Бернардо Бертолуччи: Итальян киносының шебері

Кіріспе

Италиялық кинорежиссер және сценарист (1941–2018)

Italian film director and screenwriter (1941–2018)

Bernardo Bertolucci (berˈnardo bertoˈluttʃi; 16 March 1941 – 26 November 2018) was an Italian film director and screenwriter with a career that spanned 50 years. Considered one of the greatest directors in Italian cinema,

A protégé of Pier Paolo Pasolini, Bertolucci made his directorial debut at 22. His second film, Before the Revolution (1964), earned strong international reviews and has since gained classic status, being called a "masterpiece of Italian cinema" by Film4. His 1970 film The Conformist, an adaptation of the Alberto Moravia novel, is considered a classic of international cinema, and was nominated for an Academy Award for Best Adapted Screenplay and the prestigious Berlin Golden Bear. His 1972 erotic drama Last Tango in Paris was controversial due to its real life rape scene. Bertolucci's films such as the historical epic 1900 (1976), the family drama La Luna (1979), and the darkly comedic Tragedy of a Ridiculous Man (1981), were also controversial but acclaimed. His 1987 film The Last Emperor, a biopic of Chinese monarch Puyi, was a critical and commercial success, earning rave reviews and sweeping the 60th Academy Awards (including Best Picture and Best Director). He followed its success with two more films in his "Oriental Trilogy" – The Sheltering Sky, an adaptation of the novel of the same name, and Little Buddha, a Buddhist religious epic. His 1996 film, Stealing Beauty, brought him his second of two Palme d'Or nominations. He continued directing well into the 21st century, releasing his final film, Me and You, in 2012. Bertolucci's films often deal with themes of politics, sexuality, history, class conflict, and social taboos; and his style has influenced several filmmakers. His mother was born in Australia, to an Italian father and an Australian mother (of Irish and Scottish descent). Having been raised in an artistic environment, Bertolucci began writing at the age of 15, and soon after received several prestigious literary prizes, including the Premio Viareggio for his first book. His father's background helped his career: the elder Bertolucci had helped the Italian filmmaker Pier Paolo Pasolini publish his first novel, and Pasolini reciprocated by hiring Bertolucci as his first assistant in Rome on Accattone (1961). Bertolucci had one brother, the theatre director and playwright Giuseppe (27 February 1947 – 16 June 2012). His cousin was the film producer Giovanni Bertolucci (24 June 1940 – 17 February 2005), with whom he worked on a number of films.

