Лаоник Холкоконділ: Византия тарихшысының өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Византиялық грек тарихшысы (1430–1470 жж.)

Лаоникос Халкокондилес, Лаоникус Халкокондилес (Λαόνικος Χαλκοκονδύλης; шамамен 1430 – шамамен 1470) – Афинадан шыққан византиялық грек тарихшысы. Ол Византия империясының соңғы 150 жылын баяндайтын он кітаптан тұратын «Тарихтың көрнектілігі» (Apodeixis Historion) еңбегімен танымал. Лаоникос Халкокондилес шамамен 1430 жылы Флоренциядағы Афинада аристократтық отбасында дүниеге келген. Лаоникостың шын аты Николаос болған, бірақ ол классикалық грек білімі мен қызығушылығын көрсету үшін «Лаоникос» деген дыбысталуы жағынан ұқсас анаграмманы қабылдады. Бұл Лаоникос пен Византия Мистрасындағы Плето және Бессарион сияқты зиялы шеңберінің басқа мүшелерімен ортақ интеллектуалдық тенденция болды. XV ғасырдың бірінші жартысында Афинаны Ацьяюоли әулеті билеген, олар Халкокондиллилермен некелік байланыстармен байланысты болған. «Тарихтардың көрнектілігі» (Apodeixis Historion) еңбегінде Лаоникос әкесі Георгий Халкокондилес Осман сұлтаны Мұрат II (1421–1444, 1446–1451) алдына екі рет дипломатиялық миссиямен барғанын айтады. Георгий Афинаның бұрынғы Флоренция герцогының жесірімен бірге Афина тағына ие болуға тырысып, Мұрат II-нің қолдауын алу үшін Османдық сарайына сапар шеккен. Миссия сәтсіз аяқталып, Халкокондилли отбасы 1435 жыл шамасында Афинадан қуылды. Лаоникос Халкокондилес пен оның отбасы Византияның Мистра қаласына көшіп келді. Сол кезде Пелопоннес деспоты және болашақ Византия императоры Константин Палеолог Георгий Халкокондилесті Мұрат II-ге екінші миссияға жіберді, мақсаты – Византия билігіне Афина герцогтігін қайтару. Георгий осы миссия кезінде Османдықтар тарапынан тұтқынға алынды. Бұл сәтсіз әрекет 1446 жылы Пелопоннеске қарсы Осман әскерінің жорығына әкелді. Лаоникостың 1446 жылғы Османдықтардың басып кіруі туралы баяны куәгердің баяндамасы болуы мүмкін деп болжанады. Мистрада Лаоникос Византия империясының бас судьясы, Платон философы Георгий Гемист Плетонның шәкірті болды. Мистрадағы деспоттардың сарайында Плетон византиялық билеушілердің кеңесшісі болды және студенттердің үлкен тобына сабақ берді. Плетоның студенттерінің арасында католик шіркеуінің болашақ кардиналдары Бессарион мен Исидор, Риммен шіркеу одағына қарсы шыққан православиелік фракциялардың жетекшісі Марк Евгеникос, Михаил Апостолис және күнге табынушы деп мойындаған Деметриос Рауль Кабакес болды. Кабакес Плетонның құпия трактатының қалған бөліктерін (Nomoi) Еуропаға таратуда маңызды рөл атқарды. Nomoi трактатын Плетонның Аристотельдік қарсыласы және анти-унионист теологы Осман патриархы Георгий Геннадий Шолариос, философтың қайтыс болғаннан кейін шамамен 1455 жылы алғаннан кейін өрттеп жіберді. Автодафеге байланысты Шолариос Плетонның білім алған кезінде белгісіз варвар қаласындағы еврей ойшылының ықпалынан туындаған эллиндікке (яғни, бұтқа табынушылыққа) айналғанын айтты. Тарихшылар бұл қала Осман Бурсасы немесе Эдирне болуы керек деп болжады, бірақ нақты дәлелдер жоқ; ол Шығыс Жерорта теңізіндегі мұсылмандық сарайлардың бірі болуы мүмкін. Бұл діни дау-жанжалдың эхосы Apodeixis кітабында көрінеді. Бір қызықты және лаконикалық үзіндіде Лаоникос грек дінін Зевс, Гера, Аполлон және Артемида құдайларына сену және оларға табынушылық ретінде анықтады және богемдіктер от пен күнге табынуды тоқтатып, пұтқа табынушылық әлі де он бесінші ғасырда әлемнің әртүрлі жерлерінде сақталғанын жазды. Лаоникостың ислам мен христиан дінінің діни тәжірибелері мен сенімдері туралы баяндамасы метафизикадан бас тартуымен және дінді қоғамды реттейтін мәдени және әкімшілік жүйе ретінде анықтауымен ерекшеленеді. Бессарион, Исидор, Марк Евгеникос және Геннадий Шолариосқа қатысты үзіндіде 1438 жылы Феррарадағы Флоренция кеңесінде өткен