Кіріспе

Филип Дэвид Зеликоу (ағылш. Philip David Zelikow; 21 қыркүйек 1954 жылы туған) – АҚШ дипломаты, ғалымы және жазушы. Ол 9/11 комиссиясының атқарушы директоры, Вирджиния университетінің Миллер қоғамдық істер орталығының директоры және АҚШ Мемлекеттік хат тамыздығының кеңесшісі қызметтерін атқарды. Қазіргі кезде Вирджиния университетінде тарих профессоры, ал 2009 жылдың күзінде Берлиндегі Америка академиясының Аксель Спрингер стипендиаты болды.

Білім

Зеликоу Редлендс университетінен тарих және саясаттану саласы бойынша бакалавр, Хьюстон университетінің құқық орталығынан (ол жерде ол құқық журналының редакторы болды) заң докторы, ал Тюфтс университетінің Флетчер заң және дипломатия мектебінен халықаралық қатынастар бойынша магистр және доктор ғылымы дәрежелерін алды.

Академиялық және федералды үкімет лауазымдары

1980 жылдардың басында заңгерлік тәжірибеден кейін Зеликов ұлттық қауіпсіздік саласына назар аударды. 1984–1985 жылдары Калифорния штатының Монтерей қаласындағы Теңіз академиясында ұлттық қауіпсіздік мәселелері бойынша қосымша профессор болып жұмыс істеді. Ол шетелдік қызметке қатысты стандартты емтиханды тапсырып, мансапты мемлекеттік қызметкер ретінде АҚШ Мемлекеттік департаментіне қабылданды. Шетелдік қызметкер ретінде ол Венадағы қаруды шектеу жөніндегі келіссөздерге қатысқан АҚШ миссиясында, Мемлекеттік департаменттің тәулік бойы жұмыс істейтін дағдарыс орталығында және екінші Рейган әкімшілігі кезінде (1985–1989 жж.) Мемлекеттік хатшы Джордж П. Шулцтың хатшылық қызметінде қызмет етті. 1989 жылы Джордж Буш әкімшілігінде Зеликов Ұлттық қауіпсіздік кеңесіне жіберілді, онда ол Германияның бірігуі және Еуропадағы суық соғыстың аяқталуына байланысты дипломатиялық келісімдерге қатысқан Ақ үйдің аға қызметкері болды. Бірінші шығанақ соғысы кезінде ол президент Бушқа, Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесші Брент Скоукрофтқа және Мемлекеттік хатшы Джеймс Бейкерге коалицияға қатысты дипломатиялық мәселелерде көмектесті. Ол Кондолиза Райспен бірлесіп «Германияның бірігуі және Еуропаның өзгеруі: Мемлекеттік басқару туралы зерттеу» (1995) атты кітапты жазды, бұл кітап бірігу саясатын зерттейтін ғылыми еңбек болды. 1991 жылы Зеликов Гарвард университетіне оқуға түсті. 1991–1998 жылдары ол Гарвард Кеннеди мектебінде қоғамдық саясат бойынша доцент және Гарвардтың барлау және саясат бағдарламасының бірлескен жетекшісі болды. 1998 жылы Зеликов Вирджиния университетіне көшті, онда 2005 жылдың ақпанына дейін ол Америка президенті туралы ең ірі орталықты басқарды. Ол Миллер қоғамдық істер орталығының директоры болып қызмет етті және Уайт Беркет Миллер тарих профессоры ретінде, арнайы тағайындалған профессорлық қызметті атқарды. Орталық Кеннеди, Джонсон және Никсон президенттігі кезінде жасалған бұрынғы құпия таспаларды транскрипциялау және түсіндіру жобасын бастады. Джеймс Стерлинг Янг басқарған президенттік ауызша тарих жобасы Рейган, Джордж Буш және Клинтон президенттігі туралы қосымша ақпаратты жүйелі түрде жинады. 1998 жылдың қарашасында Зеликов «Foreign Affairs» журналы үшін «Апаттық терроризм: Жаңа қауіпке қарсы күрес» атты мақаланың авторы болды. Ол: «Перл-Харбор сияқты, бұл оқиға да біздің болашағымызды екіге бөледі: бұрынғы және кейінгі. АҚШ азаматтық бостандықтарды шектеу, азаматтарды кеңінен бақылау, күдіктілерді ұстау және қару қолдану сияқты қатаң шаралармен жауап беруі мүмкін. Жаңа террористік шабуылдар немесе АҚШ-тың қарсы шабуылдарынан кейін одан да көп зорлық-зомбылық болуы мүмкін. Америкалықтар өздерінің басшыларын терроризм мәселесіне жеткілікті мән бермегені үшін кінәлайды» деп жазды. 2002 жылдың қыркүйегінде, 11 қыркүйек оқиғасынан бір жыл өткен соң, Зеликов «Америка Құрама Штаттарының ұлттық қауіпсіздік стратегиясы» атты еңбегін жариялады. Бұл еңбек АҚШ-тың алдын алу соғысы доктринасын баяндады, ол 6 айдан кейін БҰҰ-ның 1441 қаулысына қайшы келіп, Иракқа қарсы шабуылға қолданылды, бұл соғыс шамамен тоғыз жылға созылды. 2003 жылдың қаңтарында Зеликов Генри Киссинджердің орнына «9/11 комиссиясының есебі» атты комиссияның атқарушы директоры болып тағайындалды. Буш әкімшілігі кезінде 2005–2007 жылдары Мемлекеттік департаментте қызметтенгеннен кейін Зеликов Вирджиния университетіндегі ғылыми қызметіне оралды. 2011 жылы ол Өнер және ғылым аспирантурасының декан-орынбасары болып тағайындалды. Ол Өнер және ғылым колледжін қайта құруға үлкен үлес қосты. Сондай-ақ 2011 жылы Зеликов президент Барак Обамамен Президенттің барлау кеңесіне мүше болып тағайындалды. 2019 жылдан бері ол Стэнфорд университетінің Гувер институтында ерекше қонақ болып жұмыс істеп келеді.