Бернардо Бертолуччи (berˈnardo bertoˈluttʃi; 16 наурыз 1941 – 26 қараша 2018) – 50 жылдық мансапқа ие болған итальяндық кинорежиссер және сценарист. Италия киносының ең ұлы режиссерлерінің бірі саналатын ол, Пьер Паоло Пазолинидің шәкірті болды және 22 жасында режиссерлік дебютін жасады. Оның екінші фильмі – «Революция алдында» (1964) жоғары халықаралық бағаға ие болды және қазірде классикалық туынды ретінде танылып, Film4 оны «Италия киносының шедеврі» деп атады. 1970 жылғы «Конформист» фильмі, Альберто Моравияның романы негізінде түсірілген, халықаралық киноның классикасы болып есептеледі және «Ең үздік бейімделген сценарий» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығына, сондай-ақ беделді Берлиннің «Алтын аю» сыйлығына ұсынылды. Оның 1972 жылғы «Париждегі соңғы танго» эротикалық драмасы, нақты өмірдегі зорлау көрінісіне байланысты көп дау тудырды. Бертолуччидің «1900» (1976) тарихи эпосы, «Ла Луна» (1979) отбасылық драмасы және «Күлкілі адамның трагедиясы» (1981) қараңғы комедиясы да даулы болғанымен, жоғары бағаланды. 1987 жылғы «Соңғы император» фильмі, қытай монархы Пуйидің өмірбаянына негізделген, сыншылардың және көрермендердің жоғары бағасын алды, 60-шы «Оскар» марапаттарында «Ең үздік фильм» және «Ең үздік режиссер» сыйлықтарын жеңіп алды. Ол бұл сәттің арқасында «Шығыс трилогиясын» тағы екі фильммен толықтырды – сол аттас роман негізінде түсірілген «Қорған аспан» және буддалық діни эпос «Кішкентай Будда». 1996 жылғы «Көрікті ұрлау» фильмі оған екінші «Алтын пальма» номинациясын сыйлады. Бертолуччи 21-ші ғасырдың басына дейін режиссерлік жұмысын жалғастырып, 2012 жылы «Мен және сен» атты соңғы фильмін шығарды. Бертолуччидің фильмдері көбінесе саясат, сексуалдық қатынастар, тарих, әлеуметтік теңсіздік және қоғамдық табулар тақырыптарын қамтиды, ал оның стилі көптеген кинорежиссерлерге әсер етті. Оның анасы Италиялық әкесі мен австралиялық анасынан (ирланд және шотланд тегінен) Австралияда дүниеге келген. Өнерге толы ортада өскен Бертолуччи 15 жасында жазуды бастады және көп ұзамай бірнеше беделді әдеби сыйлықтарға ие болды, оның ішінде алғашқы кітабы үшін Premio Viareggio сыйлығын жеңіп алды. Әкесінің байланыстары оның мансабына көмектесті: ағасы Бертолуччи итальяндық режиссер Пьер Паоло Пазолиниге оның алғашқы романын жариялауға көмектесті, ал Пазолини Бертолуччиді 1961 жылғы «Аккатоне» фильмінде өзінің бірінші ассистенті ретінде жұмысқа алды. Бертолуччидің ағасы – театр режиссері және драматург Джузеппе (27 ақпан 1947 – 16 маусым 2012). Оның туысы – кино продюсері Джованни Бертолуччи (24 маусым 1940 – 17 ақпан 2005), олмен бірнеше фильмде бірлесіп жұмыс істеді.