пікірсайыстар егжей-тегжейлі баяндалады. Кеңесте византиялықтар мен латындықтар православие мен католик шіркеулері арасындағы алауыздықты жатусыруға тырысты. Осы үзінділерде және басқа жерлерде Лаоникос классикалық термин «threskeia» (діни тәжірибе) жүйелі түрде қолданады, ол ритуалдар мен культтың белгілерін білдіреді және «pistos» (сенім) терминін ешқашан қолданбайды. Соңғы термин Византияда дінге қатысты жиі қолданылды. Лаоникостың Плетонмен Мистрадағы оқуы Анконалық Кириактың 1447 жылдың шілдесінің соңы мен тамыз айының басында жазған күнделік жазбасында көрсетілген. Кейде қазіргі заманғы археологияның әкесі деп аталатын итальяндық саудагер және гуманист, Плетоны Мистрада зерттеген кезде ол «таланты мол жас афиналық Николаос Халкокондилеспен» кездесті, ол латын және грек әдебиеттерінде ерекше білімді болды. Кейінгі орта ғасырлық Греция екі тілде сөйлейтін қоғам болды, батыспен байланыстар жиі болды. Лаоникостың итальяндық қала-мемлекеттері мен батыстық саясаттарды егжей-тегжейлі баяндауы, батыстағы ағымдағы және өткен оқиғалар туралы терең білімі, Италияға көшкен грек кардиналдары Бессарион мен Исидорға деген құрметі және батыстық қалалық орталықтардан алынған құпия ақпараттарды тарату қабілеті ол кейінгі орта ғасырлық Грецияның франко-грек қоғамының мүшесі екенін көрсетеді. Шындығында, Лаоникос осы туралы оқырмандардың назарын аударуға мақтан тұтты, Apodeixis кітабының кіріспе сөздерінде өзін «Афиналық Лаоникос» деп атады. Қызықты және маңыздысы, Лаоникос Apodeixis кітабында Плетоны ашық түрде еске алмайды. Алайда, Лаоникостың Геродотты тарихнамалық үлгі ретінде қабылдауы, Apodeixis кітабындағы гректердің жекелігіне назар аударуы, мифтік уақытқа дейінгі тарихи естеліктерді жазуы, ислам мен Мұхаммед пайғамбарға деген жағымды көзқарасы және болжамдық білімге деген қызығушылығы Плетонның оқулары мен жазбаларына ұқсас. Лаоникостың Ренессанс тарихнамасына қосқан әдістемелік үлесі – Геродотты үлгі ретінде қабылдауы болды. Геродот византиялық мектептерде иониялық грек тілінің үлгісі ретінде оқытылса да, кейінгі антик және орта ғасырлардағы сенімсіз тарихшы және аңызға құмар адам ретінде қарастырылды. Сонымен қатар, классикалық тарихшының Персияның тирандық империясын еркін грек қала-мемлекеттеріне қарсы қоюы византиялық саяси идеологияға сай келмеді, ол әділ әмбебап империяға талап қойды. 1453 жылдан кейін және барлық византиялық территориялар Мехмед II басқаратын орталықтандырылған Осман мемлекетіне қосылғаннан кейін Геродот Османды сипаттау үшін пайдалы тарихнамалық үлгі ретінде пайда болды. Бұдан әрі, Лаоникостың Геродоттық империялық моделін Мехмед II-нің императорлық талаптарымен бірге қарастыру керек. Бұл талаптар замандас грек тарихшысы және бюрократы Критобулос тарихында мақтауға ие болды. Критобулос өзінің тарихының грек қолжазбасын Осман сұлтанына арнап, ұсынды, бұл XV ғасырдың соңында византиялық мұраға қатысты бәсекелестік талаптарды көрсетті. Лаоникос Геродоттың Персия соғыстарының тарихын Плетонмен Мистрада мұқият зерттеген болуы керек, өйткені Геродоттың XIV ғасырлық византиялық қолжазбасы (Florentine Laurentian Library-дегі Plut. Gr. 70.06) мұғалім мен оқушыға тиесілі болған. Лаоникос осы қолжазбаның соңғы бетіне ежезкі тарихшыға қатысты эпиграфты жазды, Геродоттың тарихы «құдайлық басшылықпен» жазылғанын айтты. Бұл нақты қолжазба Плетонның шәкірттері, оның ішінде Бессарион мен Кабакес тарапынан бірнеше рет көшірілді. Мәтіндік араласулар, мысалы, шеттерінде күн мен айдың ауыспалы астрономиялық белгілерін қосу және қолжазбадағы болжамдық мәлімдемелерді белгілеу және Plut. Gr. 70.06 мен Мистра зиялыларымен байланысты басқа қолжазбалар арасындағы тығыз байланыс Геродоттың...

