Марсель Шапю: Квебек тәуелсіздігі үшін күрескен ғалым

Кіріспе

Канадалық саясаткер

Марсель Шапю (14 қазан 1918 – 19 қаңтар 1991) – ғалым және Квебектің Канададан тәуелсіздігі үшін күрескен белсенді. Андре Д’Альмань және Жак Беллемар сияқты 20-ға жуық адаммен бірге ол Rassemblement pour l'indépendance nationale (RIN) ұйымының негісқалаушысы болды.

Отбасы және білім

Марсель Шапут 1918 жылғы 14 қазанда Квебек провинциясының Халл қаласында дүниеге келген. Оның анасы Люсия Нантель, әкесі Нарцисс Шапут Оттавадағы Корольдік баспаханада корректор болып жұмыс істеген. Ол жеті баланың ең кішісі және жалғыз ұлы болған. Өмірінің басында үш әпкесін танымаған, олар жас кезінде қайтыс болған. Ол үш әпкесімен – Роланд, Габриэль және Мадленмен таныс болған. Эколь Лекомт мектебінде бастауыш білімін аяқтағаннан кейін, Колледж Нотр-Дам де Халлға оқуға түскен. Ол колледждің кадет корпусына қабылданды. Оның ұстаздарының бірі, Эрнест бауырлас, оны ғылымға баулыды. Сол сәттен бастап ол химия саласында білім алуды армандады. Француз канадалық жастардың католик қауымдастығының мүшесі болды. 1933 жылдың қыркүйегінде Халлдегі колледжін тастап, Оттава университетінің жоғары мектебіне оқуға түсті, бірақ екі жылдан кейін, 1935 жылдың қыркүйегінде химия зертханаларының техниктерін даярлайтын Эколь де Халл техникалық мектебіне оқуға түсті. 1939 жылы бітіргенге дейін сол жерде оқыды. Шапут Квебектің тәуелсіздігін жақтаушылардың бірі болғанын, сепаратизм тақырыбындағы қоғамдық пікірсайысқа дайындалған кезде, «Груп Ребуль» тобының құрамында болғанын айтады. Ол және оның команда мүшесі Жак Буле сепаратизмді жақтау үшін Роланд Домпьер мен Реаль Денис сияқты қарсыластарымен пікірсайысқа қатысуға тиіс болды. Оның командасы 1937 жылғы 10 желтоқсанда өткен пікірсайыста жеңіліске ұшырады, бірақ ол оқыған материалдар (Досталер О'Лиридің «Сепаратизм, конструктивті ілім» еңбегі, Пол Бушардың «La Nation» газетінің ескі нөмірлері, 19 ғасырдың патриоттары туралы тарих кітаптары) оны осы идеяның дұрыстығына көндірді. Ол өзінің және Квебектің тәуелсіздігі үшін күрескен алғашқы жақтастарының 1760 жылы француз Канадасын британдықтар басып алған кезден бері қалыптасқан идеяны жаңартып жаңарып қана қойғанын есептеді.

Техник

Ол 1939 жылдың мамыр айынан бастап Eddy қағаз фабрикасында жұмыс істеп келді, сол жылдың желтоқсан айында Канаданың Ұлттық зерттеу кеңесі (NRC) оған жұмысқа қабылдау үшін сұхбат ұсынды. Ол дәрігер Ричард Хельмут Фред Манскеге химия зертханасында көмекші болып, айына 70 канад доллары жалақымен жұмысқа қабылданды. Осы арада, ол міндетті түрде Канада армиясына шақырылды. 1941 жылдың мамыр айында ол Сен-Жером әскери лагеріне мобилизацияланды. Оның жаяу әскері болып дайындық алуы федералды үкімет соғысқа барлық техникалық мамандарды жұмысқа тарту туралы шешім қабылдағанда тоқтап қалды. Сондықтан ол NRC зертханасына қайта оралды. 1943 жылдың қаңтарында ол Канада армиясының Химиялық соғыс зертханаларында қызметке кірді. Соғыс аяқталғаннан кейін ол үйіне, Халл қаласына сержант-майор шенімен оралды.

