғасырларда тробадурлардың өркендеу кезеңінде Оңтүстік-Батыс Еуропада Галисия-Португал лирикасы дамыған кезде. Провансаль әдебиетінің тікелей әсерінен басқа, қазіргі Францияның тілдері Галисия-Португал аймағында Бургундия әулетінің билігі, Клуни және Систер ордендерінің құрылуы, Иберия түбегінен Еуропаның басқа жерлерінен келген Сантьяго жолының көптеген бөлімдері және Реконкиста кезінде және одан кейін Пиреней тауларының арғы жағынан келген адамдардың Иберияға қоныстануы салдарынан да күшті болды. 19-шы ғасырдағы Бразилиялық ұлтшылдықтың португалға қарсы көзқарасы француз тілінің қолданылуын португал тілінен басым етуге әкелді, себебі Франция сол кезде өркениет пен прогрестің үлгісі ретінде қарастырылды. Француз тілін оқып үйрену тарихи тұрғыдан алғанда лузофондық элиталар арасында маңызды және күшті болды, сонымен қатар ол Португалия мен Бразилияның орта сыныбы үшін де шетел тілі ретінде таңдау жасалды, бірақ ғаламдану және постмодернизм дәуірінде ғана ағылшын тілі оны басып өтті. Бельгияда сөйленетін француз тіліне валлон тілінің әсері бар. Солтүстік Америкадағы француз тілінің дамуына Солтүстік-Батыс Франциядан келген қоныс аударушылардың сөйлеуі әсер етті, олар өздерінің сөйлеген француз тіліне Оил тілінің ерекшеліктерін енгізді. (Сондай-ақ, АҚШ-тағы француз тілі, Канададағы француз тілі)