Кіріспе

Константинопольдің 858–867 және 877–886 жылдардағы Экуменикалық Патриархы I Фотиос (Φώτιος, Phōtios; шамамен 810/820 – 6 ақпан 893), сондай-ақ Фотиос (/ˈfoʊʃəs/), 858–867 және 877–886 жылдардағы Константинопольдің Экуменикалық Патриархы болды. Шығыс православие шіркеуінде ол Ұлы әулие Фотий ретінде танылады. Фотий бесінші ғасырдың басында Иоанн Златоусттың архиепископтық қызметінен кейін Константинополдің ең күшті және ықпалды шіркеу басшысы ретінде есептеледі. Ол өз заманының ең маңызды зиялысы саналады – «тоғызыншы ғасырдың қайта жаралуының жарқын нұры». Ол славяндардың христиан дініне өтуі мен Фотиандық алауыздықтың орталық тұлғасы болды және ол «Батыстағы Грацианмен салыстырылатын Шығыс шіркеуінің ұлы жүйелі жинақтаушысы» және «екі бөлімнен тұратын жинағы грек шіркеуінің ежелгі шіркеу заңдарының классикалық көзі болып қалыптасты және қазір де солай болып табылады». Ол монах болуға ниеттенген, бірақ оның орнына ғалым және мемлекет қайраткері болуды таңдады. 858 жылы император III Михаил (842–867 жылдары билеген) патриарх Игнатийді отставкаға кетуге мәжбүрлеу үшін тұтқынға алды, ал оның орнына, әлі де мирян болған Фотий тағайындалды. Рим папасы мен Византия императоры арасындағы билік күресі кезінде Игнатий қайтадан қызметке орналасты. Игнатий қайтыс болғаннан кейін (877), Византия императорының бұйрығымен Фотий лауазымға оралды. Католиктер Фотийді анафемалау үшін Константинопольдің төртінші кеңесін заңды деп санайды. 814 жылы басталған екінші иконоборлық кезеңде оның отбасы қуғын-сүргінге ұшырады, өйткені оның әкесі Сергий көрнекті иконофил болған. 842 жылы иконалар қалпына келтірілгеннен кейін ғана Сергийдің отбасы қайтадан жақсы жағдайға келді. Кейбір ғалымдар Фотийдің, кем дегенде, ішінара армян тегінен екенін айтады, ал басқалары оны «грек-византиялық» деп сипаттайды. Византиялық жазушылар сондай-ақ император III Михаилдың (842–867 жылдары билеген) бір кезде ашуланып Фотийді «хазар бетті» деп атағанын хабарлайды, бірақ бұл жалпы қорлау ма, әлде оның ұлтына сілтеме ме екені белгісіз. Фотийдің білімі жоғары болғанымен, оның осы білімді қалай алғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Оның әйгілі кітапханасы оның зор білімін куәландырады (теология, тарих, грамматика, философия, құқық, табиғаттану ғылымдары және медицина). Көптеген ғалымдар оның Магнаурада немесе басқа университеттерде сабақ бермегеніне сенеді; Василий Н. Татакес Фотийдің патриарх болған кезінде де үйінде «білімге құштар жас студенттерге» сабақ бергенін, ал үйі «білім орталығы» болғанын айтады. Фотий жас кезінде монастырь өміріне бейімділігі болғанын, бірақ оның орнына дүниелік мансапқа қадам басқанын айтады. Ол үшін қоғамдық өмірге жол (бір мәліметке сәйкес) оның ағасы Сергийдің император Теофилдің (829–842 жылдары билеген) қызы Иренеге үйленуі арқылы ашылды, ол күйеуінің 842 жылы қайтыс болғаннан кейін Византия империясының регентігін қабылдады. Фотий сақшылардың капитаны (протоспатариос) және содан кейін императордың бас хатшысы (протасекретис) болды. Белгісіз бір уақытта Фотий Бағдадтың Аббасидтеріне елшілікке қатысты. Фотий ғалым ретінде зор беделге ие болды. Патриарх Игнатиймен араздасқанда Фотий адамдардың екі жаны бар деген ойдан туған теорияны ойлап тапты, тек Игнатийді онымен келіспеушілікке түсіру үшін. Тарихшы Джон Джулиус Норвич мұны «теология тарихындағы жалғыз қанағаттандырарлық әзіл» деп сипаттады.