Докторлық дәрежесі

1946 жылдың қыркүйегінде ол Питерсон резиденциясына, Лачиндегі МакГилл университеті сатып алған, құлай бастаған авиациялық лагерьге көшіп барды. Студенттер жатақханасының тұрмыс жағдайы нашар болды. Плевритке шалдыққаннан кейін, дәрігер әйеліне Шапут отбасы тұратын қатты қыздырылған бөлмеден шығып, демалыс алуды бұйырды. Мадлен заттарын жинап, Марсельдің Халл қаласындағы ата-анасына қайтып барды, ал ол Монреальдегі Макгилл маңындағы бөлме жалдады. Оқу жылдары ол әр апта соңында әйелі мен балаларын көру үшін Монреальден Халлға барып тұратын. 1952 жылдың 6 қазанында МакГилл университетінен биохимия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды. Бұл зерттеу генерал Жан Виктор Аллардқа федералды үкіметті Канада армиясында франкофондық бөлімдер құруға көндіруге көмектесті. Ол 1960 жылдың қазан айында осы тақырыпта тағы бір зерттеуге қол қойды. 1953 жылдан 1959 жылға дейін зертханалық жұмысымен қатар, ол Оттава университетінің психология институтында психология магистрі дәрежесін оқыды. Жан Марк Лежердің Le Devoir газетінде Реймонд Барбоға берген сұхбатында Шапут Лаврентиялық Альянстың негізін қалаушы Барбомен байланысқа түсуге ниеттенгенін айтты. Шапут Барбоны 1959 жылдың 28 тамызында Халл қаласындағы Нотр-Дам шіркеуінің ескі залында конференция өткізуге шақырды. Шамамен жиырма адам қатысты. Осы уақытта Шапут Андре Д'Альманемен танысты. Барбо 1959 жылдың 13 қыркүйегінде Монреальдегі Сен-Станисла залында Абрахам жазығы шайқасының 200 жылдығына арналған кеш барысында қысқаша баяндама жасау үшін Шапутты шақырды. Сол кезеңде оның патриоттық және қайырымдылық қызметі көп болғанымен, тәуелсіздік үшін күресі газеттердегі ағымдағы мәселелерге хат жазумен шектелді. Ол одан да көп іс істегісі келді. Ол өзі мүшесі болған құпия ұйым – Ordre de Jacques Cartier (OJC) канцлеріне арналған естелік жазбасын жазды. Шапуттың бастамасына жауап ретінде Le Devoir газетінің редакторы және OJC-тің бас канцлері Пьер Вижан Квебектің тәуелсіздігі мәселесі бойынша зерттеу комитетін құрды. Шапут 1959 жылдың желтоқсаны мен 1960 жылдың қаңтарында Монреальде жиналған бес комиссардың бірі болды. Комиссияның хатшысы ретінде Шапут француз канадалықтарының өзін-өзі анықтау құқығына ие екенін және OJC мүшелері саяси нанымы осылай болса, тәуелсіздікті қолдауға құқылы екенін тұжырымдайтын қорытынды есепті жазды. 1961 жылдың 4 сәуірінде Гесуде өткен қоғамдық жиын барысында, Стэнли кубогының жартылай финалы кезінде. RIN осындай жағдайда залды толтыра алғанына қуанды. Пьер Бурго да сол күні кешке сөз сөйледі. 1961 жылдың 23 мамырында ол RIN ұйымдастырған қоғамдық жиын барысында тағы да сөз сөйледі, бұл жолы Монреальдегі Эрмитажда. Оның конференциясы «Екі ұлт қақтығысқанда» деп аталды.

In September 1946, he moved to Peterson Residence, a disaffected aviation camp acquired by McGill University in Lachine. The living conditions in the student's residence for married veterans were poor. After suffering from pleurisy, the doctor ordered his wife to leave the overheated rooms where the Chaput family was living and take some rest. Madeleine packed her things and returned to Marcel's parents in Hull, while he rented a room in Montreal in the neighbourhood of McGill. During his study years, he left Montreal for Hull every weekend to see his wife and children. He received his Ph. D. in biochemistry from McGill University on October 6, 1952. This study would have helped General Jean Victor Allard to convince the federal government to create francophone units in the Canadian Army. He signed another study on the same subject in October 1960