Laonikos Chalkokondyles, Latinized as Laonicus Chalcocondyles (Λαόνικος Χαλκοκονδύλης; c. 1430 – c. 1470) was a Byzantine Greek historian from Athens. He is known for his Demonstrations of Histories in ten books, which record the last 150 years of the Byzantine Empire. Laonikos Chalkokondyles was born to an aristocratic family in Florentine Athens circa 1430 32. Laonikos’ birth name was Nikolaos but he adopted the classical sounding anagram Laonikos to emphasize his classical Greek learning and interests. This was an intellectual trend that Laonikos shared with other members of his intellectual circle in Byzantine Mistra such as Pletho and Bessarion. In the first half of the fifteenth century, Athens was under the rule of the Florentine family of the Acciajuoli to whom the Chalkokondyli were connected by marriage ties. In his seminal work Apodeixis Historion (Display of Histories), Laonikis claims that his father George Chalkokondyles visited the Ottoman Sultan Murad II (r. 1421 1444, 1446 1451) twice on diplomatic missions. George had attempted to gain the throne in Athens along with the widow of the former Florentine Duke of Athens and had travelled to the Ottoman court for Murad II’s endorsement. The mission was unsuccessful and the Chalkokondyli family were exiled from Athens circa 1435. Laonikos Chalkokondyles and his family relocated to Byzantine Mistra. Constantine Palaiologos, Despot of the Peloponnesus at this time and future Byzantine Emperor during 1453, sent George Chalkokondyles on a second mission to Murad II which aimed to restore the Duchy of Athens to Byzantine rule. George was imprisoned by the Ottomans during this mission. The unsuccessful attempt led to the Ottoman military campaign against the Peloponnesus in 1446. It has been proposed that Laonikos’ narrative of the Ottoman invasion in 1446 is an eyewitness account. In Mistra, Laonikos became the student of George Gemistos Pletho, a Platonist philosopher and Judge General of the Byzantine Empire. At the court of the Despots in Mistra, Pletho was an advisor to Byzantine rulers and taught a wide ranging group of students. Among Pletho’s students, there were Bessarion and Isidore, the two future Cardinals of the Catholic Church, Mark Eugenikos, the leader of Orthodox factions who resisted Church Union with Rome, Michael Apostolis, and the self professed sun worshipper Demetrios Raoul Kabakes. Kabakes was instrumental in disseminating the remaining portions of Pletho’s secret tract Nomoi (Laws) in Europe. The Nomoi had been burned by the Ottoman Patriarch George Gennadios Scholarios, Pletho’s Aristotelian arch enemy and anti Unionist theologian, following the Platonist philosopher’s death when the Patriarch was sent the tract c. 1455. In connection with the autodafe, Scholarios had commented that Pletho had become a Hellene (that is pagan) as a result of his education under a Hellenizing Jewish thinker at an unspecified barbarian city in his youth. Historians have argued that this city must have been either Ottoman Bursa or Edirne without conclusive evidence; it could have been any one of the Muslim courts in the eastern Mediterranean. There are echoes of this religious controversy in the Apodeixis. In an intriguing and laconic passage, Laonikos defined Hellenic religion as polytheistic ritual belief in the gods Zeus, Hera, Apollo and Artemis and wrote that it was only recently that the Bohemians stopped worshiping fire and the sun while the pagan religion was still practiced in various locations in the world in the fifteenth century. Laonikos’ narrative on religious practices and beliefs, both Islam as well as Christianity, is conspicuous for its omission of metaphysics and for his definition of religion as a cultural and administrative system that regulates societies. A passage concerning Bessarion, Isidore, Mark Eugenikos, and Gennadios Scholarios details the deliberations