Режиссерлік жетістік

Бертолуччи әкесі сияқты ақын болуды армандаған. Осы мақсатпен 1958 жылдан 1961 жылға дейін Рим университетінің қазіргі заманғы әдебиет факультетіне оқуға түсті, онда Пазолинидің режиссер көмекшісі ретінде кинодағы мансабы басталды. Бірақ Бертолуччи көп ұзамай университеттен бітірмей кетіп қалды. 1962 жылы, 22 жасында, ол өзінің алғашқы көркем фильмін түсірді, оны Тонино Серви өндірді, ал сценарийін Пазолини жазды, фильмнің атауы – «La commare secca» (1962). Фильм – бұл құпиялы қылмыс, онда сойқышыл әйелдің өлімі көрсетіледі. Бертолуччи флешбэктер арқылы қылмысты және оны жасаған адамды анықтауға тырысады. Одан кейін 1964 жылы «Революция алдында» (Prima della rivoluzione) атты танымал фильмі жарық көрді. Бертолуччиге жол ашқан итальян киносының өркендеуі 1970 жылдары баяулады, себебі режиссерлер өз фильмдерін американдық, шведтік, француздық және неміс компанияларымен бірлесіп түсіруге мәжбүр болды, себебі әлемдік экономикалық дағдарыс итальян киноиндустриясына әсер еткен еді. 1972 жылы Бертолуччи Марлон Брандо, Мария Шнайдер, Жан-Пьер Лео және Массимо Жиротти қатысқан «Париждегі соңғы танго» фильмімен дау тудырды. Фильмде Брандоның кейіпкері Пол, әйелінің өзіне-өзі қойған соңынан, жас әйел Жаннаны (Шнайдер) эмоционалды және физикалық тұрғыдан басып тастау арқылы күреседі. Ол кезде 19 жастағы Шнайдердің бейнесін пайдаланушылық деп сынға алды. Бір сахнада Пол, майды майлау үшін пайдаланып, Жаннаны зорлайды. Майды қолдану сценарийде болмаған, Бертолуччи мен Брандо бұл туралы әңгімелескен, бірақ Шнайдерге айтпаған. 2007 жылы ол сахнада «шынайы көз жастарын» төккенін, өзін қорланған сезінгенін және «біраз зорланғандай» болғанын айтты. 2013 жылы Бертолуччи Шнайдерден ақпаратты жасырғанын, осылайша «нағыз наразылық пен ашу сезімін» тудыруды көздегенін мәлімдеді. Брандо Бертолуччи кейіпкерлердің шынайы сексуалдық қатынаста болуын қалағанын айтты, бірақ Брандо мен Шнайдер екеуі де бұл көрсетілген ғана екенін мәлімдеді. Фильм шыққаннан кейін «медиа назарына» ілігіп, атаққа ие болған Шнайдер есірткіге тәуелді болып, өзін-өзі өлтіруге ұмтылды. Италияда Бертолуччиге қарсы әдепсіздік үшін қылмыстық іс қозғалды, фильм цензура комиссиясымен тәркіленді және барлық көшірмелерін жоюға бұйрық берілді. Италия соты Бертолуччидің азаматтық құқықтарын бес жылға шектеді және оған төрт айға шартты түрде бас бостандығынан айыру жазасын берді. 1978 жылы Болонья апелляциялық соты фильмнің үш данасын ұлттық киноқоймасында сақтауға бұйырды, оларды Bertolucci кейін жалпы көрсетуге қайта тапсырғанға дейін көруге тыйым салынды. Бертолуччи келесі бірнеше фильмдерімен атағын арттырды, мысалы, 1900 (1976) – 20 ғасырдың басынан Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Эмилия-Романьядағы шаруалардың күресін эпикалық түрде бейнелейтін фильм (Роберт Де Ниро, Жерар Депардье, Дональд Сазерленд, Стерлинг Хейден, Берт Ланкастер, Доминик Санда қатысқан), «Ла Луна» (La Luna), Римде және Эмилия-Романьяда түсірілген, онда Бертолуччи есірткі және инцест сияқты қиын мәселелерді көтеріп, соңынан Уго Тогнацци қатысқан «Алаяқтың трагедиясы» (1981) фильмін түсірді. Одан кейін ол Дэшилл Хэмметтің «Қызыл орақ» (Red Harvest) романы негізінде екі сценарий жазды. Ол бұл фильмді Америкада түсірген алғашқы фильмі болады деп үміттенген, бірақ жоспарлары іске аспады.

