Фин тілінің грамматикалық ережелері

Кіріспе

Фин тілінде Финляндия халқының көпшілігі, сондай-ақ Финляндиядан тыс жерлерде этникалық финдер сөйлейді. Швеция және Норвегия тілдері сияқты көрші елдерде қолданылатын солтүстік герман тілдерінен немесе орыс тілі сияқты славян тілдерінен өзгеше, фин тілі – фин-угор тілдері тобының урал тілі. Типологиялық тұрғыдан фин тілі жалғастырма тіл. Кейбір басқа урал тілдеріндегідей, фин тілінде дауыстылар үйлесімділігі бар, ал басқа фин тілдеріндегідей, оған дауыссыздың күшін өзгерту (консонантты градациия) тән.

Өтірік сөздер

Фин тілінде есімдіктер оларға сілтеме жасайтын есімдер сияқты иілгішпен жасалады.

Есімдіктер

Фин тілінде зат есімдерде немесе тіпті жеке есімдіктерде грамматикалық түрдің айырмашылығы жоқ: hän – "ол" (еркек, әйел немесе орталық), сілтемеге қарай. Нақты да, нақты емес артикльдер де жоқ.

Көптік сандар

Фин тіліндегі есімдердің көпше түрі көбінесе "i" жұрнағымен білдіріледі (бірақ "t" жұрнағы номинатив және аккузатив жағдайларында қолданылатын ерекше түрі болып табылады, бұл урал тілдерінде жиі кездеседі). Дара және көпше сандар грамматикалық жағдайлардың айырмашылықтарымен қатар жүреді, сондай-ақ бірнеше сан/жағдай комбинациялары ерекше қолданысқа ие. Олардың кейбіреулерін бөлек атап өту қажет.

Есімдіктер мен қосымша есімдердің түбір түрлері

Сөздің түбірі – жалғаушы жұрнақтар тіркелетін бөлігі. Көптеген зат есімдер мен сын есімдер үшін шақыру райы түбірмен бірдей (шақыру райы белгіленбеген).

-с әріппен аяқталатын есімдер

Дауыстану немесе жұмсару, кез келген мүмкін дауыс өзгерісімен қатар кездеседі, мысалы, kuningas (атай созым) ~ kuninkaan (иелік созым) немесе mies ~ miehen. Иллативтер былай белгіленеді: kuninkaaseen, mieheen.

Артық сөздер мен алғышарттар

Фин тілінде препозициялардан гөрі кейінге қойылатын сөздер жиі кездеседі. Кейінге қойылатын және алдына қойылатын сөздер есіммен немесе иелік жұрнағымен бірігіп, кейінге қойылатын сөз тіркесін құрауы мүмкін.

Сөздік түрлері

Фин тіліндегі етістіктер, негізінен, сабақ түріне қарай жеті топқа бөлінеді. Жеті түрдің де аяқталуы бірдей, бірақ сабақтары иілген кезде (сәл) әртүрлі өзгерістерге ұшырайды. Фин тілінде ретсіз етістіктер өте аз. Шын мәнінде, olla = 'болу' ғана "is" және ovat "бар" (көпше) деген екі ретсіз формаға ие; басқа формалар ole–/ol– түбірінен туындайды. Мысалы, olet ← ole+t "сен", olkoon ← ol+koon "болсын". Бірнеше етістіктер, соның ішінде nähdä "көру", tehdä "істеу/жасау" және juosta "жүгіру" сирек кездесетін дауыссыз мутация үлгілеріне ие, олар бастапқы формадан (инфинитивтен) шығарылмайды. Сөйлеу тілінде, жиі қолданылатын етістіктердің (mennä, tulla, olla, panna) түбірлері ретсіз болады (mee, tuu, oo, paa, сәйкесінше mene, tule, ole, pane ("бару, келу, болу, қою") орнына). Фин тілінде иелік білдіру үшін жеке етістік жоқ (ағылшын тіліндегі "to have" сөзін салыстырып қараңыз). Иелік басқа тәсілдермен, негізінен, генетивтермен және экзистенциалдық конструкциялармен көрсетіледі. Көрінетін иеленушілер үшін жабысқыш жағдай (adessive) olla етістігімен қолданылады, мысалы, koiralla on häntä = 'иттің құйрығы бар' – сөзбе-сөз 'итте құйрық бар', немесе ағылшын грамматикасында "Итте құйрық бар". Бұл ирланд және уэльс тілдеріндегі "Менде аштық бар" сияқты формаларға ұқсас.

