Кіріспе
Биологиялық әртүрлілікке қауіп төнген аймақ
Биологиялық әртүрлілік ошағы – адам қоныстануының салдарынан биологиялық әртүрлілігі жоғары биогеографиялық аймақ. Норман Майерс бұл тұжырымды 1988 және 1990 жылдары «The Environmentalist» журналында жариялаған екі мақаласында жазды. Кейін Майерс және басқа ғалымдардың жан-жақты талдауынан кейін бұл тұжырым «Жердің биологиялық жағынан ең бай және жойылу қаупі бар құрлықтағы экорегиондары» және 2000 жылы «Nature» журналында жарияланған зерттеме арқылы қайта қарастырылды. Әлем бойынша 36 аймақ осы анықтамаға сай келеді. Бұл аймақтар әлемдегі өсімдіктердің, құстардың, сүтқоректілердің, бауырымен жорғалаушылардың және қосмекенділердің шамамен 60% түрлерін қамтиды, олардың көп бөлігі эндемиктер. Кейбір ошақтарда 15 000-ға жуық эндемикалық өсімдік түрі кездеседі, ал кейбіреулері табиғи мекендерінің 95% дейін жоғалтқан. Осы мекендердің жоғалуының нәтижесінде әлемдегі құрлықтағы тіршілік атаулының шамамен 60% жер бетінің 2,4% ғана бөлігінде тіршілік етеді. Кариб теңізіндегі Гаити және Ямайка сияқты аралдардағы эндемикалық өсімдіктер мен омыртқалы жануарлар популяциясына қарқынды орман кесудің салдарынан қысым күшейіп жатыр. Басқа аймақтарға Тропикалық Анд, Филиппин, Мезоамерика және Сундаланд жатады, олар орман кесудің қазіргі қарқынында өсімдіктер мен омыртқалы жануарлардың көп бөлігін жоғалтуы мүмкін.
Ыстық нүктелерді қорғау бойынша бастамалар
Қазіргі уақытта биологиялық әртүрлілік ошақтарының жалпы жер көлемінің тек шағын бөлігі ғана қорғауға алынған. Бірнеше халықаралық ұйым биологиялық әртүрлілік ошақтарын сақтау үшін жұмыс істейді. Critical Ecosystem Partnership Fund (CEPF) – бұл өсімдіктер мен жануарлардың ең бай түрлерге ие Жердің аймақтарын, соның ішінде биологиялық әртүрлілік ошақтарын, жоғары биологиялық әртүрлілікке ие жабайы аймақтарды және маңызды теңіз аймақтарын қорғау үшін үкіметтік емес ұйымдарға қаржыландыру және техникалық көмек көрсететін жаһандық бағдарлама. Дүниежүзілік табиғат қоры (World Wide Fund for Nature) «Жаһандық 200 Экоаймағы» деп аталатын жүйені жасады, оның мақсаты – он төрт құрлықтық, үш тұщы сулық және төрт теңіздік тіршілік ортасынан консервацияға басымдық берілетін экоаймақтарды іріктеу. Олар түрлердің көптігі, эндемизм, таксономиялық ерекшелік, ерекше экологиялық немесе эволюциялық құбылыстар және жаһандық сирек кездесетіндігі үшін таңдалады. Барлық биологиялық әртүрлілік ошақтарында кем дегенде бір «Жаһандық 200 Экоаймағы» бар. Birdlife International 218 «Эндемикалық Құс Аймағын» (EBA) анықтады, олардың әрқайсысында басқа еш жерде табылмайтын екі немесе одан көп құс түрі бар. Birdlife International әлем бойынша 11 000-нан астам маңызды құс аймақтарын анықтады. Plantlife International маңызды өсімдік аймақтарын анықтау және басқаруға бағытталған бағдарламаларды үйлестіреді. «Нөлдік жойылуға қарсы альянс» – бұл әлемдегі ең қауіпті эндемикалық түрлерге назар аудару үшін бірлесіп жұмыс істейтін ғылыми ұйымдар мен табиғатты қорғау топтарының бастамасы. Олар 595 нысанды анықтады, оның ішінде көптеген Birdlife International-дың маңызды құс аймақтары бар. National Geographic Society биологиялық әртүрлілік ошақтарының картасын, сонымен қатар әр ошақтағы жойылу қаупі төніп тұрған жеке фауна туралы егжей-тегжейлі ArcView shapefile және метадеректерді дайындады, олар Conservation International-дан қолжетімді. Өтемақылы орманды қайта жаңартуды басқару және жоспарлау органы (CAMPA) Үндістандағы орманның жойылуын бақылауға тырысады.
Сын
Биологиялық әртүрліліктің өзекті нүктелері әдісінің кең танылуы кейбір сынға алып келді. Kareiva & Marvier (2003) сияқты зерттемелер биологиялық әртүрліліктің ыстық нүктелері:
Түрлердің байлығының басқа формаларын жеткілікті деңгейде көрсетпейді (мысалы, жалпы түрлердің байлығы немесе қорғауға алынған түрлердің байлығы). Қамырлы өсімдіктерден өзге таксондарды (мысалы, омыртқалылар мен саңырауқұлақтарды) жеткілікті деңгейде көрсетпейді. Кішкентай аумақты байлық ошақтарын қорғамайды. Жер пайдалану үлгілерінің өзгеруін ескермейді. Ыстық нүктелер – бұл қоршаған ортасының көп бөлігін жоғалтқан аймақтар, бірақ бұл олардың қазір де қоршаған ортасын жоғалтып жатқанын білдірмейді. Керісінше, салыстырмалы түрде жақсы сақталған аймақтар (мысалы, Амазонка бассейні) жердің аз бөлігін жоғалтқан, бірақ қазіргі уақытта қоршаған ортасының жоғалуы өте қарқынды жүріп жатыр. Экожүйелік қызметтерді қорғамайды. Филогенетикалық әртүрлілікті ескермейді. Жақында жарияланған бірқатар зерттемелерде биологиялық әртүрліліктің өзекті нүктелері (және көптеген басқа басымдық берілген аймақтар) шығындар мәселесіне назар аудармайтыны көрсетілді. Биологиялық әртүрліліктің өзекті нүктелерінің мақсаты – жоғары биологиялық құндылыққа ие аймақтарды анықтау ғана емес, сонымен қатар, қорғауға жұмсалатын қаражатқа басымдық беру. Анықталған аймақтарға дамыған елдердегі кейбір аймақтар (мысалы, Калифорния флоралық провинциясы) және дамушы елдердегі басқа аймақтар (мысалы, Мадагаскар) кіреді. Жердің құны осы аймақтар арасында бірнеше есе немесе одан да көп айырмашылықты құрайды, бірақ биологиялық әртүрліліктің ыстық нүктелерін белгілеу кезінде бұл айырмашылықтың маңыздылығы ескерілмейді. Дегенмен, қорғауға қолда бар ресурстар да осылайша әртүрлі болады.