Bertolucci initially wished to become a poet like his father. With this goal in mind, he attended the Faculty of Modern Literature of the University of Rome from 1958 to 1961, where his film career as an assistant director to Pasolini began. Shortly after, Bertolucci left the university without graduating. In 1962, at the age of 22, he directed his first feature film, produced by Tonino Cervi with a screenplay by Pasolini, called La commare secca (1962). The film is a murder mystery, following a prostitute's homicide. Bertolucci uses flashbacks to piece together the crime and the person who committed it. The film which shortly followed was his acclaimed Before the Revolution (Prima della rivoluzione, 1964). The boom of Italian cinema, which gave Bertolucci his start, slowed in the 1970s as directors were forced to co produce their films with several of the American, Swedish, French, and German companies and actors due to the effects of the global economic recession on the Italian film industry. Bertolucci caused controversy in 1972 with the film Last Tango in Paris, starring Marlon Brando, Maria Schneider, Jean Pierre Léaud and Massimo Girotti. The film presents Brando's character, Paul, as he copes with his wife's suicide by emotionally and physically dominating a young woman, Jeanne (Schneider). The depictions of Schneider, then 19 years old, have been criticized as exploitive. In one scene, Paul anally rapes Jeanne using butter as a lubricant. The use of butter was not in the script; Bertolucci and Brando had discussed it, but they did not tell Schneider. She said in 2007 that she had cried "real tears" during the scene and had felt humiliated and "a little raped". In 2013 Bertolucci said that he had withheld the information from Schneider to generate a real "reaction of frustration and rage". Brando alleged that Bertolucci had wanted the characters to have real sex, but Brando and Schneider both said it was simulated. Following the “media glare” and her fame after the film's release, Schneider became a drug addict and suicidal. Criminal proceedings were brought against Bertolucci in Italy for obscenity; the film was sequestered by the censorship commission and all copies were ordered destroyed. An Italian court revoked Bertolucci's civil rights for five years and gave him a four month suspended prison sentence. In 1978 the Appeals Court of Bologna ordered three copies of the film to be preserved in the national film library with the stipulation that they could not be viewed, until Bertolucci was later able to re submit it for general distribution with no cuts. Bertolucci increased his fame with his next few films, from 1900 (1976), an epic depiction of the struggles of farmers in Emilia Romagna from the beginning of the 20th century up to World War II with an international cast (Robert De Niro, Gérard Depardieu, Donald Sutherland, Sterling Hayden, Burt Lancaster, Dominique Sanda) to La Luna, set in Rome and in Emilia Romagna, in which Bertolucci deals with the thorny issue of drugs and incest, and finally La tragedia di un uomo ridicolo (1981), with Ugo Tognazzi. He then wrote two screenplays based on Dashiell Hammett's Red Harvest. He hoped this would be his first film set in America, but nothing came of it.

Соңғы император және кейінгі мансабы

1987 жылы Бертолуччи «Соңғы император» эпопеясын, Қытайдың соңғы императоры Айсин Гиоро Пуйидің өмірін баяндайтын көркем фильмін түсірді. Фильмді британдық продюсер Джереми Томас тәуелсіз түрде өндірді, және сол кезден бастап Бертолуччи көбінесе осы продюсермен жұмыс істеді. Фильм тәуелсіз қаржыландырылып, үш жыл даярланды. Бертолуччи Марк Пепломен бірлесіп фильмнің сценарийін жазды және «Үздік режиссер» номинациясында «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Фильм Пуйидің өмірін Қытайдың феодализмнен революцияға және одан кейінгі қазіргі жағдайына дейінгі жолын көрсететін айна ретінде пайдаланады. 60-шы «Оскар» марапаттау салтанатында «Соңғы император» номинацияланған тоғыз «Оскар» сыйлығының барлығына ие болды: «Үздік фильм», «Үздік режиссер», «Үздік сценарий», «Басқа шығармадан алынған материал негізінде жазылған үздік сценарий», «Үздік операторлық жұмыс», «Үздік монтаж», «Үздік костюм дизайны», «Үздік көркемдік безендіру», «Үздік музыка», «Үздік дыбыс». «Соңғы император» Қытай Халық Республикасының үкіметі рұқсат берген алғашқы көркем фильм болып, Тыйым салынған қалада түсірілді. Бертолуччи бұл фильмді Қытай үкіметіне екі жобаның бірі ретінде ұсынған. Екінші жоба Андре Малроның «Адамның жағдайы» фильмі еді. Қытай үкіметі «Соңғы императорды» жөн көріп таңдады. «Соңғы император», «Көктегі баспана» және «Кішкентай Будда» фильмдерінен кейін Бертолуччи Италияға оралып, кино түсіре бастады, сонымен қатар бұрынғы тақырыптарына қайта оралып, сыншылар мен көрермендер тарапынан әртүрлі баға алды. Ол 1996 жылы «Сұлулықты ұрлау», ал 2003 жылы «Түс көрушілер» фильмін түсірді, онда 1968 жылы Париждегі екі бауырластың саяси құштарлығы мен сексуалдық төңкерісі бейнеленген. 2007 жылы Бертолуччи өміріне жасаған еңбегі үшін Венеция кинофестивалінде «Алтын арыстан» сыйлығын алды, ал 2011 жылы Канн кинофестивалінде «Алтын пальма» сыйлығына ие болды. 2012 жылы оның соңғы фильмі «Мен және сен» 2012 жылғы Канн кинофестивалінде конкурсқа қатыспай көрсетілді және 2013 жылдың басында Ұлыбританияда кеңінен көрсетілді. Фильм Николо Амманитидің «Мен және сен» атты жасөсперімдерге арналған кітабының экранизациясы болып табылады. Фильмнің сценарийін Бертолуччи, Умберто Контарелло және Николо Амманити бірлесіп жазды. Бертолуччи фильмді 3D форматында түсіруді жоспарлаған, бірақ жоғары шығынға байланысты бұл жоспардан бас тартуға мәжбүр болды. Бертолуччи 2013 жылдың 22 сәуірінде Radio Four бағдарламасындағы «Апта басталды» және 29 сәуірде «Фронт-Рио» бағдарламасында Федерико Феллинидің «La Dolce Vita» фильмін «Мәдени алмасу» үшін таңдады. 2018 жылдың көктемінде итальяндық Vanity Fair басылымына берген сұхбатында Бертолуччи жаңа фильм дайындап жатқанын хабарлады. Ол: «Тақырыбы махаббат болады, осылай атайық. Шын мәнінде, тақырып – қарым-қатынас, демек, қарым-қатынассыздық. Микеланджело Антонионидің сүйікті тақырыбы және менің алпысыншы жылдардағы фильмдерімнен, үлкен көрермендерге арналған кең ауқымды киноға көшкен кезде кездескен жағдайым».