Буштың ауысу тобы

2000 жылдың соңы мен 2001 жылдың басында Зеликоу президент Буштың өкілеттік беру тобында қызмет етті. Джордж Буш қызметке келгеннен кейін Зеликоу Президенттің Сыртқы барлау кеңесіне [PFIAB] тағайындалды және басқа да жұмыс топтары мен комиссияларда жұмыс істеді. Ол 2000 жылғы сайлаудан кейін құрылған және бұрынғы президенттер Джимми Картер мен Джеральд Форд, сондай-ақ Ллойд Катлер мен Боб Мишель төрағалық еткен екі партиялық Ұлттық сайлау реформасы жөніндегі комиссияны басқарды. Бұл комиссияның ұсыныстары тікелей Конгресс тарапынан қарастырылып, 2002 жылғы «Америкаға дауыс беруге көмектесу» заңына енгізілуіне әкелді.

Маркль қауіпсіздік жөніндегі арнайы тобы

2002 жылы Зеликов Ақпараттық дәуірдегі ұлттық қауіпсіздік жөніндегі Маркл жұмыс тобының атқарушы директоры болды. Бұл жұмыс тобының құрамына тәжірибелі, екі партиялық саясаткерлер, ақпараттық технология саласының жоғары лауазымды өкілдері, қоғамдық мүдделерді қорғайтын жандар, сондай-ақ жеке өмірге қатысты мәселелер, барлау және ұлттық қауіпсіздік салаларындағы сарапшылар кіреді. Маркл жұмыс тобы ұлттық қауіпсіздікке байланысты ақпаратты жинау және пайдалану мәселелеріндегі федералдық, штаттық және жергілікті билік органдарының саяси шешімдері мен инвестицияларына бағыт беруді мақсат етеді. Жұмыс тобының есептері мен ұсыныстары екі заңмен (IRPTA 2004 және 9/11 комиссиясының есептерін іске асыру туралы 2007 жылғы заң) және бірнеше президенттік директивалармен бекітілді.

