Кіріспе

Фин тілінің сөйлеу түрі (фин. suomen puhekieli) – фин тілінің стандартталмаған сөйлеу диалектісі, тілдің стандартталған түрінен (yleiskieli) өзгеше. Ол көбінесе күнделікті қарым-қатынаста қолданылады және түрлі диалекттерге байланысты өзгерістерге ұшырайды. Бұл мақалада Хельсинки және Тавастия мен Орталық Финляндия диалектілік аймақтарындағы Тампере, Ювяскюля, Лахти, Хивинкяа, Хямеенлинна сияқты қалаларда, сондай-ақ дәстүрлі түрде швед тілінде сөйлейтін және түрлі диалектілерден фин тілінде сөйлейтін адамдардың көптеп қоныстанған Вааса және Порвоо сияқты жағалау қалаларында кең таралған фин тілінің сөйлеу түріне назар аударылады. Стандартты тіл көптеген ерекшеліктерін осы диалекттерден қабылдайды, яғни көптеген "диалектілік" ерекшеліктер осы тіл түрімен салыстырғанда қысқартылған нұсқалар болып табылады. Көбінесе қолданылатын фин тілінің диалектімен үйлесуі жергілікті ерекшеліктері бар, бірақ негізінен ортақ сөйлеу фин тіліне ұқсас аймақтық диалектіні (aluepuhekieli) құрайды. Бұл мақаланы толық түсіну үшін фин тілінің негіздерін фин фонологиясы және фин грамматикасы туралы ақпараттан табуға болады.

Кіріспе

Кез келген тілдегідей, фин тілінің ауызша нұсқалары көбінесе жазба нұсқасынан өзгешеленеді. Оның кейбір конструкциялары тым ерікті (мысалы, "жұмсақ d", фин фонологиясына қараңыз), немесе ауызша тілде қолдану үшін тым диалектілік, мысалы hän (төменде қараңыз). Сонымен қатар, стандартты тілде, әсіресе бірігу, байланыс және кейбір дифтонгтардың қысқаруында, өте көп таралған және "акцентсіз" дыбыс өзгерістері көрсетілмейді. Бұған қоса, тіл тазалығын сақтаушылар нақты қолданылуына қарамастан, ережесіздіктен қашынбақшы. Осының салдарынан ауызша тілде жиі кездесетін дыбыс өзгерістері стандартты тілден тыс қалды. Оңай айтылатын конструкцияларға қарағанда "логикалық" конструкцияларды ұнатуға бейімділік бар. Бұл идеал фин тілінің ауызша қолданылуын белгілі бір деңгейде көрсетеді, өйткені фин тілі азайтқыш процестері аз консервативті тіл, бірақ ол толыққанды дәл емес. "Ережесіздіктен" қашу мәселесі әсіресе орфографияда байқалады, онда ішкі санди жазылмайды, себебі морфемалар өзгермейтін болуы керек деп есептеледі. Мысалы, "дұрыс" жазуы – syönpä ("Мен жеймін" дегенді баса айту), тіпті айтылуы көбінесе syömpä болса да. Бұның себебі – n және pä әртүрлі морфемаларда, дәл сол сияқты ағылшын тілінде boys сөзі z әрпімен жазылмауының себебі – олар әртүрлі морфемаларда болуы. Сонымен қатар, жазба фин тілінде қолданылатын, бірақ ауызша тілде өте сирек кездесетін грамматикалық формалар бар. Мысалы, сөйлемде әдетте аналитикалық түрде берілетін, қатыстық тұлғалар қолданылатын конструкциялар бар. Кейбір жағдайлар мен модальдық түрлер ауызша фин тілінде сирек кездеседі, мысалы, нұсқаулық және этивтік жағдайлар, сондай-ақ мүмкіндік модальдығы. Олардың кейбіреулері тек тіркестерде ғана сақталады. Екінші жағынан, ауызша тілдің ресми тілде сирек немесе ешқашан кездеспейтін өзіндік ерекшеліктері бар. Ең маңыздысы – сыртқы санди жиі кездеседі және кейбір ассимиляциялық дыбыс өзгерістері болады. (Керісінше, дауыстылардың қысқаруы болмайды.) Кейбір диалектілерде (мысалы, Вааса, Кименлааксо) ауызша фин тілінде n kanssa ("бір нәрсемен") клитикаға дейін қысқартылады, ол тиімді түрде этивтік жағдай болып табылады, мысалы, nkans немесе nkaa.