Жағдайлық-аспектілік нысандар

Фин тіліндегі етістіктердің қазіргі, кемелсіз, кемелді және толық кемелді уақыт түрлері бар. Қазіргі (өткен емес): ағылшын тіліндегі қазіргі және болашақ уақыт формаларына сәйкес келеді. Соңғысы үшін, екіұштылықты болдырмау үшін уақытты білдіретін сөз қолдану қажет болуы мүмкін. Қазіргі уақыт тек жеке жалғаулар арқылы жасалады. Мысалы, *otan* – «Мен аламын» (*ottaa* – «алу» етістігінен). Кемелсіз: шын мәнінде өткен уақыт, бірақ тарихи себептермен «кемелсіз» деп аталады; ағылшын тіліндегі өткен уақыттың үздіксіз және қарапайым формаларына сәйкес келеді, бұл өткен әрекеттің аяқталғанын, бірақ бір сәтте болған, уақыт бойынша созылған немесе қайталаған оқиға болуы мүмкін екенін көрсетеді. Кемелсіз уақыт жеке жалғаулармен қатар *i* жұрнағы арқылы жасалады, мысалы, *otin* – «Мен алдым». Кемелді: ағылшын тіліндегі қазіргі кемелді уақыттың («Мен жедім») көптеген қолданылуларына сәйкес келеді, бірақ ағылшын тіліндегіден гөрі, қазіргі уақытқа әсер ететін өткен әрекеттің мағынасын көбірек білдіре алады. Бұл формада *olla* («болу») етістігі қазіргі уақытта көмекші етістік ретінде қолданылады. Жеке жалғаулар көмекші етістікке қосылады, ал негізгі етістік *nut/nyt* қатыспалы түрінде болады. Мысалы, *olen ottanut* – «Мен алдым», мұнда *ole* – көмекші етістіктің түбірі, *n* – «Мен» деген жеке жалғау, *otta* – негізгі етістіктің түбірі, ал *nut* – қатыспалы жұрнағы. Толық кемелді: ағылшын тіліндегі өткен кемелді уақыттың («Мен барған едім») қолданылуына сәйкес келеді. Кемелді уақыт сияқты, *olla* етістігі де көмекші етістік ретінде өткен уақытта қолданылады. Мысалы, *olin ottanut* – «Мен алған едім». Жоғарыда айтылғандай, фин тілінде грамматикалық болашақ уақыт жоқ. Болашақ уақытты білдіру үшін фин тілінде сөйлейтін адам кейбір адамдар грамматикалық емес деп санайтын формаларды қолдануы мүмкін. Бірі – *tulla* («келу») етістігін көмекші ретінде қолдану: *Tämä tulee olemaan ongelma* – «Бұл проблемаға айналады», швед тіліндегі *Det här kommer att vara ett problem* мысалындағыдай. Тағы бірі, сирек қолданылатын және қазір ескірген, – негізгі етістіктің қазіргі пассивті қатыспалы түрімен *olla* («болу») етістігін қолдану: *Hän on oleva suuri Jumalan mies* – «Ол Құдай алдында ұлы болады» (Лұқа 1:15).