Константинополь патриархы

856 жылы Цезарь Барда мен оның жас немере інісі, император Михаил Теодора регенттігі мен дром Теоктисттің логотетінің басқаруын тоқтатқаннан кейін, Фотийдің шіркеулік мансабы керемет деңгейге көтерілді. 858 жылы Бардасқа сол кездегі патриарх Игнатий қарсылық көрсетті, оны Агия Софияға кіргізбеді, себебі ол жесір қалған келінімен байланыста болды деген қауесет тарады. Бардас пен Михаил Игнатийді тұтқындап, мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен елден қуды. Біраз уақыттан соң, таққа Барданың туысы, Фотий отырды. Ол 858 жылдың 20 желтоқсанында монах болып тағайындалды, ал келесі төрт күнде тікелей лектор, субдиакон, диакон және священник болып, содан кейін Рождество күні Константинополь соборының қамқоршы мейрамы Агия Софияда епископ болып тағайындалып, патриарх болды. Игнатийдің тұтқындалуы мен орнынан алынуы және Фотийдің жылдам жоғарылауы бастапқыда Константинополь шіркеуінің ішіндегі дау-жанжалдарға себеп болды, ал 859 жылы жергілікті кеңес өткізіліп, мәселе қаралып, Игнатийдің орнынан алынуы мен Фотийдің сайлануы расталды. Сонымен қатар, Игнатийдің жақтастары Рим шіркеуіне жүгінуді шешті, осылайша папа мен Батыс епископтарының қалғаны Игнатийдің ісіне қолдау көрсеткенде, жалпыэкуменикалық шіркеулік дау-жанжал басталды. Игнатийдің ресми шіркеу соты болмай тұрып тұтқындалуы мен елден қуылғандығы Фотийдің сайлауының канондық емес екенін білдірді, ал Папа Николай I оның орнына тағайындалудың заңдылығын анықтауға араласуға тырысты. Оның легаттары тергеу тапсырмасымен Константинопольге жіберілді, бірақ Фотийдің жақсы жағдайда екенін көріп, 861 жылы синодта оның сайлануын растауға келісті. Римге оралғанда, олардың бұл Николайдың ниеті емес екенін анықтады, ал 863 жылы Римдегі синодта папа Фотийді орнынан алып, Игнатийді заңды патриарх етіп қайта тағайындады, бұл жағдай шиеленіске ұшырады. Төрт жылдан кейін Фотий өз тарапынан кеңес шақырып, Папаны ересілікпен айыптап, Киелі Рухтың екі рет келуіне қатысты мәселе бойынша анафемаға ұшыратты. Бұл жағдай папаның бүкіл шіркеуге билік етуі және жаңадан дінге келген Болгарияға қатысты даулы юрисдикция мәселесімен күрделіленді. Бұл жағдай 866 жылы Фотийдің қамқоршысы Бардастың және 867 жылы император Михаил III-нің, оның әріптесі Василий Македонскийдің қолынан қаза табуымен өзгерді, ол тақты басып алды. Фотий Бардас пен Михаилдың қолдауында болғандықтан емес, Василий I Рим папасымен және Батыс императорымен одақ құруға тырысқандықтан, патриархтықтан алынды. 867 жылдың қыркүйек айының соңында Фотий қызметінен босатылып, жер аударылды, ал Игнатий 23 қарашада қайтадан қызметке қайта оралды. Фотий 869-870 жылдардағы кеңесте айыпты деп танылды, осылайша жарылысқа нүкте қойылды. Алайда, екінші патриархат кезінде Игнатий Фотийден өзгеше саясат ұстанған жоқ. Сотталғаннан кейін көп ұзамай Фотий Василийдің ықыласына ие болды және Византия императорының балаларына тәрбиеші болды. Скепи монастырында сүргінде жүрген кезінде жазылған Фотийдің хаттарынан білгеніміздей, бұрынғы патриарх Византия императорына оны қайтарып алу үшін қысым көрсеткен. Игнатийдің өмірбаянын жазған автор Фотий Василийтің отбасы шежіресі мен билігіне қатысты құжатты жалған деп есептейді және оны өзінің досы кітапханашы болған императорлық кітапханаға орналастырды. Бұл құжатқа сәйкес, Византия императорының ата-бабалары бәрі сенгендей жай шаруалар емес, Арменияның Арсакид әулетінің ұрпақтары болған. Бұл оқиғаның шынайылығы немесе жоқ екендігіне қарамастан, Василийдің әдеби және идеологиялық мәселелерде Фотийге тәуелді екендігі көрінеді. Фотий шақырғаннан кейін Игнатий мен бұрынғы патриарх кездесіп, жұртшылық алдында татуласуларын білдірді. Игнатий 877 жылы 23 қазанда қайтыс болғаннан кейін, оның орнын бұрынғы қарсыласы үш күннен кейін патриархтық тақтаға отырды. Шон Тогер осы кезден бастап Василий енді тек Фотийге тәуелді емес, шын мәнінде оған билік еткенін айтады. 