9/11 комиссиясының атқарушы директоры

Зеликов 9/11 комиссиясының (Америка Құрама Штаттарына жасалған террористік шабуылдар жөніндегі ұлттық комиссия) атқарушы директоры болып тағайындалды. Оның жұмысына президенттер Клинтон мен Джордж Буш және олардың әкімшіліктерінің 2001 жылдың 11 қыркүйегіне дейін және сол күні жасаған іс-әрекеттерін тексеру кірді. Зеликовтің Джордж Буш әкімшілігімен бұрынғы байланысы 9/11 отбасыларының басқару комитетінен наразылық тудырды, себебі ол бұрын Буш әкімшілігіне өту кезеңінде жұмыс істегендіктен мүдделердің қақтығысы болды. Комиссияның республикалық төрағасы мен демократ вице-төрағасы Зеликовты сол кезде де, кейін де қатты қорғады. Бұл алаңдаушылықтарға жауап ретінде Зеликов Клинтон әкімшілігінен Буш әкімшілігіне өту кезеңіндегі Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің жұмысына қатысты кез келген тергеуден бас тартуға келісті, оны басқаруға ол көмектескен болатын. АҚШ армиясының подполковнигі Энтони Шаффер Қорғаныс министрлігінің "Able Danger" жобасы туралы хабарлағаннан кейін, Комиссия барлық 9/11-ге қатысты мәселелерді зерттеуге уәде бергеніне қарамастан, Зеликов Комиссияны тергеуге итермелемеді. "Able Danger" Комиссияның соңғы есебіне енгізілмеді. 2005 және 2006 жылдары Қарулы Күштер комитетінің мүшесі, Керт Уэлдон, Шаффердің айыптауларын қоғамдық мәлімдемелер мен тыңдауларда жариялады. 2006 жылдың қыркүйек айындағы Қорғаныс министрлігінің Бас инспекторының баяндамасында бұл айыптаулардың негізсіз екені анықталды. 2006 жылдың желтоқсан айындағы Сенаттың барлау комитетінің қосымша баяндамасы да осы тұжырымға келді. 9/11 комиссиясының кейбір қызметкерлері Зеликовқа сенімсіздікпен қарады, оны Ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі Кондолиза Райспен жақын байланыста болғандығы және Джордж Буш әкімшілігінде жоғары лауазымдарда жұмыс істегендігіне байланысты "Ақ үйдің тыңшысы" деп есептеді.

Ұлттық қауіпсіздік стратегиясының жобасы

Вулкандықтардың көтерілуі (2004) кітабында Джеймс Манн былай мәлімдейді: мемлекеттік хатшы Колин Пауэллдің аға көмекшісі және Мемлекеттік департаменттегі саясатты жоспарлау директоры Ричард Хаас 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін Американың ұлттық қауіпсіздік стратегиясының шолуын дайындағанда, ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесші доктор Райс «құжатты толығымен қайта жазуды бұйырды. Ол Буш әкімшілігіне өткеннің идеяларынан күрт үзілісті көрсететін, батыл жаңа нәрсе қажет деп ойлады. Райс жазу жұмысын өзінің бұрынғы әріптесі, Вирджиния университетінің профессоры Филипп Зеликовке тапсырды». 2002 жылғы 17 қыркүйекте жарияланған бұл құжатқа қатысты сын пікірлердің бірі – ол Буш әкімшілігінің алдын алу соғысы доктринасындағы маңызды құжат саналды. Дегенмен, осы құжатты әзірлеу барысында Зеликов жаппай қырып-жоятын қаруларға қатысты қолданылуына қатысты алдын алу терминін қолдануға қарсылық білдірді.

Американы қайта құру

2014–2015 жылдары Вирджиния университетінен демалыста болып, Маркл қоры үшін жұмыс істеген кезде Зеликоу «Американы жаңарту» деп аталған танымал американдықтардан құралған қорымен демеушілік топты басқаруға көмектесті. Топ барлық американдықтар үшін экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту үшін цифрлық революцияны қалай пайдалануға болатыны туралы аргументтер мен идеяларды жасады. Топ өз идеяларын «Американың уақыты: байланыс дәуірінде мүмкіндіктерді құру» атты басылымда жариялады.

Джордж Буш әкімшілігі

Зеликоудың екінші Ирак соғысындағы рөлі Боб Вудвордтың "Өзгеріске қарсылық" кітабында кеңінен талқыланады, онда ол 2005 және 2006 жылдары соғыстың жүргізілуіне ішкі сыншы ретінде, сондай-ақ "тазалау, бекіту және құрылыс" деп аталатын баламалы тәсілдің авторы ретінде көрсетіледі. Джек Голдсмиттің "Террорлық президенттік" кітабы сияқты көздерде ол террорист тұтқындарына қатысты ұстанымға ішкі сыншы ретінде аталады, және ол 2007 жылдың сәуірінде қызметтен кеткеннен кейін осы мәселе бойынша жасаған сөйлеуіне көп назар аударылды. Оның сөздері мен ішкі меморандумдарына сүйене отырып, кейбір саяси сарапшылар Зеликоу Буш әкімшілігінің Таяу Шығыс саясатының кейбір аспектілерімен келіспегенін айтады. Мемлекеттік хатшы Райс кеңесшісі ретінде Зеликоу Буш әкімшілігінің азаптау туралы меморандумдарына қарсы болды. 2006 жылы Зеликоу тұтқындарды "күшейтілген тексеру" арқылы зорлық көрсету соғыс қылмысы болуы мүмкін екенін ескертетін меморандум жазды. Буш әкімшілігінің шенеуніктері оның ұсыныстарын қабылдамады және меморандумның барлық көшірмелерін жинап, жоюға тырысты. Джейн Майер, "Қараңғы жақ" кітабының авторы, Зеликоудың "Американың азаптауға құлауы уақыт өте келе Жапон интернаттары сияқты қаралатын болады" деген болжамын келтіреді, себебі "(қ)орқыныш пен үлкен алаңдаушылықты фанатиктер мен ақымақтар пайдаланды".