From 1953 to 1959, in parallel to his lab work, he completed the studies of a masters in psychology at the Institute of Psychology of the University of Ottawa. by Raymond Barbeau, interviewed by Jean Marc Léger in Le Devoir, Chaput was determined to enter into contact with Barbeau, founder of the Alliance laurentienne. Chaput invited Barbeau to hold a conference in Hull on August 28, 1959, in an old parish room of the Notre Dame Church. Some twenty people were present. Chaput met André D'Allemagne at this time. Barbeau invited Chaput to give a short speech in the Saint Stanislas room of Montréal on September 13, 1959 as part of a soirée organized to commemorate the 200th anniversary of the Battle of the Plains of Abraham. During that period, although his patriotic and charitable activities were numerous, his militant activity for independence was limited to writing letters in newspapers on the topic of the hour. He wanted to do much more. He wrote a memoir to the attention of the chancellerie of the Ordre de Jacques Cartier (OJC), a secret organization of which he was a member. In response to Chaput's initiative, Pierre Vigeant, editorialist at Le Devoir and grand chancelier of the OJC, created a study committee on the question of independence of Quebec. Chaput was part of a group of five commissioners who gathered in Montreal in December 1959 and January 1960. As secretary to the commission, Chaput wrote the final report which concluded that French Canadians enjoy the right to self determination and that members of the OJC should feel free to support independence if such was their political conviction. as part of a public meeting held at the Gesù on April 4, 1961, during a Stanley Cup semi final. The RIN rejoiced at being able to fill up a room under such circumstances. Pierre Bourgault also gave a speech that night. On May 23, 1961, he again spoke as part of a public meeting organized by the RIN, this time at the Ermitage in Montreal. His conference was entitled Quand deux nationalismes s'affrontent.

Күші жойылды

Чапуттың қоғамдық істерге қатысуы оның жұмыс берушісі, Оттавадағы федералды үкіметтің назарын аудармай қалмады. Канада Парламентінің Өкілдер палатасында Онтариодағы Порт-Артур округінің депутаты Дуглас Фишер Ұлттық қорғаныс министрі Дуглас Харкнестен доктор Шапут туралы сұрады. Харкнес Квебек тәуелсіздігін жақтаған Марсель Шапуттың оның ведомствосында жұмыс істейтінін мойындауға мәжбүр болды. Кейін, француз тілінде сөйлейтін бірнеше депутат Халл қаласындағы Эколь Нормальде 1961 жылдың 30 мамырында өтетін RIN-нің қоғамдық жиналысына шақырылғаннан кейін, Канада Парламенті оның мәселесіне қайта қызығушылық танытты. Оқиға күні Шапут Қорғаныс ғылыми-зерттеу кеңесінің вице-президенті доктор Кейстонның кеңсесіне шақырылып, егер баяндама жасаса, жұмыстан шығарылатыны туралы ескертілді. Кейстонның оны жұмыстан босатуға құқығы жоқ екенін білген Шапут баяндамасын жоспарланғандай жасауға шешім қабылдады. Жазда үш апта демалыс алып, бос уақытын кітап жазуға арнады. 1961 жылдың 18 қыркүйегінде Монреаль университетінде «Pourquoi je suis séparatiste» (Неге мен сепаратистпін) атты саяси эссесін жариялады. Кітабын Jacques Hébert Éditions du Jour баспасы шығарды. Бірнеше айдан кейін ол кітап ағылшын тіліне «Why I Am a Separatist» деп аударылды. Университет студенттік қауымдастығы оны Канаданың бас губернаторының демеушілігімен өткізілетін Канада мәселелері конференциясына қатысуға шақырды. Конференцияда Жан Лесаж, Дэви Фултон және Рене Левеск сияқты бірнеше саяси қайраткерлер сөз сөйледі. Шапуттың 17 қарашада, жұмыс күні, сөйлеуге жоспарланған еді. Ол жалақысыз демалыс сұрады, бірақ оның басшысы Кейстон одан бас тартты. Ол Канада мәселелері конференциясына қатысуға шешім қабылдағаннан кейін екі аптаға жалақысыз жұмыстан шеттетілді. 1961 жылдың 4 желтоқсанында, шеттетілуден кейін жұмысқа оралған күні, ол отставкаға кетті. 20 қазанда, сенбі күні, Мон-Сен-Луи колледжінің спорт залында өткен құрылтайда Гай Пулио RIN президенті болып, Шапутты алмастырды. Шапут басқару құрамында қалды, бірақ оған ұсынылған екі вице-президенттіктің біреуінен бас тартты. 14 қарашада Буржедегі 3299 сайлаушы Марсель Шапутты қолдады, ол 2500 CAD және ондаған еріктілердің көмегімен сайлау кампаниясын жүргізді. Ол парламент депутаты болып сайланбады, бірақ бұл тәжірибені тәуелсіздік қозғалысы үшін пайдалы деп санады. Ол RIN-ге саяси ұйымдастырушы лауазымын құруды ұсынды, бірақ кеңес оның ұсынысын қабылдамады, олар саяси аренада белсенді болу үшін әлі ерте деп ойлады. 1962 жылдың 17 желтоқсанында ол тәуелсіздікке қолдау білдіретін саяси партия құруға бар күшін жұмсау үшін RIN-ден кетті.

