Кіріспе

1942 жылы Роберт Хайнлайнның "Уолдо" (1942) - американдық жазушы Роберт А. Хайнлайнның қысқа әңгімесі, ол 1942 жылы тамыз айында Anson MacDonald псевдонимімен Astounding Magazine журналында жарияланған. Ол 1950 жылы шыққан Waldo & Magic, Inc. (сондай-ақ басқа жинақтарда) кітабында бар. Бұл жинақтағы екі әңгіме де сиқырға қатысты, бірақ әйтпесе байланыссыз. Әңгіменің мәні – механикалық генийдің адамзаттан өздігінен шеттеуден қалыпты өмірге қарай бет бұруы, миастения гравис ауруын жеңуі және жалпы адамдарға деген жек көрушілігін басып өтуі. Мұның кілті – әлемде сиқыр бар, бірақ ол логикалық және ғылыми тұрғыдан. Уолдо Фартингвейт Джонс әлсіз болып дүниеге келді, тіпті су ішу үшін де басын көтере алмай, қасық ұстай алмады. Бұл оның зиясын және отбасының қаржысын "Уолдо Ф. Джонстың синхронды көшірме пантографы" деп патенттелген құрылғыны жасауға бағыттады. Қолғап пен икемді киім арқылы Уолдо қолын және саусақтарын қозғалту арқылы өте күшті механикалық қолды басқара алатын. Осы және басқа да технологияларды дамыту оны бай адамға айналдырды, тіпті ғарышта үй салуға жететіндей байлыққа ие болды. Оқиғада бұл құрылғылар "вальдостар" деп танылды. Осы әңгімеге сілтеме жасай отырып, кейінірек жасалған нақты қашықтан басқару құралдары да "вальдостар" деп аталды, тіпті кейбіреулері NASA-да да қолданылды. Вальдоның мінезін өршілдік пен адамдыққа деген жек көрушілік қатар жүргендей сипаттауға болады. Ол өзін мүгедек деп санамайды. Оның ойынша, ол әлсіздігінің арқасында барлық басқа адамдардан жоғары тұрады. Ол былай деседі: егер шимпанзе адамнан он есе күшті болса, ал адам Вальдодан он есе күшті болса, онда вальдостар адамдардан, адамдар шимпанзеден қаншалықты жоғары болса, соншалықты жоғары. Ол қалған адамзатты "артық бұлшық еті бар шала адамдар, тегіс шимпанзелер" деп атайды. Оның "Азаттық жері" деп аталатын үйі Жерден жоғары орбитада орналасқан және оның қалған адамзатқа қатынасының символы болып табылады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Тарихтың басында бір биші сахнада таңғажайып шеберлік көрсетеді. Кейін, киім ауыстыратын бөлмеде, нейрохирург ретіндегі басқа жұмысына дайындалып жатқанда, биші журналиске оны биге не итермелегенін еске алады. Оқиғаның қалғаны еске түсіру арқылы баяндалады. Солтүстік Америкалық Power Air (NAPA) компаниясының бас инженері Джеймс Стивенс, радиоэлектрлік қуатпен жүретін көліктердің жұмысын тоқтату себебін анықтауға тырысады. Қоғам арзан атом энергиясын пайдаланып, үйлерді, фабрикаларды, құрлықтағы көліктерді және тіпті ғарышқа саяхаттай алатын жеке ұшақтарды қамтамасыз етеді. Егер бұл сәтсіздіктер жалғаса берсе, ол жұмысынан ғана емес, елдің бүкіл қуат жүйесі құлдырауы мүмкін. Технологияның ядросы – "деКалб қабылдағышы". ДеКалбтар бұзылып жатыр, себебі әлі анықталған жоқ. Үмітсіздікке ұшыраған Стивенс, Уолдоны туғаннан