Finnish verbs have present, imperfect, perfect and pluperfect tense aspect forms. Present (nonpast): corresponds to English present and future tense forms. For the latter, a time qualifier may need to be used to avoid ambiguity. The present is formed with using the personal suffixes only. For example, otan "I take" (from ottaa, "to take"). Imperfect: actually a preterite, but called "imperfect" for historical reasons; corresponds to English past continuous and past simple, indicating a past action which is complete but might have been a point event, a temporally extended event, or a repeated event. The imperfect is formed with the suffix i in addition to the personal suffixes, e. g. otin "I took". Perfect: corresponds to the English present perfect ("I have eaten") in most of its usages, but can carry more sense than in English of a past action with present effects. The form uses the verb olla "to be" in the present tense as an auxiliary verb. Personal suffixes are added to the auxiliary, while the main verb is in the nut/ nyt participle form. For example, olen ottanut "I have taken", where ole is the auxiliary verb stem, n is the personal suffix for "I", otta is the stem for the main verb, and nut is the participle marker. Pluperfect: corresponds to the English past perfect ("I had visited") in its usage. Similarly to perfect, the verb olla is used in the past tense as an auxiliary verb. For example, olin ottanut "I had taken". As stated above, Finnish has no grammatical future tense. To indicate futurity, a Finnish speaker may use forms that are, by some, deprecated as ungrammatical. One is the use of the verb tulla, 'to come', as it were as an auxiliary: Tämä tulee olemaan ongelma 'This is going to be a problem', cf Swedish Det här kommer att vara ett problem. Another, less common and now archaic, is to use the verb olla, 'to be', with the present passive participle of the main verb: Hän on oleva suuri Jumalan mies 'For he shall be great in the sight of the Lord' (Luke 1:15).

Дауыстар

Фин тілінде етістіктің екі дауыс түрі бар: белсенді және пассивті. Белсенді дауыс ағылшын тіліндегі белсенді дауысқа ұқсас, бірақ фин тіліндегі пассивті дауыс ағылшын тіліндегі пассивті дауыстан маңызды жағынан өзгеше.