Сараптамалық тәжірибе

Зеликовтің академиялық сарапшылығы – мемлекеттік саясаттың тарихы мен тәжірибесі. Германияның бірігуі жөніндегі жұмысынан өзге, ол Куба зымырандық дағдарысы туралы заманауи зерттеулерге, соның ішінде осы дағдарыс пен Шығыс-Батыс арасындағы Берлинге қатысты қақтығыс арасындағы байланысқа елеулі үлес қосты. Гарвардта оқығанда Эрнест Р. Мэй және Ричард Нойштадтпен бірге саяси шешімдер қабылдауда тарихты пайдалану және оның дұрыс емеске қолданылуы мәселелері бойынша жұмыс істеді. Зеликовтің өз сөзінде айтуынша, олар «қазіргі заманғы» тарихты «қоғамның жақын өткені туралы түсініктерін қалыптастыратын маңызды тұлғалар мен оқиғалармен функционалды түрде анықталады» деп атап өткен. «Қоғамдық түсінік» идеясы, оның түсіндіруінше, Уильям МакНиллдің «қоғамдық миф» ұғымына ұқсас, бірақ кейде «миф» сөзімен байланыстырылатын теріс мағынадан мүлдем қалыс. Мұндай түсініктер – (1) шындық деп есептелетін (бірақ оның абсолютті шындық екеніне толық сенімділік болмаса да) және (2) тиісті саяси қауымдастықта ортақ түсініктер болып табылады. Зеликов пен Мэй сонымен қатар барлау талдауы мен саяси шешімдер арасындағы қатынас туралы зерттеулердің авторлары және демеушілері болды. Кейін Зеликов Кеннеди, Джонсон және Никсон әкімшіліктері кезінде құпия түрде жасалған президенттік жазбалардың түсірілімдерін дайындау және жариялау мақсатындағы зерттеу жобасын құруға көмектесті (WhiteHouseTapes.org сайтына қараңыз) және сондай-ақ жақындағы әкімшіліктер туралы ауызша тарих жұмысын күшейтуге бағытталған тағы бір жобаны ұйымдастырды. Бұл екі жоба да Вирджиния университетінің қоғамдық істер жөніндегі Миллер орталығында орналасқан. Тарих туралы сенімнің маңыздылығы туралы жазғанда Зеликов «күйдіретін» немесе «қалыптастыратын» оқиғаларға назар салды, олар «аса маңызды» мәнге ие болады және сондықтан, тіпті сол оқиғаларды бастан өткерген буын өмірден өткеннен кейін де өз күшін сақтайды. АҚШ-та ұлттың құрылуы және Конституция туралы сенімдер, сондай-ақ құлдық пен Азамат соғысы туралы түсініктер бүгінгі күнге дейін күшін жойған жоқ. Екінші дүниежүзілік соғыс, Вьетнам және азаматтық құқықтар үшін күрес – одан да жақындағы мысалдар. Ол «тарихи әңгіменің күші көбінесе оқырмандардың тарихтағы тұлғалардың іс-қимылдарымен байланысын қаншалықты жасай алатынына байланысты; егер оқырмандар өз өмірімен байланыс жасай алмаса, тарих оларды мүлдем қызықтыра алмайды» деп атап өтті.