at the Council of Florence Ferrara in 1438 9. At the Council the Byzantines and the Latins aimed to mend the Schism between the Orthodox and the Catholic Churches. In these passages and elsewhere, Laonikos systematically employs the classical term “threskeia” (religious practice) which has connotations of ritual and cult and never uses the term “pistos” (faith). The latter term was more commonly used in connection with religion in Byzantium. Laonikos’ instruction with Pletho in Mistra is revealed in a diary entry of Cyriac of Ancona from late July early August 1447. The Italian merchant and humanist who is sometimes also referred to as the father of modern archaeology, was visiting Pletho in Mistra when he met “the gifted young Athenian, Nikolaos Chalkokondyles remarkably learned in both Latin and Greek literature.” Late medieval Greece was a hybrid society where bilingualism was a common feature and contacts with the west were frequent. Laonikos’ detailed presentation of Italian city states and western polities, intricate knowledge of current and past events in the west, admiration for the Greek Cardinals Bessarion and Isidore who had migrated to Italy, and capacity for salacious gossip from western urban centers reveal that he was a member of the Franko Greek society of late medieval Greece. In fact, Laonikos was proud to draw the readers’ attention to this, referring to himself as “Laonikos the Athenian” in the opening words of the Apodeixis. Interestingly and tellingly, Laonikos does not openly reference Pletho in the Apodeixis. However, Laonikos’ adoption of Herodotus as historiographical model, the explicit emphasis on Hellenic identity in the Apodeixis, the articulation of a long historical memory extending to mythical time, the sympathetic presentation of Islam and the prophet Mohammed, and interest in oracular knowledge are similar in tenor to Pletho’s teachings and writings. Laonikos’ methodological contribution to Renaissance historiography was his adoption of Herodotus as model. Although Herodotus was taught in Byzantine schools as a linguistic model for Ionian Greek, he was denigrated as an unreliable historian with a penchant for the fabulous in late antiquity and the middle ages. Furthermore, the classical historian’s formulation of the tyrannical Persian empire in opposition to the free Greek city states was not in line with Byzantine political ideology with its claim to just universal Empire. In the aftermath of 1453 and the eventual incorporation of all Byzantine territories into the centralizing Ottoman state under Mehmed II, Herodotus emerged as a useful historiographical model to describe the Ottomans. Further, Laonikos’ Herodotean model of Empire should be evaluated in tandem with Mehmed II’s imperial claims. These claims were applauded in the History of Kritoboulos, the contemporary Greek historian and bureaucrat. Kritoboulos dedicated and presented the Greek autograph manuscript of his History to the Ottoman Sultan himself, illustrating the competing claims on the Byzantine heritage in the latter part of the fifteenth century. Laonikos must have studied the classical historian of the Persian Wars closely with Pletho in Mistra as a fourteenth century Byzantine manuscript of Herodotus (Plut. Gr. 70.06 in the Laurentian Library in Florence) was owned by both teacher and student. Laonikos inserted an epigraph concerning the ancient historian on the last folio of this manuscript, writing that Herodotus’ History was composed with “divine guidance.” This particular manuscript was copied multiple times by Pletho’s disciples, among them Bessarion and Kabakes. Textual interventions such as the insertion of alternating astronomical symbols of the sun and the moon in the margins and the marking of