In 1987, Bertolucci directed the epic The Last Emperor, a biographical film telling the life story of Aisin Gioro Puyi, the last emperor of China. The film was independently produced by British producer Jeremy Thomas, with whom Bertolucci worked almost exclusively from then on. The film was independently financed and three years in the making. Bertolucci, who co wrote the film with Mark Peploe, won the Academy Award for Best Director. The film uses Puyi's life as a mirror that reflects China's passage from feudalism through revolution to its current state. At the 60th Academy Awards, The Last Emperor won all nine Oscars for which it was nominated: Best Picture, Best Director, Best Writing, Screenplay Based on Material from Another Medium, Best Cinematography, Best Film Editing, Best Costume Design, Best Art Direction Set Decoration, Best Music, Original Score and Best Sound. The Last Emperor was the first feature film ever authorized by the government of the People's Republic of China to film in the Forbidden City. Bertolucci had proposed the film to the Chinese government as one of two possible projects. The other film was La Condition Humaine by André Malraux. The Chinese government preferred The Last Emperor. After The Last Emperor, The Sheltering Sky and Little Buddha, Bertolucci returned to Italy to film, and to revisit his old themes but with varying results from both critics and the public. He filmed Stealing Beauty in 1996, then The Dreamers in 2003, which describes the political passions and sexual revolutions of two siblings in Paris in 1968. In 2007, Bertolucci received the Golden Lion Award at the Venice Film Festival for his life's work, and in 2011 he also received the Palme d'Or at the Cannes Film Festival. In 2012, his final film, Me and You was screened out of competition at the 2012 Cannes Film Festival and was released early in 2013 in the UK. The film is an adaptation of Niccolò Ammaniti's young adult book Me and You. The screenplay for the movie was written by Bertolucci, Umberto Contarello and Niccolò Ammaniti. Bertolucci originally intended to shoot the film in 3D but was forced to abandon this plan due to cost. Bertolucci appeared on the Radio Four programme Start the Week on 22 April 2013, and on Front Row on 29 April 2013, where he chose La Dolce Vita, a film directed by Federico Fellini, for the "Cultural Exchange". In the spring of 2018, in an interview with the Italian edition of Vanity Fair, Bertolucci announced that he was preparing a new film. He stated, "The theme will be love, let's call it that. In reality, the theme is communication and therefore also incommunicability. The favorite subject of Michelangelo Antonioni and the condition I found myself facing when I moved on from my films for the few, those of the sixties, to a broader cinema ready to meet a large audience."

