Джордж Макай Браун: Шотландия ақыны және жазушысы

Кіріспе

Шотланд ақыны 1921–1996

Джордж Маккей Браун (17 қазан 1921 – 13 сәуір 1996) – шотланд ақыны, жазушы және драматург, өзінің Оркнейлік сипатымен ерекшеленеді. Ол 20 ғасырдың ең ұлы шотланд ақындарының бірі деп кеңінен мойындалған.

Ерте өмір және мансап

Джордж Маккей Браун 1921 жылғы 17 қазанда алты баланың ең кішісі болып дүниеге келді. Оның ата-анасы – Джон Браун, тігінші және пошташы, және Мэйри Маккей, Маккей кланының ұрпағы, Сазерлендтегі Стратиге жақын Браал ауылында шотланд гаэліктің Ри аймақтық диалектінде өскен. Шотландия материгінде оқуын аяқтаған кезеңдерден басқа, Браун өмірінің соңына дейін Оркней аралдарындағы Стромнесс қаласында тұрды. Оның Стромнесс көршілерінің бірі – суретші Сильвия Вишарт болды. Әкесінің ауруына байланысты жұмысы шектеліп, зейнетақы ала алмады. Отбасында депрессия тарихы болған, ал Браунның інісі Джимми Браунның өзіне-өзі қол жұмсаған болуы мүмкін: оның денесі 1935 жылы Стромнесс портынан табылды. Джордж Маккей Браунның жастық шағы кедейлікте өтті. Осы кезеңде ол туберкулезбен ауырады. Браунның ауруы оны Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда әскерге барудан алды және оның денсаулығына соншалықты әсер етті, ол қалыпты жұмыс істей алмады. Бірақ бұл оған жазуға уақыт және мүмкіндік берді. 1944 жылы ол «The Orkney Herald» газетінде жұмыс істей бастады, Стромнесс жаңалықтарын жазып, көп ұзамай өнімді журналист атанды. Ол Фрэнсис Скарфтың поэзия жазуға деген ынтасының арқасында шабыттанды. Кейін Эрнест Марвик, оның сын-пікірін бағалаған, және Роберт Рендалл оған жазушы ретінде дамуына көмектесті. Браунның «Аралық күндегігі» 1945 және 1956 жылдар аралығында «Herald» газетінде жарияланды. Ол «Islandman» деген псевдоним қолданды. Газеттің карикатурисі Боб Джонстон («Spike») оны «Spotlight» комиксінде көрінетін шарф киген күйінде бейнелейтін. Шетландқа сапарда шарфтың жоғалуы туралы 1951 жылы хабарланды. «Қазіргі кездегі аңызға айналған шарф» қайтарылып, Стромнесс дүкенінің терезесінде қойылды. Жергілікті депутат Джо Гримонд «Бұл шарфты тұрақты аймақтық кубок ретінде сақтау керек» деді, бірақ Браун «оны тіпті жумаған» деп шағымданды. Спайк оны «мың әңгіме тудырған шарф» деп сипаттады. 1947 жылы Стромнесс қаласы 1920 жылдан бері «құрғақ» болғандықтан, пабтарды қайта ашуға дауыс берді. 1948 жылы алғашқы бар ашылғанда Маккей Браун алғаш рет алкогольді татты. Ол алкогольді «аян ретінде сезінді; ол менің тамырларымды қуанышпен толтырды; барлық уайымдар мен ұялдық, алакөздіктерді кетірді. «Егер күнде түстен кейін екі стақан сыра ішсем, өмір қандай бақытты болар еді» деп ойладым. Оның өмірінде алкоголь маңызды рөл атқарды, бірақ ол «Мен ешқашан алкогольге тәуелді болған емеспін, себебі ағзаым тез тоқтады», – дейді.