oracular statements in the manuscript and the close links between Plut. Gr. 70.06 and other manuscripts associated with the Mistra intellectuals, demonstrate that Herodotus was not merely prized as a classical historian. In the epigraph, Laonikos praised Herodotus as a “herald” who described in detail the deeds of the Hellenes. Laonikos also wrote that he was amazed that the Hellenes “displayed a virtue that was greater than human”. Laonikos’ word choice xrhsamenoi (display), to refer to the Hellenes, is also used to describe oracular statements. In fact, the ancient historian Herodotus had cosmic significance for the Mistra intellectuals at a time when eschatological beliefs were widespread. Laonikos’ adoption of Herodotus was systematic, thorough and methodical. He adopted the organizational scheme of the ancient historian as well as Herodotus’ approach to source material. Arnaldo Momigliano has distinguished a Herodotean approach from the approach advocated by Thucydides, whose strict focus was on contemporary political events. Herodotus, on the other hand, whose main narrative thread focused on the clash between the Persians and the Hellenes that occurred in an earlier generation than when the historian was composing his work, necessarily had to rely on oral reports from multiple sources. Moreover, Herodotus’ numerous excursuses into cultural geography necessitated his reliance on foreign informants. Similarly, Laonikos constructed his narrative around the wars between the Ottomans and the Byzantines and in the process relied on Ottoman Turkish informants for political events, ethnographic details, origin stories and much else. Laonikos incorporated extensive material on the kinship groups, language, religious beliefs, and customs of the Ottoman Turks in line with Herodotus. A short section on the Ottoman custom of lighting military camp fires during sieges is included in the excerpt below. In the very long tradition of Byzantine historiography, such primary focus on the “other” and the “barbarian” was unprecedented with the exception of Kritoboulos. With a composition date after 1464, Laonikos was one of the earliest narrative sources on Ottoman history in any language and the only witness for many of the events and personalities he recorded. While Laonikos depicted Ottoman Sultan Murad II in a favorable light, his son Mehmed II the Conqueror was portrayed as an oriental tyrant par excellence, bringing to mind Herodotus’ representations of Darius and Xerxes. Laonikos relied on Ottoman informants who maintained a critical distance to the Ottoman court and the narrative contains echoes of the kind of Ottoman social criticism of Mehmed II’s reign, only included in the Ottoman historiographical tradition in the late fifteenth and sixteenth centuries. While the criticism of Mehmed II’s social and political policies was not put down to paper in the east during the Sultan’s reign, they circulated widely in the west thanks to the Apodeixis. There are more than 30 manuscripts of the Apodeixis from the fifteenth and sixteenth centuries, demonstrating its popularity. It was first printed in 1556 in Latin translation along with other tracts on the Ottomans. Catering to the European demand for information on the Ottomans, the Latin translation was reprinted numerous times. French translations and editions appeared in the sixteenth and seventeenth centuries, some of them with illustrations and supplementary material. The original Greek text appeared later than its Latin and French translations in a bilingual edition printed in 1615 in Geneva. Laonikos’ original vision of the Ottomans as oriental tyranny and his revival of Herodotus historiographical model would endure and mold subsequent western engagements with the east.