Chaput's increasingly active involvement in public affairs did not fail to grab the attention of his employer, the federal government in Ottawa. In the House of Commons of the Parliament of Canada, Douglas Fisher, NDP Member of Parliament for Port Arthur in Ontario, asked Minister of National Defense Douglas Harkness about a certain doctor Chaput. Harkness was forced to admit that the Marcel Chaput, public speaker promoting the independence of Quebec was the same Marcel Chaput employed by his department. The Parliament of Canada took interest in his case again after some French speaking MPs received invitations to attend a public meeting of the RIN announced for May 30, 1961 at the École normale de Hull. The day of the event, Chaput was called in the office of doctor Keyston, vice president of the Defence Research Board, and was threatened with firing if he gave his talk. Knowing that Keyston did not have the powers to fire him, he decided the give his talk as planned. He took three weeks of vacation during the summer and dedicated his free time to the writing of a book. On September 18, 1961, he launched the political essay Pourquoi je suis séparatiste at the Cercle universitaire de Montréal. His book was published by Jacques Hébert of Éditions du Jour. It was translated into English as Why I Am a Separatist some months later. The general student association of Université Laval invited him to participate to the Canadian Affairs Conference, an event conducted under the honorary patronage of the Governor General of Canada. Several political figures gave speeches during the conference, among them Jean Lesage, Davie Fulton and René Lévesque. The talk Chaput was scheduled to give was on Friday November 17, a working day. He asked for a day off without pay, but Keyston, still his superior, refused. He was suspended from his research functions for two weeks – without pay – after he decided to attend the Canadian Affairs Conference anyway. On Monday December 4, 1961, day of his return to work after his suspension, he resigned. On Saturday October 20, during a congress held in the gymnasium of the Collège Mont Saint Louis, Guy Pouliot succeeded Chaput in the presidency of the RIN. Chaput remained an executive, but refused one of the two vice presidencies he was offered. On November 14, 3,299 voters of Bourget supported Marcel Chaput, who improvised an electoral campaign with $2,500 CAD and dozens of volunteers. He was not elected Member of Parliament, but judged the experience instructive and useful to the independence movement. He proposed to the RIN the creation of a position of political organizer, but the council rejected his proposal, still of opinion that the time had not yet come to be active in the political arena. He decided to quit the RIN on December 17, 1962 in order to dedicate all his energies to the foundation of a pro independence political party.