879 жылы қарашада Константинопольде өткен соборда христиан әлемін ресми түрде тануды Фотий қолға алды. Рим папасы Иоанн VIII-нің легаттары Фотийді заңды патриарх ретінде мойындауға дайын болды, бұл папаның латын пікірлері үшін қатты сынға ұшырады. Патриарх Шығыс және Батыс шіркеулері арасындағы даудың негізгі тұстарына берік тұрып қалды: Рим папасынан кешірім сұрауы, Болгарияға қатысты шіркеулік юрисдикция және Батыс шіркеуінің Никеялық сенімге филиоку қосылуы. Ақырында, Фотий кешірім сұрауға және филиокуды қабылдауға бас тартты, ал папалық легаттар Болгарияны Римге қайтаруға келісті. Алайда, бұл уақытша шара болды, өйткені Болгарияның 870 жылы Византия обрядына оралуы оған автокефалиялық шіркеуді қамтамасыз еткен еді. Борис I (852-889 жылдар) келісімінсіз, папалық билік өзінің талаптарын жүзеге асыра алмады. Папа Адриан III мойынұсыну саясатын таңдап, 884-885 жылдары Ория епископы Феодосийді сайлау туралы хабарлама мен сенім және филиоку туралы синодтық хатты Фотийге жеткізу үшін жіберді. Фотий империяның шығысындағы Армения патшалығымен діни келісімді де қолға алды. Ол Грек Православие және Армения шіркеулері арасындағы конфессиялық айырмашылықтарды екі рет, 862 және 877 жылдары жақындастыруға тырысты, бірақ оның күш-жігері сәтсіз аяқталды. Император Василий I мен оның мұрагері Лео VI арасындағы жанжал кезінде Фотий Византия императорының жағын алды. 883 жылы Василий Леоның қастандық жасағанын айыптап, ханзаданы сарайға қамады; егер Фотий мен Зоя Заутзайнаның әкесі Стилиян Заутз, Леоның әуескері болмағанда, тіпті Леоның көзін жоюға әрекеттенер еді. 886 жылы Василий Хиканотоидің доместикасы Жан Куркуас ескісі және көптеген басқа шенеуніктер жасаған қастандық жоспарын анықтап, жазалады. Бұл қастандыққа Лео қатысқан жоқ, бірақ Фотий Василийдің билігіне қарсы қастандық жасағандардың бірі болуы мүмкін. Василий 886 жылы аң аулау кезінде жарақат алып қайтыс болды, ресми мәлімдемеге сәйкес. Уоррен Т. Тредголд бұл жолы дәлелдер Лео VI атынан жасалған қастандыққа нұсқау бергенін көрсетеді, ол император болды және Фотийді орнынан алды, әлдеқайда бұрын оның тәрбиешісі болғандықтан. Фотий императордың інісі Стефанмен ауыстырылды және Армениядағы Борди монастырына жер аударылды. Хаттардан, Папа Стефанға және одан, Лео Фотийден отставка алуын талап еткенін білеміз. 887 жылы Фотий мен оның қолдаушысы Феодор Сантабаренос аға басшылар, оның ішінде скифтің Эндрю басшылығымен сотқа тартылды. Фотийге қатысты көңілдік көзқарасқа ие болған дереккөздер сот айыптаусыз аяқталғанын көрсетеді, бірақ Псевдо Симеонның жылнамасы Фотийдің Гордон монастырына қуылғанын нақты айтады, онда ол кейін қайтыс болды. Латын деректері оның толық анафема күйінде өлмегенін, Рим папасы Иоанн VIII бекіткен кеңеспен қайта орналастырылғанын растайды, бірақ оның шіркеулік мансабы католик шенеуніктері тарапынан толығымен ұятсыз деп есептелді және оның көптеген теологиялық пікірлері қайтыс болғаннан кейін айыпталды. Дегенмен, оның өмірінің соңына дейін жамандалмай қалғаны көрінеді. Фотий сүргінде жүрген кезінде де жазушылық қызметін жалғастырды, ал Лео оның беделін бірнеше жыл ішінде жақсартты; 888 жылы жазылған, әйелдері туралы Epitaphios мәтінінде император Фотийді заңды архиепископ ретінде бейнелейді, сондай-ақ соңғы біріктірудің құралы ретінде бейнелейді, бұл бейнелеме былтырғы патриархқа қатысты көзқарасымен қарама-қайшы келеді. Фотийдің беделі қайта жақсартылғанының растауы...