Өмір

Халкокондильдер Афинадағы ең көне тума тайпалардың бірі болды және зор беделге ие болды. Лаоникс заманында флоренциялық Акчаййоли әулеті билік жүргізді. Оның әкесі Георгий, герцог Антонио I Акчаййолидің әйелі Мария Мелиссенің туысы еді. 1435 жылы Антонио қайтыс болғанда, Мария Афина герцогтығын өзі басқаруға тырысып, Георгийді Осман сұлтаны Мұрад II-ге жіберіп, Афина үкіметін өзіне және Георгий Халкокондильге тапсыруды сұрады. Бірақ ол болмағанда герцогиня Акропольден алданып шығарылып, Акчаййоли әулетінің жас мұрагері Нерио II Афина герцогы деп жарияланды. Ал осы уақытта Георгий Халкокондильдің ұсынысы, сұлтанға 30 мың алтын монета ұсынғанына қарамастан, қабылданбады және ол түрмеге қамалды. Георгий Халкокондиль Константинопольге қашып құтылуға үлкерді, Уильям Миллердің айтуынша, "өзінің ілесушілерін, шатырларын және жүк көтергіш малдарынан айырылды", бірақ Константинопольден кемемен шыққаннан кейін афиналық кемеде тұтқындалып, сұлтанға жеткізілді, ол оны кешірді. Георгий Лаоникспен және отбасының қалған бөлігімен бірге Византия билігінде болған Морея деспоттығына көшіп кетті. 1446 жылы Мореяның сол кездегі деспоты Константин Палеолог Георгийді Грекияның Термопильден оңтүстікке қарайғы аймақтарының тәуелсіздігін алу үшін Мұрад II-ге дипломатиялық миссиямен жіберді. Ұсынылған талаптарға ашуланған сұлтан Георгий Халкокондильді түрмеге қамап, содан кейін Константиннің күштеріне қарсы аттанды. Миллердің сөзіне қарағанда, Лаоникс осы шайқастың "көзімен көрген" куәгері болған, бірақ тарихшы Теодор Спандунес Лаоникс Мұрад II-нің хатшысы болған және 1444 жылы Варна шайқасында болған деседі. Лаоникс Георгий Гемист Плетоннан "Геродот тарихының" жеке данасын алған, Плут. 70.6, 1318 жылы Плетонның түзетулерімен жазылған, кейін 1436 жылы Бессарион одан тағы бір дана жасау үшін пайдаланған, онда Лаоникс жазған қолтаңба бар. Лаоникстің 1447 жылдан кейінгі қимылдары мен іс-әрекеттері нақты белгісіз. Оның 1457 жылы Сұлтан Мехмед II-нің ұлдарын сүндеттеу туралы баяндамасы оның оқиғаның куәгері болғанын көрсетеді, ал Осман қаржысы туралы есебі сұлтанның есепшілерімен сұхбаттасқанын көрсетеді. Ішкі дәлелдер византиялық Энтони Кальделлиске Лаоникс өзінің тарихын жазуды 1464 жылы тоқтатқанын анықтауға мүмкіндік берді. Лаоникс Халкокондиль Османдық бөлімдерде Османдық дереккөздерге көп сүйенсе де, Мехмед II билігі туралы баяндамасы көбінесе қарсылық танытады. Сондықтан Лаоникс Халкокондиль Османдық сотымен байланысты Византиядан кейінгі зиялыларға емес, қазіргі заманғы батыс аудиториясы үшін түрік жанрында жазған деген пікірлер айтылады. Лаоникс Халкокондильдің өмірі туралы басқа болжамдар кеңінен қабылданбаған. Кальделлистің сөзіне қарағанда, Халкокондиль римдіктердің неогректік болмысын жақтағандықтан мемлекетті білдіру үшін "Византия" терминін алғаш қолданған.

The Chalkokondyles were one of the oldest native families in Athens and had gained great prominence. At the time of Laonikos it was ruled by the Florentine Acciaioli family. His father George was a kinsman of Maria Melissene, the wife of Duke Antonio I Acciaioli. When Antonio died in 1435, Maria attempted to secure control of the Duchy of Athens and sent George on a mission to the Ottoman Sultan Murad II, asking that the government of Athens might be entrusted to herself and George Chalkokondyles. However, during his absence, the Duchess was enticed out of the Acropolis and a young scion of the Acciaiuoli family, Nerio II, was proclaimed Duke of Athens. Meanwhile, George Chalkokondyles had his proposal rejected, despite offering the Sultan 30,000 gold pieces, and was cast into prison. George Chalkokondyles managed to escape to Constantinople, according to William Miller "leaving his retinue, tents and beasts of burden behind him", but after leaving Constantinople by ship, he was captured by an Athenian ship and taken back to the Sultan, who pardoned him. George with Laonikos and the rest of the family relocated to the Peloponnese, which was under Byzantine rule as the Despotate of the Morea. In 1446 Constantine