Карибан тілдері: Оңтүстік Американың солтүстік-шығысындағы халықтардың тілдері. 30-ға жуық тіл, негізінен аз халықта сөйленеді. Макуши – ең көп тараған тіл.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тілдер тобы
Group of languages
Кариб тілдері – Оңтүстік Американың солтүстік-шығысындағы жергілікті тілдер отбасы. Олар Оңтүстік Американың ең солтүстік бөлігінде, Амазонка өзенінің сағасынан Колумбияның Анд тауларына дейін кеңінен таралған, сондай-ақ Бразилияның орталық аймандарының шағын бөліктерінде де қолданылады. Кариб тілдері отбасының тілдері өте жақын туыс. Олардың саны шамамен үш десятка жуық, бірақ көпшілігі тек бірнеше жүз адаммен ғана сөйлейді. Макуши – олардың арасында 30 000-ға жуық адам сөйлейтін жалғыз тіл. Карибтер отбасы лингвистер арасында жақсы танымал, себебі отбасының бір тілі – Хиксарянада – сөздердің әдепкі реті объект-етістік-субъект болып келеді. Бұл тілдің табылуына дейін лингвистер мұндай рет кез келген тілде жоқ деп есептеген. 16 ғасырда Кариб халқы Кіші Антиль аралдарына кеңейді. Олар арауак халқымен араласып, оларды өлтірді немесе қоныс аударды, сонымен қатар олармен бірікті. Нәтижесінде пайда болған тіл – Кальхифона немесе Аралдық Кариб – атымен Кариб, бірақ мазмұнымен көбінесе Аравак тілі болды. Кариб ер адамдары Аравак әйелдерін әйелдері ретінде алды, ал соңғылары өз тілдерін балаларына жеткізді. Бір кезде Аравак тілінде әйелдер мен балалар, ал Кариб тілінде ересек еркектер сөйледі, бірақ әр буын Кариб-Аравак ұлдары ересекке жеткенде, олар Кариб тілін аз-аздап үйрене бастады, тіпті негізгі сөздік қоры мен грамматикалық элементтерге дейін азайды. Бұл Аралдық Кариб түрі 1920 жылдары Кіші Антиль аралдарында жойылды, бірақ Орталық Америкада Гарифуна немесе "Қара Кариб" түрінде сақталды. Жыныстық ерекшелік тек бірнеше сөзбен шектелді. Доминика – шығыс Кариб теңізіндегі Колумбтан бұрынғы халқының бір бөлігін, Кариб үндістерінің ұрпақтарын сақтап қалған жалғыз арал, олардың шамамен 3000-ы аралдың шығыс жағалауында тұрады.
The Cariban languages are a family of languages indigenous to north eastern South America. They are widespread across northernmost South America, from the mouth of the Amazon River to the Colombian Andes, and they are also spoken in small pockets of central Brazil. The languages of the Cariban family are relatively closely related. There are about three dozen, but most are spoken only by a few hundred people. Macushi is the only language among them with numerous speakers, estimated at 30,000. The Cariban family is well known among linguists partly because one language in the family—Hixkaryana—has a default word order of object–verb–subject. Prior to their discovery of this, linguists believed that this order did not exist in any spoken natural language. In the 16th century, Cariban peoples expanded into the Lesser Antilles. There they killed or displaced, and also mixed with the Arawak peoples who already inhabited the islands. The resulting language—Kalhíphona or Island Carib—was Carib in name but largely Arawak in substance. The Carib male conquerors took Arawak women as wives, and the latter passed on their own language on to the children. For a time, Arawak was spoken by women and children and Carib by adult men, but as each generation of Carib Arawak boys reached adulthood, they acquired less Carib until only basic vocabulary and a few grammatical elements were left. That form of Island Carib became extinct in the Lesser Antilles in the 1920s, but it survives as Garífuna, or "Black Carib," in Central America. The gender distinction has dwindled to only a handful of words. Dominica is the only island in the eastern Caribbean to retain some of its pre Columbian population, descendants of the Carib Indians, about 3,000 of whom live on the island's east coast.
Генетикалық қатынастар
Кариб тілдері морфологиялық тұрақсыздықтарымен джи және тупиан тілдерімен ортақ. Рибейро оларды Je–Tupi–Carib тілдер отбасында байланыстырады. Меира, Гилдеа және Хофф (2010) прото-тупиан және прото-кариб тілдеріндегі ықтимал морфемалардың туыс сөздер болуға ыңғайлы екенін атап көрсетеді, бірақ қазірге дейін жасалған жұмыстар нақты тұжырымдар жасауға жеткіліксіз.
The Cariban languages share irregular morphology with the Jê and Tupian families. Ribeiro connects them all in a Je–Tupi–Carib family. Meira, Gildea, & Hoff (2010) note that likely morphemes in proto Tupian and proto Cariban are good candidates for being cognates, but that work so far is insufficient to make definitive statements.
Тілдік байланыс
Жолкески (2016) Гуато, Кавапана, Намбиквара, Тарума, Варао, Аравак, Бороро, Жеоромитси, Караджа, Рикбактаса және Тупи тілдері отбасыларымен байланыс нәтижесінде лексикалық ұқсастықтар бар екенін көрсетеді.
Jolkesky (2016) notes that there are lexical similarities with the Guato, Kawapana, Nambikwara, Taruma, Warao, Arawak, Bororo, Jeoromitxi, Karaja, Rikbaktsa, and Tupi language families due to contact.