бері білетін дәрігер Док Граймске келіп, оны көмектесуге көндіруге тырысады. Уолдо бірнеше жыл бұрын NAPA-мен соттасқаннан кейін оларға наразы. Уолдо жоғары орбитадағы ғарыш станциясында тұрады, ондағы микрогравитация оның әлсіздігіне қарамастан оған қозғалуға мүмкіндік береді. Ол инженер-консультант ретінде жұмыс істейді, оның маманы – ұсақ моторика. Граймс Стивенстің мақсатын түсіндіргеннен кейін, Уолдо жаулық танытады. Оны NAPA-ға көмектесуге ешнәрсе көндіре алмайды. Стивенс кетеді, бірақ Граймс Уолдомен сөйлесіп, оның тағамын қайдан алатынын және т.б. еске салады. Уолдо іске қарсылықпен келіседі, бірақ Граймс тағы бір шарт қояды: Уолдо радиоқуатының адамдарға қандай әсерін анықтауы керек. Граймс адам физикасының әлсірегенін байқап, бұған сәулелі қуат индустриясын кінәлайды. Стивенс Жерге оралып, өзінің инженерлерінің бірі, жеке ұшағында қуат ақауын сезінген МакЛаудтың оралғанын біледі. МакЛауд Стивенске деКалбтарды өзі жөндегенін айтады. МакЛауд Пенсильвания Голландтарында, өскен жерінде апатқа ұшыраған. Ескі шешен, Грампс Шнайдерге барған МакЛауд оған деКалбтарды қарауға рұқсат береді. Шнайдер "енді саусақтар жұмыс істейді" дейді, яғни деКалбтардың антенналары жұмыс істейтін болады. МакЛауд таңғалып, деКалбтардың шын мәнінде жұмыс істейтінін көреді. Бірақ оның Стивенске арналған сыйы бар. Жұмыс істегенде, антенналар бір нәрсеге жететіндей иіліп, қозғалғандай болады. Осы уақытта Уолдо деКалбтардың нақты проблемалары бар екеніне көз жеткізеді, сонымен қатар Граймстің дұрыс екенін түсінеді. Содан кейін ол NAPA-ның зерттеу бөлімінің басшысы доктор Рэмбодан қоңырау алады, ол қатты абыржыған сияқты. ДеКалбтардың қимылдағанын көрген ол не болып жатқанын білетінін айтады. "Дүниеде сиқыр оянды!" – дейді ол Уолдоға. Ол Уолдоға енді сиқырды түсінгеннен кейін орындай алатын мүмкін емес тәжірибелерді көрсетеді. Уолдо Стивенске Рэмбоны өзіне әкелуді сұрайды, бірақ Стивенс Рэмбоның тізгіншебін шешпей-ақ қашып кеткенін хабарлайды. Бұл ғана емес, ол деКалбтардың тағы бір топтарын МакЛаудтыкі сияқты ерекше қылып жасады. Уолдо Рэмбоның жазбалары мен жабдықтарын өзіне жеткізуді сұрайды. Эксцентрикалық деКалбтарды көріп, Уолдо оларға не болғанын білуі керек екенін түсінеді. Шнайдер үйінен шықпайды, сондықтан Уолдо Жерге қайта оралуға мәжбүр, ол қорқатын тәжірибе. Граймспен бірге медициналық кемемен Жерге жеткізілген ол Шнайдер оны тексеріп жатқанда су төсегінде жатыр. Шнайдер оның орнынан тұрып жүруі керек деп ойлайды, бірақ Уолдо жүре алмайтынын айтады. Шнайдер оған "қуатқа қол жеткізуі керек" дейді. Шнайдердің айтуынша, "Басқа әлем жақын және қуатқа толы", тек біреудің оны ұстап алуын күтеді. Шнайдердің қолында Уолдо өзін жақсы сезінеді және өмірінде бірінші рет бір қолына кофе тостағанын көтере алады. Шнайдер ескі философияны түсіндіреді, осы әлемде дұрыс болып табылатын нәрсе, басқа