Терроризм

Зеликоу сондай-ақ терроризм және ұлттық қауіпсіздік туралы жазды, оның ішінде Гарвардтың "Солтүстік Ирландияны қадағалау" тақырыбындағы жағдайлық зерттеулері бар. 1998 жылғы қараша-желтоқсан айындағы "Foreign Affairs" журналында ол Аштон Б. Картер және Джон М. Дьючпен бірлесіп "Қираулық терроризм" мақаласын жариялады. Онда олар 1993 жылғы Әлемдік сауда орталығына жасалған шабуыл сәтті аяқталғанда, "одан туындаған үрей мен хаос біздің түсіндіре алуымыздан асып кетер еді. Мұндай қасіретті террористік әрекет американ тарихындағы шешуші оқиға болар еді. Бұл бейбіт уақытта бұрын-соңды көрілмеген адам өмірі мен мүліктің жоғалуына, сондай-ақ 1949 жылғы кеңестік атом бомбасының сынағы сияқты, Американың қауіпсіздік сезімін күйретуіне әкелуі мүмкін. Перл-Харбор сияқты, бұл оқиға біздің өткенімізді және болашағымызды "бұрынғы" және "кейінгі" деп екіге бөлер еді. АҚШ азаматтық еркіндіктерді шектеу, азаматтарды кеңінен бақылау, күдіктілерді ұстау және қажет болған жағдайда күш қолдануға рұқсат беретін қатаң шараларға баруы мүмкін. Жағдай одан әрі ушығуы мүмкін, болашақтағы террористік шабуылдар немесе АҚШ-тың қарсы шабуылдары болуы ықтимал. Соңында американдықтар өздерінің басшыларын терроризм мәселесіне жеткілікті мән бермегені үшін кінәлауы мүмкін".

Бірінші дүниежүзілік соғыстағы бейбітшілік

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан 1917 жылдың қаңтарына дейін АҚШ президенті Вудро Вильсонның басты мақсаты – американдық бейтараптықты соғысты аяқтау үшін келіссөздер ұйымдастыруға пайдалану болды. Соғыстың алғашқы екі жылында екі тараптың да келіссөздерге қызығушылығы болмады. Алайда, 1916 жылдың соңында жағдай өзгерді, Зеликовтың пікірінше, егер Вильсон делдалдыққа түсетін болса, екі тарап та бейбіт келіссөздерге дайын тұрды. Бірақ Вильсон тым көп күтті, Ұлыбританияға қатысты қаржылық ықпалының маңыздылығын уақытында түсінбеді және полковник Хаус пен Мемлекеттік хатшы Роберт Лансингке дұрыс емес сенім артты, олар Ұлыбританияны кешіктіруге ынталандырып, оның ұсыныстарын әлсіретті. Зеликов Германия канцлері Бетман Холльвегтің бейбітшілікке шын ниетпен қызығушылық танытқанын, бірақ Германияның диктаторлық билігін қолға алған Пол фон Гинденбург пен Эрих Людендорфтың талаптарына тойтарыс беруге мәжбүр болғанын баса көрсетті. Зеликовтың сөзіне қарағанда, Вильсон 1917 жылдың қаңтар айында бейбітшілік туралы ұсыныс жасағанда, ол тым кеш қалды, нәтижесінде бейбітшілік орнамай, соғыс одан әрі күшейді. Гинденбург пен Людендорф шексіз су асты кемелері соғысын қолдану арқылы және Ресей майданынан әскерлерді француз және британдық майданға жөнелту арқылы императорды жеңіске жақын екендігіне көндірді.

Мақалалар

Филипп Зеликоу, "Америкалық мемлекеттік басқарудың әлсіреуі: дағдарыс заманында қабілеттілікті қалай қайта жаңғырту керек", Foreign Affairs, 103-том, 1-сан (2024 жылғы қаңтар-ақпан), 56–72 беттер. Нақты саясатта "Не істеу керектігін айту оңай, ал қалай істеу керектігін жоспарлау қиын. [Курсивпен белгіленген.] "Қалай" – мемлекеттік басқарудың өнері. АҚШ үкіметінің көп бөлігі ақша таратумен және ережелер белгілеумен айналысады. Үкімет құрамының салыстырмалы түрде аз бөлігі саяси операцияларды, әсіресе дипломатиялық операцияларды жүргізеді. Мұндай іс үшін күрделі командалық жұмыс қажет. АҚШ-тың тиімді саясат жасау мүмкіндігінің шектеулілігі COVID-19 пандемиясы кезінде трагикалық түрде көрінді, онда әлем жаһандық пандемияға қарсы күресу үшін жаһандық одақ құруға қол жеткізе алмады." (57-бет.) "Адам және экономикалық шығындары бойынша есептегенде, COVID-19 пандемиясы – жаһандық соғыс болды. 20 миллионнан астам адам қаза тапты. Обама әкімшілігі бұрын дайындаған, "пандемиялық нұсқаулық" деп аталатын құжатта ешқандай нақты жоспар болмады. "Қалай" деген сұраққа жауап жоқ еді." (64-бет.)

Қауымдастықтар

Зеликов – Гейтс қорының жаһандық даму бағдарламасы кеңесші кеңесінің мүшесі.