Құрмет

Өлгеннен кейін Фотий Константинополь маңында әулие ретінде қастерлене бастады. Оның есімі Константинопольдің Ұлы шіркеуінің Типиконының оныншы ғасырдың ортасына жататын қолжазбасында айтылады, онда ол 6 ақпан күні еске алынатын қасиетті тұлға ретінде көрсетілген. Дворник пікірінше, Фотий ең соңғы X ғасырдың екінші жартысында әулие ретінде құрметтелген болуы керек. Бүгінгі таңдағы Шығыс Православ шіркеуі Фотийді әулие ретінде қадір тұтады, оның мерекесі 6 ақпан күні тойланады.

Бағалаулар

Фотий – 9 ғасырдағы Византияның ғана емес, Византия империясының бүкіл тарихындағы ең танымал тұлғалардың бірі. Өз заманының ең білімді адамдарының бірі, тіпті кейбір қарсыластары мен сынаушылары да оны өз уақытының ең өнімді теологы ретінде құрметтеген. Ол шіркеулік дау-дамаylarға қатысқанымен қатар, ақыл-ойы мен әдеби еңбектері арқасында да танымал болды. Татакес Фотийдің зияли еңбегін талдап, оны "теорияға емес, практикаға көбірек бейімділген ойшыл" деп есептейді. Оның пікірінше, Фотийдің арқасында гуманизм ортағасырлық византиялықтардың ұлттық санасының негізгі құралы ретінде православиеге еніп, оны ерте византия кезеңіндегі орнына қайтарды. Татакес сондай-ақ, осы ұлттық сананы түсінген Фотий Батыс шіркеуімен болған пікірсайыстарда грек халқының және оның рухани тәуелсіздігінің қорғаушысы ретінде көзге шықты деп санайды. Адриан Фортескью оны "орта ғасырлардың ең керемет адамдарының бірі" деп атап, "егер ол үлкен схизмаға есімін бермеген болса, оны әрқашан өз заманының ең ұлы ғалымы ретінде еске алатын еді" дейді. Дегенмен, Фортескью Фотидің схизмаға қатысқанын да қатты айыптайды: "Бірақ оның мінезінің екінші жағы да айқын көрінеді. Оның шексіз амбициясы, патриархтық таққа қол жеткізуге және оны сақтап қалуға деген құштарлығы оны адалдықтан алыстатты. Оның талабы негіссіз еді. Игнатий тірі болғанда заңды патриарх болды, ал Фотий – бұзылғыш. Шіркеуді азаматтық үкіметтің құлы ретінде қарамайтын ешкім де мұны жоққа шығара алмайды. Осы таққа ие болу үшін Фотий алдамшылықтың ең төменгі деңгейіне түсті."