ҚХР-дың құрылуы

1963 жылдың 23 ақпанында ол Квебек Республикалық партиясының (PRQ) кеңсесін ашу туралы хабарлау үшін баспасөз конференциясын шақырды. PRQ өзіне конституция, саяси бағдарлама және «Le Républicain» журналын қабылдады. Чапут PRQ-ның бірінші съезі 16 және 17 наурызда Монреальдегі «Queen Elizabeth» қонақүйінде өтетінін жариялады. 1963 жылдың 3 наурызында РИН саяси партия болуға шешім қабылдады. 7 мамырда Реймонд Барбо баспасөз конференциясында өзінің мүшелерінің күшін PRQ-мен біріктіру үшін «Alliance laurentienne» ұйымын таратуға шешім қабылдағанын мәлімдеді. Маусым айында PRQ-ның тұрақты кеңсесі rue de Lorimier көшесіндегі ескі бейсбол стадионының 2-қабатынан 4270 rue Papineau мекенжайына көшірілді. Оның алғашқы аштық ереуілі 1963 жылдың 8 шілдесінен 10 тамызына дейін 33 күнге созылды. PRQ-ның кассасы 100 000 канад долларымен (CAD) толды. 1963 жылдың 18 қарашасында ол екінші рет ораза ұстады. Ол оны 63 күннен кейін, 1964 жылдың 21 қаңтарында, өзінің жанындағы адамдар мен жанашыр журналистердің талабымен тоқтатты. Алайда PRQ екінші оразасынан тек 20 000 доллар жинады, сондықтан ол партия төрағасы лауазымынан кетті. Екі ораза кезінде ол жиі жаңалықтарда жарияланды және Квебектің тәуелсіздігі тақырыбында лекция оқуға шақырылды. РИН-ді қолдаған жеке «Collège Valéry» колледжінің директоры Хосе Леру оған биология және тарих пәнінің мұғалімі қызметін ұсынды. 1964 жылдың қыркүйегінен 1965 жылдың көктеміне дейін ол жарты күндік сабақ берді. Ол бір жыл бойы тұрақты жұмыс іздеді, бірақ сәттілікке жете алмады. 1965 жылдың 5 ақпанында ол көңілсіздікке беріліп, Квебек қоғамы тәуелсіздікті жақтағандарға қандай тағдыр дайындағанын айтып, бұқаралық ақпарат құралдарына ашық хат жолдады. 1968 жылдың қазанында партия таратылғанға дейін ол қарапайым белсенді ретінде қызмет етті.

Квебек партиясы

1968 жылдың қазан айында, Квебек партиясының (PQ) құрылтай съезінен екі апта өткен соң, RIN мүшелері жиналып, партияларын таратуға дауыс берді. RIN-нің көптеген жақтастары PQ мүшелеріне айналды. Марсель Шапю осы таңдау жасағандардың бірі болды. 1968 жылдан 1970 жылға дейін ол "Le Journal de Montréal" газетінде апта сайын редакциялық мақала жариялады. 1969 жылдың 11 желтоқсанында ол Монреаль көшелеріндегі қоғамдық демонстрацияларды тыйым салған қалалық ережеге қарсы наразылық білдіру үшін ақын Гастон Мирон ұйымдастырған "маниф анти маниф" акциясына қатысты. Ол бірнеше адаммен бірге Монреаль полициясы тарапынан тұтқындалып, түрмеге қамалды. 3926-шы ереже сотта дауланып, Квебек Жоғарғы соты оны конституцияға қайшы деп жариялады, бірақ бірнеше жылдан кейін Канаданың Жоғарғы соты конституциялық деп тапты. 1970 жылдың көктемінде ол Майсоннеув сайлау округінде PQ-дан кандидат болуға түсті. Бірақ Роберт Бернс кандидаттыққа ие болды және сәуірдің 29-ы күні МНА болып сайланды. 1971 жылы ол "Point de mire" апталық басылымында "La comédie canadienne" атты саяси бағанасын жүргізді. 1973 жылы ол Терребонн сайлау округінде PQ-дан кандидат болуға түсті, бірақ Гай Мерсье жеңіске жетті. Дегенмен Мерсье қазанның 29-ы күнгі сайлауда көпшілік дауысқа ие болмады. 1975 жылы ол әйелі Мадленмен бірге Монреальдің Сен-Жан Баптист қоғамының тапсырған "Жыл патриоты" сыйлығын алды. 1977 жылы ол "Ici Québec" журналының бас редакторы қызметін атқарды.

Табиғи ем

1968 жылдан 1970 жылға дейін, Квебек табиғатты емдеу институтында табиғатты емдеу саласы бойынша философия докторы (Ph.D.) дәрежесін алғаннан кейін, Монреаль табиғатты емдеу клиникасында кеңесші болып жұмыс істеді. Осы кезеңде ол "L'école de la santé" кітабын және химик Тони Ле Саутермен бірлесіп "Dossier pollution" атты еңбегін жариялады. Сондай-ақ, ол денсаулық сақтау мәселелері жөнінде халыққа білім беру мақсатында шығарылатын "La Santé" газетінің редакторы болды.