George Mackay Brown was born on 17 October 1921, the youngest of six children. His parents were John Brown, a tailor and postman, and Mhairi Mackay, a descendant of Clan Mackay who had been brought up in Braal, a hamlet near Strathy, Sutherland, as a native speaker of the Reay Country dialect of Scottish Gaelic. Except for periods as a mature student in mainland Scotland, Brown lived all his life in the town of Stromness in the Orkney islands. One of his Stromness neighbours was his friend the artist Sylvia Wishart. Because of an illness, his father was restricted in his work and received no pension. The family had a history of depression and Brown's uncle, Jimmy Brown, may have committed suicide: his body was found in Stromness harbour in 1935. George Mackay Brown's youth was spent in poverty. During that period he contracted tuberculosis. Brown's illness kept him from entering the army at the start of the Second World War and affected him so badly he could not live a normal working life. However, this gave him time and space in which to write. He started work in 1944 with The Orkney Herald, writing on Stromness news, and soon became a prolific journalist. He was encouraged in writing poetry by Francis Scarfe, who was billeted in the Browns' house for over a year from April 1944. After that he was helped in developing as a writer by Ernest Marwick, whose criticism he valued, and by Robert Rendall. Brown's weekly Island Diary appeared in the Herald between 1945 and 1956. He used the pen name "Islandman" for the column. He was sometimes portrayed by "Spike" (Bob Johnston), the paper's cartoonist, wearing a prominent scarf in the regular Spotlight comic strip. The loss of the scarf on a trip to Shetland was described in 1951. The "now almost legendary scarf" was returned and put on display in a Stromness shop window. Jo Grimond, the local MP, said "the scarf should be retained as permanent inter county trophy," but Brown complained that "they hadn't even washed it". Spike described it as "the scarf that launched 1,000 quips". In 1947, Stromness voted to allow pubs to open again, the town having been "dry" since the 1920s. When the first bar opened in 1948, Mackay Brown first tasted alcohol. He found alcoholic drinks "a revelation; they flushed my veins with happiness; they washed away all cares and shyness and worries. I remember thinking to myself 'If I could have two pints of beer every afternoon, life would be a great happiness'". Alcohol played a considerable part in his life, but he says, "I never became an alcoholic, mainly because my guts quickly stalled."

Жоғары білім және ақындық бастамасы

Браун 1951–1952 оқу жылында Ньюбатл Абби колледжінде оқыды. Келесі оқу жылына оралғанда туберкулез ауруы қайталап, оқуын тоқтатуға мәжбүр болды. Бірнеше журналдарда өлеңдері жарияланғаннан кейін, оның алғашқы жинағы «The Storm» 1954 жылы Orkney Press баспасынан шықты. Мьюр алғы сөздерінде: «Мен осы өлеңдерде инабаттылық табамын» деп жазды. Барлығы үш жүз дана басылып, екі апта ішінде сатылып бітті. Жергілікті баспасөз бұл жинаққа жоғары баға берді. Браун Эдинбург университетінде ағылшын әдебиетін оқыды. Мьюрдің көмегімен әдеби журналда өлеңдері жарияланғаннан кейін, 1959 жылы Хогарт баспасынан оның «Нан мен балық» атты екінші жинағы жарық көрді. Ол жылы қарсы алынды. Осы кезеңде ол Сидни Гудсир Смит, Норман МакКейг, Хью МакДиармид, Том Скотт сияқты замандас шотланд ақындарымен танысты. Олар Эдинбургтегі Роуз-стритте жиі бірге отырып шай ішетін. Сол жерде ол «Роуз-стриттегі Муза» деп аталған Стелла Картрайтпен де кездесті. Браун қысқа уақытқа оған уәде берді және 1985 жылы қайтыс болғанға дейін хат алмасып тұрды. 1960 жылдың соңында Браун Морэй Хаус білім беру колледжінде мұғалімдерді даярлау курсын бастады, бірақ денсаулығының нашарлауы Эдинбургте қалуына кедергі келтірді. 1961 жылы жазылғаннан кейін ол оқытушылыққа жарамсыз екенін түсінді және жұмыссыз күйінде Stromness қаласындағы анасының үйіне оралды. Осы кезде ол Рим-католик шіркеуіне өтті, бала кезіндегі пресвитериандық дінінен 23 желтоқсанда крещениеден өтіп, келесі күні қасиеттілікке қатысты. Бұл діни сенімдері туралы 25 жылдай ойланғаннан кейін болды. Оның күнделікті әдеттерінде, соның ішінде ішімдік ішуінде ешқандай өзгеріс болған жоқ.