Palaiologos, then Despot of the Morea, sent George on a diplomatic mission to Murad II to obtain the independence of the Greek states south of Thermopylae; enraged at the offered terms, the Sultan put George Chalkokondyles into prison, then marched on Constantine's forces holding the Hexamilion wall on the Isthmus of Corinth and after bombarding it for three days, destroyed the fortifications, massacred the defenders, then pillaged the countryside, ending all hopes of independence. According to Miller, Laonikos was "evidently" an eye witness to this battle, although the historian Theodore Spandounes claims Laonikos was the secretary of Murad II and present at the Battle of Varna in 1444. It was at Mistra where Laonikos was taught by George Gemistos Plethon, and who gave Laonikos his personal copy of the Histories of Herodotus: Laur. Plut. 70.6, written in 1318, with corrections by Plethon, and later used by Bessarion in 1436 to make another copy, contains a subscription written by Laonikos. Laonikos' movements and actions after 1447 are not known with certainty. His account of the circumcision of Sultan Mehmed II's sons in 1457 suggest he was an eye witness to the event, and his account of Ottoman finances indicate he interviewed the Sultan's accountants. Internal evidence has led Byzantinist Anthony Kaldellis to put the date Laonikos stopped writing his Histories as 1464. While Laonikos Chalkokondyles greatly relied on Ottoman sources for the sections on the Ottomans, his narrative on the rule of Mehmed II is generally antagonistic. Thus, it has been argued that Laonikos Chalkokondyles was writing for the contemporary western audience in the Turcica genre rather than for the post Byzantine intellectuals associated with the Ottoman court. Other speculations about Laonikos Chalkokondyles' life are not as widely accepted. According to Kaldellis, Chalkokondyles was the first to use Byzantine to refer to the state as he advocated a neo Hellenic identity of the Romans.

Көркем әдебиеттегі суреттер

1954 жылғы албан-кеңес фильмі «Ұлы жауынгер Скандербег» фильмінде Лаоникос Халкокондилес Османдық сарайының ресми тарихшысы ретінде бейнеленген, ол саясатқа қатысты мүмкіндік іздеуші және Скандербегті Османдықтарға қарсы көтерілістен қайтармаққа тырысады. Скандербег Осман әскерінен кетіп, Албанияның жетекшісі болғаннан кейін, Халкокондилес Круяның бірінші қоршауына куә болу үшін оның сарайына кепіл ретінде әкелінеді.

Халкокондильдердің тарихы

Константинополь құлағаннан кейін Халкокондилес өзінің ең маңызды тарихи еңбегін – "Тарихтың дәлелдемелері" (Ἀποδείξεις Ἱστοριῶν) жазды. Бұл тарихи еңбек Византия тарихының соңғы 150 жылын зерттеушілер үшін маңызды дереккөздердің бірі болып табылады, хронологиясында кемшіліктері болғанына қарамастан. Ол 1298 жылдан 1463 жылға дейінгі кезеңді қамтиды, Византия империясының құлдырауын және Осман түркілерінің күшеуін сипаттайды, бұл баяндаманың орталық тақырыбы болып табылады, Мехмед II-нің Венецияны және Венгрия королі Матиасты жаулап алуына дейін. Константинопольдің басып алынуын ол маңызды тарихи оқиға деп санады және оны Трояның құлауымен салыстырды. Еңбек сонымен қатар гректердің түріктерге қарсы көмек іздеген Англия, Франция және Германияның әдет-ғұрыптары мен өркениеттерін де көрсетеді. Ол бұрынғы оқиғалар туралы ақпаратты әкесінен алған. Оның үлгісі – Фукидид (Беккердің сөзіне сәйкес, Геродот), тілі таза және дұрыс, ал стилі қарапайым және анық. Дегенмен, мәтін өте нашар сақталған. Ол қолданған архаикалық тіл көп бөліктерінде мәтінді оқуды қиындатты, ал замандастарын атау үшін қолданған ежелгі атаулар (Γέται, Δάκες, Λίγυρες, Μυσοί, Παίονες, Ἕλληνες) шатастыру тудырды. Лаоник Византиялықтарды "гректер" (Ἕλληνες) деп атауы ежелгі грек өркениеті мен қазіргі өркениет арасындағы байланысты нығайтуға септігін тигізді. Халкокондильдің тарихы алғаш рет 1556 жылы Базельде Конрад Клаузердің латын тіліне аудармасы түрінде жарық көрді, бірақ аударманың өзі 1544 жылдың қараша айымен таңбаланған. 