Кітапхана

Фотийдің ең маңызды еңбегі – оның Bibliotheca немесе Myriobiblon, бұрынғы авторлардың 280 томдық жинағы, үзінділер мен қысқартулар түрінде (әдетте Кодекс деп аталады), олардың түпнұсқалары қазірдің күніне дейін көбінесе жоғалып кеткен. Бұл жұмыс, әсіресе, тарихи жазушылардың үзінділерімен бай. Ктесий, Гераклеялық Мемнон, Конон, Диодор Сицилийдің жоғалған кітаптары және Арианның жоғалған жазбаларының барлығы дерлік бізге Фотийдің арқасында жетті. Теология және шіркеу тарихы да кеңінен ұсынылған, бірақ поэзия мен ежелгі философияға көңіл бөлмеген. Ол, әрбір білімді адамның табиғи түрде таныс болатын авторлармен айналысудың қажеті жоқ деп ойлаған сияқты. Әдеби сын, әдетте өткір және тәуелсіз бағалаумен ерекшеленеді, ал үзінділер ұзындығы бойынша айтарлықтай өзгереді. Көптеген тарихи мағлұматтар, мүмкін, Милеттік Есихийдің еңбегінен алынған. Кейбір ескі зерттеулер Bibliotheca Бағдадта, Фотийдің Аббасидтер сарайына жасаған елшілігі кезінде құрастырылған деп болжайды, себебі аталған көптеген еңбектер Византияның «қараңғы ғасырлары» деп аталатын шақтарда (шамамен 630 – 800 жж.) сирек кездесетін. Аббасидтер грек ғылымы мен философиясына қызығушылық танытқандығы мәлім. Алайда, осы византиялық тарих кезеңінің мамандары, мысалы, Пол Лемерле, Фотийдің Бағдадта Bibliotheca-ны құрастыруы мүмкін емес екенін көрсетті, өйткені ол кіріспесінде де, қорытындысында да, елшілікке тағайындалғанын білген кезде, ағасына бұрын оқыған кітаптарының шолуын жібергенін нақты айтады, «әдебиетті түсіну және бағалауды үйренген сәттен бастап», яғни жастығынан бастап. Сонымен қатар, Аббасидтер тек грек ғылымына, философиясына және медицинасына қызығушылық танытты; олар грек тарихын, риторикасын немесе басқа әдеби шығармаларды аударған жоқ; тіпті христиан патристикалық жазушыларын да аударған жоқ. Дегенмен, Bibliotheca-дағы еңбектердің көп бөлігі христиан аталарының авторларына тиесілі, ал Bibliotheca-дағы дүниелік мәтіндердің көпшілігі тарих, грамматика немесе әдебиет, көбінесе риторика, ғылым, медицина немесе философия емес. Бұл, көптеген еңбектер Фотий Аббасидтер империясында болған кезде оқылмағанын көрсетеді.