Ақындық жетістігі

Жұмыссыздық пен Хогарт баспасынан өлеңдер жинағын қабылдамағаннан кейін Браун Джерард Мэнли Хопкинс туралы аспирантурада оқыды, бірақ оған мұндай жұмыс ұнамады. Бұл 1964 жылға дейін, «Кит жылы» атты өлеңдер жинағы қабылданғанға дейін оны белгілі бір жұмыспен айналыстырды. Жаңа тапсырмалар алған соң Браун алғаш рет өзін қаржылық тұрғыдан қамтамасыз ете алды. 1965 жылдың желтоқсанында ол Шотландия өнер кеңесінен стипендия алды, себебі ол 1967 жылдың ақпан айында сыншылардың жоғары бағасын алған «Махаббат күнтізбесі» атты әңгімелер жинағын дайындап жатқан болатын. Ол әлі де Стелла Картрайттың және өзінің ішімдікке құмарлығынан қиналатын. Сол жылы оның ішуіне қарсы болғанымен, оны қолдаған анасы қайтыс болды; ол 4 фунт стерлинг мұра қалдырды. Осы уақытта ол Сивия Вишарттың суреттерімен Оркней аралдары туралы эсселер мен фантастикалық шығармаларды қамтитын «Оркней кестесі» атты туындыда жұмыс істеді. 1968 жылы ол авторлар қоғамының стипендиясымен Ирландияға бір рет сапар шекті. Ол Сеймус Хинимен кездесті, бірақ оның жүйкелік жағдайы сапардан ләззат алу мүмкіндігін шектеді. 1969 жылы оның «Уақыт сақтауға» атты әңгімелер жинағы жағымды қабылдауға ие болды. Шарльз Козли: «Бүгінгі таңда осы жанрда жазатын ешкім оған мың шақырымдай жақын емес» деді. Осы жылы ол 1971 жылы «Аралы балықшылар» деп жарияланған Раквик туралы алты бөлімнен тұратын өлеңдер циклын аяқтады. Сол уақытта «Оркней кестесі» коммерциялық сәттілікке жетті. 1960 жылдардың соңында Браунның поэзиясы халықаралық деңгейде танымал болды, мысалы, американдық ақын Роберт Лоуэлл онымен кездесу үшін Оркнейге келді. 1970 жылдың жазында Браун музыкант Питер Максвелл Дэвиспен Раквикте танысты. Кейіннен Раквикке көшіп келген Дэвис өзінің көптеген шығармаларын Джордж Маккей Браунның поэзиясы мен прозасына негіздеді. Браун қазір өзінің алғашқы «Гринво» романымен айналысып жатты, ол «Қара жұлдыз» операциясы деп аталатын белгісіз жобамен қауіп төндіретін Оркней қауымының тарихын баяндайды. Кейіпкерлердің көпшілігі психологиялық тұрғыдан тереңдемеген. Бір ерекшелік – (ішкілікке құмар) пастордың анасы, миссис Макки. Браун оны екінші дәрежелі кейіпкер ретінде жасауды жоспарлаған, бірақ ол оның туралы: «Роман дамыған сайын мен оны көбірек жақсы көре бастадым» деді. Әдебиеттік биографияның сөздігі «Гринво» романы «осы ғасырдың ұлы прозалық өлеңдерінің бірі» деп бағалайды. Роман 1972 жылдың мамырында жарық көрген кезде Оркней аймағында мұнай барлау басталғандықтан, болашақты болжағандай көрінді. Браунның айтуынша, осындай атақ-даңққа ие болу оған қиындық тудырды. Магнус Эрлендссонның өмірі туралы әңгіме Браунның жиі қайта оралатын тақырыбы болды және ол оның келесі романының тақырыбы болды, «Магнус», ол 1973 жылы жарық көрді. Магнустың өмір тарихы Оркней сагасында баяндалады. Роман қасиеттілік және өзінен бас тарту тақырыптарын зерттейді. Кейбір сыншылар бұл туындыны «үзіліс-үзіліс» деп санайды, бірақ Браун 1974 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсетулер тізімінде OBE орденімен марапатталды. Алайда, «Магнусты» аяқтағаннан кейінгі кезең Браунның психикалық күйзеліске ұшыраған кезеңдерінің бірі болды. Олардың алғашқы таңдауы 1975 жылы «Хамнавуеден хат» деп жарияланды. 1976 жылдың ортасында Браун Нора Кеннедимен танысты, ол Оңтүстік Рональдсейге көшіп бара жатқан Веналық зергер және күміс шебері. Олар қысқа уақытқа ғана танысып, өмір бойы достық қарым-қатынаста болды. 1977 жылдың басында ол бұл қыстың жазушы ретінде ең өнімді болғанын айтты.