Пассивті дауыс

Фин пассиві деп аталатын нәрсе тұлғасыз және бір тұлғалы, яғни, әрекетті кім жасағаны белгісіз, тек бір формада ғана қолданылады. Осыған байланысты оны «төртінші тұлға» деп атауға болады, себебі орындалған әрекетті нақты агентпен байланыстыру мүмкін емес (кейбір ерекше жағдайларды қоспағанда; төменде қараңыз). Бұл швед және латын грамматикасын еліктеп, тарихи себептермен «пассив» деп аталған, бірақ бұл термин шын мәнінде дұрыс емес, өйткені белсенді сөйлемнің толықтауышы фин тіліндегі «пассивті» сөйлемде де толықтауыш болып қалады, яғни фин тіліндегі «пассивті» сөйлем шын мәнінде белсенді. Нағыз пассивті тілдерде белсенді сөйлемнің толықтауышы пассивті сөйлемде бағыс нысанына айналады. Белсенді: me pidätämme hänet «біз оны ұстаймыз» => пассив: pidätetään hänet «ол ұсталады». Мысалы: talo maalataan «үй боялады». Үйдің қашан боялатынын қосуға болады: talo maalataan marraskuussa «үй қарашада боялады». Түсі мен әдісін қосуға болады: talo maalataan punaiseksi harjalla «үй қылқаламмен қызыл түспен боялады». Бірақ суретші туралы ештеңе айтуға болмайды; «үйді Джим бояйды» деп айтудың тікелей жолы жоқ. Швед тілінен келген, «Джимнің іс-әрекетімен» деген мағына беретін toimesta деген сөз тіркесі бар, оны агентті енгізу үшін қолдануға болады: Talo maalataan Jimin toimesta, шамамен «үй Джимнің іс-әрекетімен боялады». Мұндай өрнектер дұрыс емес деп саналады, бірақ оларды швед, ағылшын және т.б. тілдерден тікелей аудармаларда кездестіруге болады, әсіресе құқықтық мәтіндерде, және бұл фин тілінің «ресми тілінің» типикалық ерекшелігі болып табылады. Баламалы түрі, пассив + аблятив, сонымен қатар швед тілінен алынған, бұрын жиі қолданылған, бірақ қазір көнеленген. Сондай-ақ, толықтауыштың атау септігімен бірдей формадағы accusative формасында екеніне назар аударыңыз (бұл жеке есімдіктерден басқа барлық сөздерге қатысты). Партитивті басқаратын етістіктер пассивте де солай болады, ал әрекеттің толықтауышы accusative-тегі жеке есімдік болса, ол оның ерекше accusative түріне өтеді: minut/sinut/hänet/meidät/teidät/heidät unohdettiin «Мен/сіз/(ол)/біз/сіздер/олар ұмытылды». Пассивті етістіктің толықтауышын сөйлемнің бағыс нысаны деп санау керек пе, жоқ па, бұл мәселе талқыланған, бірақ дәстүрлі фин грамматикасы пассивті сөйлемде бағыс нысанының жоқ деп есептейді. Фин тілінде пассивті дауыс герман тілдеріндегідей кең таралған емес; мүмкін болса, белсенді сөйлемдерге басымдық беріледі. Агент жоғалып, мағынасы екіұшты болатындықтан, шатасу туындауы мүмкін. Мысалы, ағылшын тіліндегі «the PIN code is asked for by the device when» сөйлемін «PIN koodia kysytään, kun» деп дұрыс аудармаса, «кім сұрайды?» деген сұрақ туындайды, ал «laite kysyy PIN koodia, kun» («құрылғы PIN кодын сұрайды, қашан») нақты. Дегенмен, бұл пассивті қолдану фин тілінде, әсіресе әдеби және ресми контексте кең таралған. Кейде бұл «қалалық кеңесті тарату керек» сияқты экстремалды жағдайларға әкеледі, бұл халықтық көтеріліс жақын болуы мүмкін дегенді білдіреді, бірақ бұл ұсынысты қалалық кеңестегі саяси топ, тек бірнеше адамнан немесе теориялық тұрғыдан (өте екіұшты, өйткені бұл алдауға әкелуі мүмкін) тіпті бір адамнан құралуы мүмкін. Сондай-ақ, фин пассивінде агент әрқашан адам болып табылады және ешқашан аталмайды деуге болады. «Ағашты жел құлатты» деген сөйлемді фин тіліне пассивті қолданып аударса, нашар аударылады, өйткені ол ағашты құлатуға тырысатын адамдар тобын көрсетеді. Әдетте, бірінші тұлға көпше түріндегі индикатив және императив пассивпен ауыстырылады, мысалы, menemme meille («біз үйімізге барамыз») және menkäämme meille («біз үйімізге барайық») mennään meille («үйімізге барайық») деп аударылады (көріңіз сөйлеу фин тілі). Әрекетті кім орындайтыны туралы оның белгісіздігіне байланысты пассив ағылшын тілінен «біреу (бір нәрсені) жасайды», «(бір нәрсе) әдетте жасалады» деген мағынаны да бере алады, мысалы, sanotaan että «олар айтады». Пассивтің қалыптасуы фин тіліндегі етістік жұптасуы туралы мақалада қарастырылады.