Тіс фриктиві рефлекстері

Ескі фин тіс үндіктерінің ең көп кездесетін өзгерістері — және немесе мысалы, metsä, metsän немесе mettä, metän ← meθθä, meθän "орман, орманның" және meidän < meiðän "біздікі". Сондай-ақ, жоғалуы да кездеседі, мысалы, meiän. Бұлар "акцентсіз" айтылу деп есептеледі. Әдетте, диалектілерде әртүрлі өзгерістер болады, шындығында, әртүрлі өзгерістер әртүрлі диалектілерді ажырату үшін қолданылады. Толығырақ ақпарат алу үшін фин тілінің дыбыстануына қараңыз.

Сөздің соңғы n

Эстон тілінде толыққанды аяқталған, бірақ фин тілінде жекелеген жағдайларда ғана кездесетін маңызды дыбыстық өзгеріс – сөз соңғы дауысының глоттальдік тоқталуға (орфографиялық түрде апострофпен белгіленетін) айналуы. Саво диалектері сияқты кейбір диалекттерде сөз соңғы дауыс жүйелі түрде алмастырылады, мысалы, isä'iän ← isän ääni "әкесінің дауысы". Екі айтылу түрі де Хельсинки аймағында естілуі мүмкін. Бұл фин тілінің кез келген түрінде өте кең таралған n атау/айыптау формасының жай ғана глоттальдік тоқталу арқылы көрсетілетінін білдіреді. Дегенмен, бұл глоттальдік тоқталу келесі дауыс консонант болғанда немесе көбінесе (төменде қараңыз) санди өзгерісіне түседі.

Зат есімді қолдану

Жекелік есімдер фин тілінде кеңінен қолданылады, әсіресе ауызша сөйлеуде, ал ресми стильде есімдерді қолдану жиі міндетті емес (осы мақалада жақшада көрсетілген). Сонымен қатар, ауызша фин тіліндегі есімдер ресми фин тіліндегі есімдерден өзгеше. Күнделікті сөйлеуде "мен" және "сен" деген мағынаны білдіретін "minä" мен "sinä" есімдерінің орнына "mä" және "sä" есімдері жиі қолданылады. Ресми тілде тек заттар мен ұғымдарды білдіретін "se" және "ne" есімдері ауызша тілде адамдарды білдіретін есімдер ретінде қолданылады (ресми тілде "ол", "олар" мағынасындағы "hän" және "he" есімдері қолданылады). Мысалдар үшін төмендегі кестелерге қараңыз.

Теріс етістіктің қалдырылуы

Теріс сөйлем жасалғанда, негізгі етістік императивтік түріне өтеді және барлық жіктелулерін теріс етістік ei-ге береді, мысалы, tuemme → emme tue. Әдетте сөйлемге mitään ("ешнәрсе") сөзі және сөз тіркесі қосылады. Бұл, егер теріс етістік ei алынып тасталса да, мағынасы осы контекст арқылы білдіріледі дегенді білдіреді. Мысалы: Ei se mitään osaa. "Ол ештеңе білмейді". Se mitään osaa. "Ол ештеңе біледі" ("білмейді" дегені алынып тасталған). ei теріс етістігінің алынып тасталуы фин тіліндегі соңғы өзгерістердің бірі саналады. Әдетте бұл конструкция сенімсіздік немесе наразылықты көрсетеді. (Яакко Хакиненнің пародиалық мақаласы оны агрессиви деп атайды, агрессивтік райға қараңыз.) Дегенмен, бұл бейтарап теріс мәлімдеме болуы мүмкін: Tästä artikkelista mitään opi (Осы мақаладан ештеңе үйренбейсіз).