әлемде дұрыс болмауы мүмкін. Біздің ойымыз басқа әлемде болғандықтан, бұл маңызды. Шнайдердің айтуынша, МакЛауд "шаршап, мазасыз болған" және "жаман шындықтардың" бірін тауып, деКалбтардың сәтсіздікке ұшырауына себеп болған. Шнайдер жай ғана басқа шындықты іздеді, деКалбтар қайтадан жұмыс істеді. Бастапқыда Уолдо сапарды текке кетті деп ойлайды. Ол Шнайдердің әдісін деКалбтың сәтсіз сынағына қолданады. Оның таңғалуына орай, олар МакЛаудтыкі сияқты жұмыс істей бастайды. Стивенс оған жағдай нашарлап бара жатқанын айту үшін қоңырау шалады. Уолдо, ол көрген "мүмкін емес" нәрсеге байланысты теңгерімді жоғалтып, Стивенске Рэмбоның сөздерімен жауап беруді шешеді: "Дүниеде сиқыр оянды!". Уолдо Стивеннің және Граймстің проблемаларының байланысты екенін түсінеді. Сәулелі қуат адамның жүйке жүйесіне әсер етеді. Адамдар әлсіз, шаршаған, мазасыз сезінеді және олардың жайсыздықтарын деКалбтарға ауыстырады. Ол Стивеннің байқамаған нәрсені де түсінеді. Жөнделген деКалбтар радиоқуатсыз жұмыс істейді. Көрінетін түрі Шнайдердің "Басқа әлемінен" энергия алады. Уолдо осыны өші алу үшін пайдаланады. NAPA-ның өкілдерін үйіне шақырып, ол деКалбтарды жөндеуге және басқаларды оны жөндеуге үйретуге болатынын көрсетеді. Жөндеулер 100% сенімді, ол мәлімдейді. Олар оның шарты орындалғанын ресми мойындағаннан кейін, ол "Джонс Шнайдер деКалбын" ашады, бұл ешнәрседен қуат алатын сияқты Рубе Гольдберг машинасы. Ол осымен NAPA-ны банкротқа дейін жеткізе алатынын айтады. Әрине, NAPA Уолдоның үлкен пайда табуын қамтамасыз ететін өтемақы ұсынады, тіпті жаңа деКалб жөнделгенімен және көптеген алаңдатушы технологиялармен жабдықталған. Соңында Уолдо өзінің Басқа әлемнен күш ала алатынын түсінеді. Граймсті және Стивенсті қайтадан Жерге әкелуге алаяқтық жасайды, ол кемеден шығып, Граймстің жүрегіне шабуыл жасауға жақым келді. Бишіге қайта оралып, ол Уолдо екенін көреміз, ол киім ауыстыратын бөлмеден үлкен қуанышпен кетеді. Оның бас көмекшісі Солтүстік Америкалық Power Air компаниясының бұрынғы төрағасы.

Қабылдау

Л. Спраг де Камп «Вальдо» повесін мақтап, оның Хайнлайнға тән қасиеттерін көрсететінін айтты: «оның шексіз ойлап табу қабілеті, адам табиғатын терең түсінуі және заң, саясат, бизнес және ғылым саласындағы жан-жақты білімі». Бірақ ол, оқиғаның «шапшаң дамығанына» қарамастан, «соңында құлдилау орнына биік нүктеге жетпегенін» атап өтті.

Мәдени сілтемелер

Бұл оқиғаның қай уақытта болғаны нақты айтылмаған, бірақ ол 1940-шы жылдардан әлдеқайда кейінгі кезеңде орын алатыны анық, өйткені оқиға содан кейін жазылған. Уолдо МакЛауд бала кезінде де өте егдеу болған Шнайдер әжесіне барғанда, оның үйінің қабырғасында науқандық белгі байқайды. Белгіде "Еркін күміс" деген ұран жазылған, ол АҚШ-тың 1800 жылдар соңындағы саяси мәселесіне сілтеме жасайды. Уолдо: "Шнайдер тым қарт болуы керек!" - деп ойлайды.