1577 жылы Блез де Вигенер француз тіліне аудармасын жариялады, кейіннен Артус Томас түрік мәселелеріне қатысты құнды иллюстрациялармен қайта басылым жасады. Грек мәтінінің тұңғыш басылымы 1615 жылға дейін Дж. Б. Баумбахтың басылымын күтті. Бонн корпусының ескі басылымы кейбір қолжазба нұсқаларына жақын: Historiarum Libri Decem, ed. I. Bekker, Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae (Бонн 1843). Шығарманың жалғыз ғылыми басылымын венгр византиялық Эухениус Дарко жасады: Historiae Demonstrationes, 2 том, ред. Э. Дарко, (Будапешт 1922–1927). Мәтінді Дж. П. Миньенің "Patrologia Graeca" еңбегінің 159-шы томында табуға болады. Тарихтардың толық ағылшын тіліне аудармасын (Энтони Калделлис жасаған) 2014 жылы Гарвард университетінің баспасы "The Dumbarton Oaks Medieval Library" кітаптарының 33 және 34-ші томдары ретінде екі томдық түрінде жариялады. Ішінара аудармаларға Лаоник Халкокондильдің "Тарихтың дәлелдемелері" еңбегінен І-ІІІ кітаптардың аудармасы және түсіндірмесі, аудармашы Николаос Николудис (Афина 1996) және Дж. Р. Мелвилл Джонстың "Константинополь қоршауы: жеті замандас есебі" (Амстердам 1972), 42-55 беттер аралығындағы VIII кітаптың аудармасы кіреді.

After the Fall of Constantinople, Chalkokondyles wrote his most important historical work, Demonstrations of Histories (Ἀποδείξεις Ἱστοριῶν). This historical work comprises one of the most important sources for the students of the final 150 years of Byzantine history, despite being defective in its chronology. It covers the period from 1298 to 1463, describing the fall of the Byzantine empire and the rise of the Ottoman Turks, which forms the centre of the narrative, down to the conquest of the Venetians and Mathias, king of Hungary, by Mehmed II. The capture of Constantinople he rightly regarded as an historical event of far reaching importance and compared it to the fall of Troy. The work also sketches other manners and civilization of England, France and Germany, whose assistance the Greeks sought to obtain against the Turks. For his account of earlier events he was able to obtain information from his father. His model is Thucydides (according to Bekker, Herodotus), his language is tolerably pure and correct, and his style is simple and clear. The text, however, is in a very corrupt state. The archaic language he used made his texts hard to read in many parts, while the antiquarian names, with which he named people of his time, created confusion (Γέται, Δάκες, Λίγυρες, Μυσοί, Παίονες, Ἕλληνες). The extended use of the name "Hellenes" (Ἕλληνες), which Laonikos used to describe the Byzantines contributed to the connection made between the ancient Greek civilization and the modern one. Chalkokondyles' History was first published in a Latin translation by Conrad Clauser at Basel in 1556, although the translation itself bears the date of November 1544. A French translation was published by Blaise de Vigenère in 1577 with a later edition by Artus Thomas, with valuable illustrations on Turkish matters. The editio princeps of the Greek text had to wait until 1615 for J. B. Baumbach's printing. The older Bonn corpus edition stays close to some of the manuscript readings: Historiarum Libri Decem, ed. I. Bekker, Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae (Bonn 1843). The only critical edition of the work has been published by the Hungarian Byzantinist Eugenius Darkó: Historiae Demonstrationes, 2 vols., ed. E. Darko, (Budapest 1922–7). The text can also be found in J. P. Migne, Patrologia Graeca, volume 159. A complete English translation (by Anthony Kaldellis) of The Histories was published in two volumes in 2014 by Harvard University Press, as volumes 33 and 34 of The Dumbarton Oaks Medieval Library. Partial translations include one of Books I III in Laonikos Chalkokondyles. A Translation and Commentary of the Demonstrations of Histories, trans. Nikolaos Nikoloudis (Athens 1996) and another of Book VIII in J. R. Melville Jones, The Siege of Constantinople: Seven Contemporary Accounts (Amsterdam 1972), pp. 42–55.