Өңірлік айырмашылық

Миеликайнен сияқты тіл білімі мамандары фин тілінің диалектілері 20 ғасырдағы қалалану және ішкі халық қозғалыстарының нәтижесінде біртегіс болғанын, тіпті "таза" диалектілердің жоғалып кеткенін айтады. "Жергілікті сөйлеу тілдері" стандартты фин тілінен дамып, негізінен стандартты фин тілінің құрылымын сақтайтын, бірақ жергілікті ерекшеліктері бар түрлерге айналды. 20 ғасырда ауылдық деп есептелген диалектілерге (негізді немесе қате) айтарлықтай жағымсыз пікір қалыптасқан. Қалаға көшіп келген адамдар мектеп, әскер және жұмыс берушілердің ықпалымен стандартты фин тіліне жақын нұсқаны қабылдады, бұл диалект сөйлейтін адамдарға таңылды. Дауыссыз дыбыстардың буын шекарасындағы топтарын илемдік дауыстымен бөлу Остроботния және Савония сияқты бірнеше диалекттерге тән ерекшелік: бейтарап дауысты алдыңғы дауыстымен бірдей. Мысалы, juhla → juhula "той", salmi → salami "бұғаз", palvelu → palavelu "қызмет", halpa → halapa "арзан", äffä → ähävä (ähvä арқылы) "F әрпі". Бірінші дауыссыз дыбысы немесе (Саво аймағында сондай-ақ) болатын ұқсас емес дауыссыз дыбыстардың жұбы эпентезиске түседі; басқа топтар немесе екі рет қайталанушы дыбыстар емес. Дегенмен, күшті илемдік дауысты диалектілік деп есептеледі және Хельсинкиде және қалалық аймақтарда "ауылдық" шығу тегін көрсетеді (өйткені Хельсинки тұрғындары үшін Хельсинкиден басқа барлық жер ауылдық болып саналады).

Тавастия диалектілері

Тавастия диалектілері әртүрлі, өйткені оларға басқа, қоршаған диалектілер әсер еткен. Келесі ерекшеліктердің барлығы Хельсинкиде сөйленетін фин тілінде кездеседі, ал олардың көбі басқа Тавастия диалектілерінде де кездеседі. Сөз "сылай" (sillai), әдетте басқа жерлерде "силин" (silleen) сияқты басқаша айтылады. Жалпы фин тілінде ja/jä аяқталатын көпше жақ бөлшегі i болады, сондай-ақ ia/iä бөлшегі ii-ге дейін жеңілдетіледі: märkiä takkeja → märkii takkei "ылғал жакеттер". (Нурмиярви, Котка тілінде де) Бірінші инфинитив, мысалы, "жүгіру" (juosta), кейбір сөйлеушілер үшін үшінші жақтың "жүгіреді" (juoksee) түрімен ауыстырылады. Мысалы, стандартты Voisitko sinä juosta hakemaan sen "Оны алу үшін жүгіре аласың ба?" сөйлемі Voisitsä juoksee hakeen sen болып өзгереді. Бұл форма, тарихи тұрғыдан үшінші жақ емес, үшінші инфинитив формасының – juoksemaan – ықшамдалған түрі juokseen, ол тіпті ресми тілде бірінші инфинитивті ығыстыруға бейім. Мысалы, ескі дау: "бастау" (alkaa) juoksemaan немесе juosta формасында қолданылуы керек пе? (қазіргі норма әлі де бірінші инфинитивпен – alkaa juosta). (Тюсула және Нурмиярви тілінде де) Финляндияның оңтүстік жағалауында сөйленетін фин тілінде сөздерді қысқарту жиі кездеседі. Көп қолданылатын сөздердің соңғы буындары тозбалы болып келеді, мысалы, sitten → sit, mutta → mut. Жіктеу жұрнақтары қысқартылуы мүмкін, әдетте соңғы дауысты жоғалту арқылы, мысалы, siltä → silt. (Егер екі дауысты әріптің соңында қос дауысты әріп қалса, ол жеке дауысты әріпке айналады, мысалы, talossa → *taloss → talos.) Хельсинкиде жергілікті жаргон бар, онда Финляндияның басқа аймақтарынан келген адамдарға түсініксіз шетелдік сөздер кездеседі. Кейбір жаргондық сөздер Финляндияның басқа жерлеріндегі жастардың тіліне тарады. Тампере де Тавастия диалектілерінің аймағында орналасқан. Екі дауысты әріп арасындағы "L" әрпінің жиі қайталанып айтылуы немесе жойылуы; нәтижесінде пайда болған дыбыс әріптік жазуда көрсетілмейді: kyllä siellä olisi → kyä siä ois. Бұл тіпті акцентсіз оisko ← стандартты olisiko түрінде де көрінеді.

Савония

Атын білдіруде кейбір есімдіктерде айырмашылықтар бар, myö, työ мен үшін, te. Саво диалектісі стандартты тілмен салыстырғанда грамматика, дауыстылар және қосымша дыбыстарда күрделі айырмашылықтарға ие екенін ескеріңіз, мысалы, eilen үшін öylen, meni үшін mänj, omaa rataansa → ommoo rattoosa. Саво диалектісі – ең ірі бір диалект, сондықтан оның маңызды түрде ерекшеленетін нұсқалары бар.

Жалпыға бірдей

Айла Миеликайнен. Хейкки Паунонен.