The so called Finnish passive is impersonal and unipersonal, that is, it only appears in one form regardless of who is implicitly understood to be the performer of the action. In that respect, it could be described as a "fourth person" since there is no way of connecting the action performed with a particular agent (except for some nonstandard forms; see below). It is called "passive" for historical reasons in imitation of Swedish and Latin grammars, but this term is in fact incorrect because the object of an active sentence remains an object in the equivalent Finnish "passive" sentence, in other words, the Finnish "passive" sentence is in fact active. In languages with true passives, an active sentence's object becomes the subject in the equivalent passive sentence. Active: me pidätämme hänet "we will arrest him" => passive: pidätetään hänet "he will be arrested". Consider the example: talo maalataan "the house will be painted". The time when the house is being painted could be added: talo maalataan marraskuussa "the house will be painted in November". The colour and method could be added: talo maalataan punaiseksi harjalla "the house will be painted red with a brush". But nothing can be said about the person who will do the painting; there is no simple way to say "the house will be painted by Jim". There is a calque, evidently from Swedish, toimesta "by the action of", that can be used to introduce the agent: Talo maalataan Jimin toimesta, approximately "The house will be painted by the action of Jim". This type of expression is considered prescriptively incorrect, but it may be found wherever direct translations from Swedish, English, etc. are made, especially in legal texts, and has traditionally been a typical feature of Finnish "officialese". An alternative form, passive + ablative, also a calque from Swedish, was once common but is now archaic. Notice also that the object is in the form of the accusative that has the same form as the nominative case (which is true of all words except for the personal pronouns). Verbs which govern the partitive case continue to do so in the passive, and where the object of the action is a personal pronoun in the accusative, that goes into its special accusative form: minut/sinut/hänet/meidät/teidät/heidät unohdettiin "I/you/(s)he/we/you/they was/were forgotten". Whether the object of a passive verb should be termed the subject of the clause has been debated, but traditionally Finnish grammars have considered a passive clause to have no subject. Use of the passive voice is not as common in Finnish as in Germanic languages; sentences in the active voice are preferred, if possible. Confusion may result, as the agent is lost and becomes ambiguous. For instance, a bad translation of the English "the PIN code is asked for by the device when " into PIN koodia kysytään, kun raises the question "who asks? ", whereas laite kysyy PIN koodia, kun ("the device asks for the PIN code when ") is unambiguous. Nevertheless, this usage of the passive is common in Finnish, particularly in literary and official contexts. Occasionally this leads to extreme cases such as kaupunginhallitus halutaan erottaa "it is wanted that the municipal board be dismissed", implying that a popular uprising could be near, when this suggestion could also be made by a political group in the town council consisting of only a few or theoretically (very unlikely because misleading) even a single person. It can also be said that in the Finnish passive the agent is always human and never mentioned. A sentence such as 'the tree was blown down' would translate poorly into Finnish if the passive were used, since it would suggest the image of a group of people trying to blow the tree down. Colloquially, the first person plural indicative and imperative are replaced by the passive, e. g. menemme meille ("we'll go to our place") and menkäämme meille ("let us go to our place") are replaced by mennään meille (see spoken Finnish). Because of its vagueness about who is performing the action, the passive can also translate the English "one does (something)", "(something) is generally done", as in sanotaan että "they say that "

Formation of the passive is dealt with in the article on Finnish verb conjugation.

Бірінші тұлға көпше түрінде

Қазіргі заманауи фин тілінде индикатив және императив сөйлемдерінде белсенді бірінші жақ көпше түрінің орнына етістіктің пассивті түрі қолданылады, стандартты етістік формаларына сирек кездеседі. Мысалы, индикативте стандартты формасы "me menemme" – "біз барамыз", ал тілдегі қолданыстағы формасы "me mennään". Жеке есімдік "me" ("біз") болмағанда, пассивті форма ғана бірінші жақ көпше түріндегі императивті алмастырады, мысалы, "Mennään!" – "Барайық!". Күнделікті сөйлеуде, "me" есімдігін "menemme" (индикатив) және "menkäämme" (императив) стандартты формаларын қолданғандағыдай жіберуге болмайды, себебі шатасу мүмкіндігі бар.

Нұсқаулық

Индикатив – етістіктің фактілерді баяндауға немесе қарапайым сұрақтар қоюға қолданылатын түрі. Егер басқаша көрсетілмесе, етістіктің морфологиялық бөлімдеріндегі көңіл-күй индикатив болып есептеледі.

Сөз тіркесімі

Фин тілінде етістіктердің жіктелу ережелері туралы толық мәлімет алу үшін, фин тіліндегі етістік жіктелуі туралы мақалаға көшіңіз.

Қатысушы

Фин тіліндегі етістіктердің өткен және қазіргі уақытқа қатысты белсенді және пассивті формалары бар, сондай-ақ "агент" түріндегі етістігі де кездеседі. Етістіктердің осы түрлерін қалыпты сын есімдерден өзгеше қолдануға болады, және олар өздеріне есімдік толықтырғыш (объект) ала алады.