Басқа жұмыстар

Библиотекадан кейін жарық көрген "Лексикон" (Λέξεων Συναγωγή) негізінен оның шәкірттерінің еңбегі болды. Ол ескі классикалық және қасиетті авторларды оқуды жеңілдету үшін, олардың қолданыстан шығып қалған тілі мен сөздік қорын түсіндіретін анықтамалық кітап ретінде жазылған. Ұзақ жылдар бойы "Лексиконның" жалғыз қолжазбалары – Кембридж Тринити колледжі кітапханасына өткен Codex Galeanus және Berolinensis graec. oct. 22 болды, екеуі де толық емес еді. Бірақ 1959 жылы Салоники университетінің профессоры Линос Политис Грекияның Гревена қаласындағы Заворда (грекше Ζάβορδα) монастырында Zavordensis 95 деп аталатын толық қолжазбаны тапты, ол әлі де сол жерде сақтаулы. Оның ең маңызды теологиялық еңбегі – Кизик архиепискобы Амфилохийге арналған, Киелі кітаптардағы қиын мәселелер бойынша 300-ге жуық сұрақ-жауаптан тұратын "Амфилохия" жинағы. Басқа да ұқсас еңбектері – манихейлер мен паулициандарға қарсы төрт кітаптан тұратын трактаты және Киелі Рухтың шығуы туралы латындықтармен болған пікір таласы. Фотий сондай-ақ, жаңадан христиан дініне өткен Болгария патшасы Борис I-ге теологиялық кеңес берілген ұзақ хат жазды. Көптеген басқа хаттар да сақталған. Фотий Болгарияның Борис Михаилына (Epistula 1, ed. Терзаги) және Лев VI Данаға (Базилий I-нің ескертулері) арналған екі "княздардың айнасын" жазған. Филосторгийдің "Шіркеу тарихы" еңбегінің негізгі көзі – Фотийдің осы тарихқа жасаған қысқаша шолуы. Фотийдің "Құдайдың қасиетті рухының мистагогиясы" атты еңбегінің алғашқы ағылшын тіліне аудармасы 1983 жылы, ал 1987 жылы Этна архимандриті (кейін архиепископ) Хризостомос жазған алғы сөзбен тағы бір аударма жарық көрді.

Негізгі дереккөздер

Соңғы жылдары Фотий және оның заманы туралы бірқатар бастапқы дереккөздердің ағылшын тіліне алғашқы аудармалары жарық көрді. Федерстоун, Джеффри Майкл және Сигнес Кодонер, Хуан (аудармашылар). Chronographiae quae Theophanis Continuati nomine fertur Libri I IV (Теофан Континуатустың хроникасы, I-IV кітаптары, Лео V Армяннан Михаил III билігіне дейінгі кезеңді қамтиды), Берлин, Бостон: Де Грюйтер, 2015. Калделлис, А. (аударма). Императорлардың билігі туралы (Жозеф Генесиос тарихы), Канберра: Византиялық зерттеулер жөніндегі Австралиялық қауымдастық; Byzantina Australiensia 11, 1998. Шевченко, Игорь (аударма). Chronographiae quae Theophanis Continuati nomine fertur Liber quo Vita Basilii Imperatoris amplectitur (Теофан Континуатустың хроникасы, Басилий I-нің өмірін қамтиды), Берлин: Де Грюйтер, 2011. Вальгрен, Стаффан (аудармашы, кіріспе және түсіндірмелер авторы). Логофеттің хроникасы, Ливерпуль университетінің баспасы; Византиялықтарға арналған аударма мәтіндер, 7-том, 2019. Вортли, Джон (аударма). Византия тарихының шолуы, 811–1057 (Джон Скилитз тарихы, 1081 жылы қызмет еткен), Кембридж университетінің баспасы, 2010.

Екіншілік көздер

Тейлор, әке Юстин (1990), «Әкелер дәуіріндегі канондық құқық» мақаласы («Канондық құқық: Оқу материалдары, жағдайлар, құжаттар – Министрлік студенттерге арналған оқулық, қайта қарастырылған басылым» [Колледжвилл, Миннесота: Литургиялық баспасы], Джордан Хайт, T.O.R. және Дэниел Дж. Уорд, O.S.B. құрастыруымен).