Сценарист, продюсер және актер ретінде

Бертолуччи өзінің фильмдеріне де, басқа режиссерлердің фильмдеріне де көптеген сценарийлер жазды, олардың екеуін ол өндіруші ретінде де қатыстырды. 1992 жылы Амос Гитайдың "Голем: The Spirit of Exile" фильмінде актерлік рольде ойнады.

Саясат және жеке нанымдар

Бертолуччи атеист болған. Бертолуччидің фильмдері көбінесе саяси сипатқа ие. Ол өзін марксист деп жариялаған және Лучино Висконти сияқты, ол да 1960-шы жылдардың соңында көптеген шетелдік суретшілерді жұмысқа тартқан, Бертолуччи өзінің фильмдерін саяси көзқарастарын білдіру үшін пайдаланған. Оның саяси фильмдерінен бұрын тарихты қайта қарастыратын фильмдері шыққан. «Конформист» (1970) фашизмді сынап, ұлт пен ұлтшылдық арақатынасына, сондай-ақ халықтық талғам мен ұжымдық естелік мәселелеріне тоқталды, бәрі де Бенито Муссолинидің Париждегі саяси белсенді солшыл философия профессорын өлтіру жоспары аясында болды. «1900» сол және оң жақтың күресін де талдайды. 2009 жылдың 27 қыркүйегінде Бертолуччи АҚШ-қа экстрадициялануын күтіп отырған Роман Поланскиді босату туралы Швейцария үкіметіне жолданған үндеуге қол қойды. 2015 жылдың 24 сәуірінде Бертолуччи Twitter-де #whomademyclothes акциясына қатысты, бұл акция 2013 жылы Савар ғимаратының құлауына, киім өнеркәсібі тарихындағы ең ауыр апатқа арналған Fashion Revolution ұйымының науқаны болды. Бертолуччи Трансценденталды медитацияны қолдаған: «Біз осы сәтті еске түсіргіміз келеді және оны бірге жасау қиын, сондықтан трансценденталды медитациядағыдай, тек ойға шолу жасауымыз керек. Бұл ең күшті тәжірибелердің бірі. Ойға шұғылдан немесе жақсы фильм көресің, сонда екеуі де біріне-бірі тиіседі».

Өлім

Бертолуччи 2018 жылғы 26 қарашада Римде 77 жасында өкпе рагынан қайтыс болды.

Құрметтер

Италия Республикасының Еңбегі үшін орденінің үлкен офицері (Рим, 2 маусым 1988 ж.), Министрлер Кеңесінің ұсынысы бойынша. Италияның мәдениет және өнер саласындағы итальяндық Медальдің алтын медалі (Рим, 21 ақпан 2001 ж.). Италия киносы тарихындағыдай поэзия мен ұлы киноны қатар келтіре білгені үшін. Өз елінің мәдениетіне берілгендігін сақтай отырып, түрлі мәдениеттер мен әлемдер арасында диалог құра білгені үшін. Соңғы жүз жылдықтағы саяси, әлеуметтік және мәдени тарихты құлшыныс пен батылдықпен бейнелегені үшін. Парма университетінің өнер және сахна тарихы мен сын ғылымы бойынша құрметті магистр дәрежесі (Laurea Magistrale Honoris Causa in Storia e critica delle arti e dello spettacolo). Бернардо Бертолуччи – әлемдегі ең ұлы және танымал кинорежиссерлердің бірі. Оның киносы – режиссерлердің бірнеше буыны үшін үлгі, миллиондаған көрермендерді әсерлендірді, сонымен қатар кино индустриясының шегінен асып түсетін кең мәдени пікірталас тудырды және әлемнің барлық маңызды тілдерінде жарияланған маңызды тарихи және теориялық зерттеулердің нысаны болып табылады.