After a period of unemployment and rejection of a volume of his poetry by the Hogarth Press, Brown did a postgraduate study on Gerard Manley Hopkins, although such work was not to his taste. This provided some occupation and income until 1964, when a volume of poetry, The Year of the Whale, was accepted. Brown now found himself able to support himself financially for the first time, as he received new commissions. He received a bursary from the Scottish Arts Council in December 1965 as he was working on the volume of short stories, A Calendar of Love, which was issued to critical acclaim in February 1967. He was still troubled by excessive drinking, and that of Stella Cartwright. Later that year came the death of his mother, who had supported him despite disapproving of his drinking; she left an estate of £4. Meanwhile, he had been working on An Orkney Tapestry, which includes essays on Orkney and more imaginative pieces, illustrated by Syvia Wishart. The year 1968 also saw his one visit to Ireland, on a bursary from the Society of Authors. He met Seamus Heaney there, although his nervous condition reduced his ability to enjoy the visit. In 1969, his short story collection A Time to Keep received a positive welcome. The poet Charles Causley said, "I don't know anyone writing in this particular genre today who comes within a thousand miles of him." This was also the year in which he finished working on a six part cycle of poems about Rackwick, published in 1971 as Fishermen with Ploughs. Meanwhile, An Orkney Tapestry was proving to be a commercial success. By the late 1960s Brown's poetry was renowned internationally, so that the American poet Robert Lowell, for example, came to Orkney expressly to meet him. During the summer of 1970, Brown met the musician Peter Maxwell Davies in Rackwick. Subsequently, Davies, who came to live in Rackwick, based a number of his works on the poetry and prose of George Mackay Brown. Brown was now working on his first novel Greenvoe, the story of an imaginary Orkney community menaced by an undefined project called 'Operation Black Star'. The characters, with one exception, are not portrayed in any psychological depths. The exception is Mrs Mckee, mother of the (alcoholic) minister; Brown had intended her to be a minor character but he said of her, "I grew to love her more and more as the novel unfolded". The Dictionary of Literary Biography says that Greenvoe "ranks among the great prose poems of this century". When the novel was published in May 1972 it appeared prophetic because of the oil exploration beginning in the Orkney area. Brown found the resultant degree of celebrity a trial. The story of the life of Magnus Erlendsson, Earl of Orkney was one to which Brown frequently turned, and it was the theme of his next novel, Magnus, published in 1973. The story of Magnus's life is told in the Orkneyinga saga. The novel examined the themes of sanctity and self sacrifice. While some critics see the work as "disjointed",

Brown was awarded an OBE in the 1974 New Year Honours List. The period after completing Magnus, however, was marked by one of Brown's acute periods of mental distress. A first selection of them appeared as Letter from Hamnavoe in 1975. In mid 1976, Brown met Nora Kennedy, a Viennese woman jeweller and silversmith who was moving to South Ronaldsay. They had a brief affair and remained friends for the rest of his life. He said in early 1977 that this had been his most productive winter as a writer.

Мұра

2021 жылы Браунның туғанына 100 жыл толуы Оркни және Шотландияның басқа жерлерінде түрлі шаралармен аталып өтті. Қазан айында Оркни мұражайы Кирквалл қаласында Браунның өмірі мен еңбектерін көрсететін көрме ұйымдастырды. Көрме оның соңғы романының атымен – "Уақыт мұхитының жанында" деп аталды. Шотландияның "Кітап апталығы" барысында "Тау және аралдар" университеті Браунның түрлі түсті шарфынан шабыдаланып, мәтіндер жинағын цифрлық «ұлыс шарф» ретінде ұсынды.

Жұмыс

Браунның поэзиясы мен прозасы "әшекейлеудің және безендірудің болмауымен; сипаттама, түс, пішін және қимылдың ең қажетті нәрсеге дейін қарапайымдастырылуымен, байқалған нысанның шынайылығын күшейтетінімен" сипатталатыны айтылады, ал "оның өлеңдері оған ғана тән, бақыланатын және бейжай дауыспен толығып, әр сөздің ашылатын өлеңнің баяндау схемасындағы өз рөлін орындауына мүмкіндік берді". Браун өзінің туған аралдарынан өлеңдеріне, әңгімелеріне және романдарына ең көп шабыттанды. Ол исландтық Оркней сагасын, әсіресе "Магнус" романында пайдаланды. Шеймус Хини Браунның туындылары "Оркней инесінің көзі арқылы барлық нәрсені өткізу арқылы" өмірді өзгертеді деді.

Өмірбаяндары

Оның "Мен ән айтатын аралдар үшін" атты автобиографиясы қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай жарық көрді. 2004 жылы Роуэна Мюррей мен Брайан Мюррейдің "Үнсіздіктің сұрауы" атты әдеби биографиясы, 2006 жылы Мэгги Фергюсонның "Джордж Маккей Браун: Өмір", ал 2011 жылы Рон Фергюсонның "Джордж Маккей Браун: Жаратқан жара және сыйлық" атты еңбегі жарық көрді. Бұл еңбек Браунның рухани жолына, соның ішінде оның пресвитериандықтан Рим католиктігіне көшуіне арналған зерттеу. 2015 жылы оның досы Жоанна Рамзидің "Қар астындағы тұқым" атты жеке естеліктері жарияланды.